İman ve İmanın Mahiyeti: Tasdik, İkrar, Taklidî ve Tahkikî İman, İman-Amel ve İman-İslam İlişkisi

Sözlükte 'emniyet, güven, korkudan emin olma ve tasdik etme' anlamlarındaki emn (أَمْن) kökünden türeyen iman (الإيمَانُ); bir kimsenin söylediklerini doğru kabul etmek ve gönül huzuruyla onaylamak demektir. Akaid terimi olarak iman; Allah Teâlâ'nın varlığını, birliğini ve Hz. Muhammed'in (s.a.v.) peygamber olarak Allah'tan alıp tebliğ ettiği kesin dinî esasları (zarûrât-ı dîniyye) şüphe duymaksızın kalp ile tasdik etmek (doğrulamak) ve bu inancı dil ile ikrar etmektir (söylemektir).

İslam akaidinde imanın mahiyeti (gerçek yapısı ve özü) incelenirken iki temel unsur öne çıkar: 'Kalp ile tasdik' ve 'dil ile ikrar'. İmam Ebû Hanîfe, İmam Mâtürîdî ve İmam Eş'arî başta olmak üzere Ehl-i Sünnet âlimlerinin tamamına göre imanın asli rüknü (temel direği) kalp ile tasdiktir. Çünkü kalp, insanın inanç, irade ve niyet merkezidir; bir hakikati bilmek (marifet) tek başına iman için yeterli değildir. Örneğin Ehl-i Kitap âlimlerinden bazıları Hz. Peygamber'i kendi oğulları gibi tanıdıkları (bildikleri) halde, kibir ve inatları yüzünden kalpleriyle tasdik etmedikleri için mümin sayılmamışlardır.

Dil ile ikrar ise kalpteki imanın dış dünyaya ilanıdır. Allah Teâlâ kalplerde olanı en iyi bilendir; ancak insanlar birbirlerinin kalplerini bilemeyecekleri için bir kimseye dünyada 'mümin' muamelesi yapılabilmesi (Müslümanlarla evlenmesi, cenaze namazının kılınması, Müslüman mezarlığına defnedilmesi ve miras hükümleri) dil ile ikrarına bağlıdır. Dilsizlik gibi fiziki bir engel veya ölüm tehdidi altında zorlanma (ikrah) durumlarında dil ile ikrar şartı düşer; kalbi imanla dolu olduğu sürece kişinin müminliği Allah katında devam eder (Nahl, 16/106). Buna karşılık kalbinde tasdik olmadığı halde sırf dünyevi çıkar için diliyle 'inandım' diyen kimseye münafık denir ve Allah katında mümin değildir.

İnsanların imana ulaşma yolları ve inançlarını temellendirme düzeyleri birbirinden farklıdır. Akaid ilminde iman, delillere dayanıp dayanmaması bakımından 'taklidî iman' ve 'tahkikî iman' olmak üzere iki kategoride incelenir. Taklidî iman (الإيمَانُ التَّقْلِيدِيُّ); kişinin herhangi bir akli veya nakli delile dayanmaksızın, içinde doğup büyüdüğü aile, sosyal çevre ve toplumun inancını görerek benimsemesidir.

Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre taklidî iman geçerlidir (sahihtir) ve bu şekilde inanan kimse gerçek anlamda mümindir. Ancak İmam Mâtürîdî ve İmam Eş'arî, akıl sahibi her insanın evrendeki muazzam düzen üzerinde düşünerek (nazar ve istidlâl) imanını delillerle güçlendirmekle yükümlü olduğunu vurgulamışlardır. Çünkü taklidî iman, dışarıdan gelebilecek felsefi şüphelere, inkârcı akımlara ve sarsıntılara karşı savunmasızdır.

Tahkikî iman (الإيمَانُ التَّحْقِيقِيُّ) ise; kişinin Kur'an-ı Kerim'in ayetlerini, kâinattaki eşsiz ölçü ve sanatı, kendi yaratılışındaki hikmetleri akıl, bilgi ve tefekkür süzgecinden geçirerek delilleriyle araştırıp ulaştığı bilinçli imandır. Kur'an-ı Kerim yüzlerce ayette 'Akletmez misiniz?', 'Düşünmez misiniz?', 'Göklerin ve yerin yaratılışında temiz akıl sahipleri için nice deliller vardır' (Âl-i İmrân, 3/190) buyurarak müminleri taklidî imandan tahkikî imana yükselmeye davet eder. Tahkikî imana sahip bir mümin, neye ve niçin inandığını delilleriyle bildiği için hiçbir şüphe karşısında sarsılmaz ve inancını hayatının her alanına yansıtır.

Akaid tarihinde en çok tartışılan konulardan biri 'İman ile İslam'ın aynı şey olup olmadığı ve 'amelin (ibadet ve davranışların) imandan bir parça sayılıp sayılmayacağı' meselesidir. Sözlük anlamları bakımından iman 'kalbin içsel tasdiki ve güveni', İslam ise 'boyun eğmek, barışa girmek ve dışsal teslimiyet göstermek' demektir. Hucurât Suresi 14. ayette bedevîlerin 'İman ettik' sözlerine karşılık 'Siz henüz iman etmediniz, fakat İslam olduk (boyun eğdik) deyin; iman henüz kalplerinize yerleşmedi' buyrulması, iki kavramın sözlük anlamları arasındaki bu inceliği gösterir.

Bununla birlikte İmam Ebû Hanîfe ve İmam Mâtürîdî'ye göre şer'î (dinî) hakikatleri bakımından iman ve İslam birbirinden ayrılmaz bir bütündür; sırt ile karın gibidir. Kalbiyle inanıp teslim olmayan kimse gerçek anlamda müslüman olamayacağı gibi, Allah'ın hükümlerine teslimiyet göstermeyen kimse de gerçek mümin olamaz. Dolayısıyla dinî terim olarak her mümin müslümandır, her müslüman da mümindir.

İman-amel ilişkisinde ise Ehl-i Sünnet kelamcıları çok dengeli bir orta yol (vasat ümmet çizgisi) ortaya koymuşlardır: Amel (namaz, oruç, adalet, doğruluk gibi salih davranışlar) imanın kurucu bir parçası (cüzü/rüknü) değildir; fakat imanı koruyan, güçlendiren ve kemale erdiren en önemli unsurdur. Kur'an-ı Kerim'de iman ile salih amelin elliden fazla ayette ('İman edip salih amel işleyenler...') birlikte zikredilmesi, bu iki kavramın tıpkı bir ağacın kökü ile meyvesi gibi birbirini tamamladığını gösterir. Kök (iman) kurursa meyve (amel) anlamını yitirir; dallar ve yapraklar (ameller) bakımsız bırakılırsa kök zayıflar.

İmanın mahiyetiyle bağlantılı bir diğer önemli konu, 'İman artar ve eksilir mi?' sorusudur. Bu konuda İslam âlimlerinin görüşleri iki temel yaklaşımda toplanır ve her iki yaklaşım da hakikatin farklı bir yönünü aydınlatır. İmam Ebû Hanîfe ve İmam Mâtürîdî'ye göre iman, 'inanılacak esasların sayısı ve kalpteki kesin tasdik (yakîn)' bakımından ne artar ne de eksilir. Çünkü iman esasları altıdır ve bölünmez bir bütündür; bunların bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamak iman sayılmaz. Ayrıca şüphe barındıran bir onay tasdik olmayacağından, tasdikin özünde azalma veya çoğalma olmaz.

Buna karşılık İmam Şâfiî, İmam Ahmed b. Hanbel, İmam Buhârî ve Eş'arî âlimlerinin çoğunluğuna göre iman; salih amellerle, ibadetlerle ve marifetullahın (Allah bilgisinin) derinleşmesiyle nitelik, parlaklık ve güç bakımından artar; günahlar ve gaflet sebebiyle de zayıflar. Nitekim Enfâl Suresi 2. ayette 'Müminler o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri titrer; O'nun ayetleri kendilerine okunduğunda bu onların imanlarını artırır ve yalnız Rablerine tevekkül ederler' buyrulmaktadır.

İmam Mâtürîdî ve takipçileri, ayetlerde geçen 'imanın artması' ifadesini; sahabe döneminde yeni ayetler ve hükümler indikçe inanılacak tafsîlî konuların artması ve müminin kalbindeki iman nurunun, huzurunun ve gücünün (keyfiyetinin) parlaklık kazanması şeklinde açıklamışlardır. Sonuç olarak iman, özü ve inanılan ilkeler bakımından sabit olmakla birlikte; kulun ibadet, tefekkür ve güzel ahlakıyla kalpteki etkisi, canlılığı ve nuru bakımından sürekli gelişime açıktır.

İman edilecek esasların bilinmesi ve onaylanması, özet veya ayrıntılı oluşuna göre 'icmâlî iman' ve 'tafsîlî iman' olarak iki basamakta ele alınır. İcmâlî iman (الإيمَانُ الإجْمَالِيُّ); inanılması gereken hususlara kısaca ve toptan inanmak demektir. İmanın en özlü ifadesi olan Kelime-i Tevhid ('Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah') ve Kelime-i Şehadet ('Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh') cümlelerini kalpten tasdik edip dil ile söylemek icmâlî imandır.

Bir kimse Allah'ın varlığını ve birliğini, Hz. Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğunu kabul ettiğinde, aynı zamanda Hz. Peygamber'in Allah'tan getirdiği bütün vahiyleri, melekleri, kitapları ve ahiret gününü de toptan kabul etmiş olur. Bu sebeple İslam'a yeni giren bir kimsenin ilk anda icmâlî imana sahip olması mümin sayılması için yeterlidir. Ancak kişi zaman içinde dinin temel inanç esaslarını ayrıntılı olarak öğrenmekle yükümlüdür.

Tafsîlî iman (الإيمَانُ التَّفْصِيلِيُّ) ise; inanılması gereken dinî esasların her birini tek tek ve ayrıntılı olarak öğrenip kalpten tasdik etmektir. Tafsîlî imanın ilk derecesi, Âmentü duasında özetlenen altı iman esasına (Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kaza ve kadere) ayrı ayrı inanmaktır. En geniş derecesi ise Kur'an-ı Kerim ve mütevatir sünnetle sabit olan bütün kesin hükümleri (zarûrât-ı dîniyye) ayrıntılarıyla bilip hiçbirini ayırmadan onaylamaktır.

Sahih ve tahkikî bir iman, insanın yalnızca zihin dünyasını aydınlatmakla kalmaz; onun duygu, düşünce ve davranışlarını kökten dönüştürür. Her şeyden önce Allah'a iman eden bir insan, kâinatta başıboş ve yalnız olmadığını, sonsuz ilim, kudret ve merhamet sahibi bir Yaratıcı'nın gözetimi ve koruması altında bulunduğunu bilir. Bu bilinç, insanı varoluşsal boşluktan, ümitsizlikten ve gelecek kaygısından kurtararak kalbine derin bir güven ve sekînet (huzur) verir (Ra'd, 13/28).

Tevhid inancı insanı kula kulluktan, batıl inançlardan, hurafelerden ve dünyevi güçler karşısında eğilmekten özgürleştirir. Meleklere ve ahiret gününe iman eden bir mümin, gizli ve açık her davranışının kayıt altına alındığını ve zerre kadar iyiliğin de kötülüğün de karşılıksız kalmayacağını (Zilzâl, 99/7-8) bildiği için güçlü bir iç denetim (otosansür / takva) geliştirir. Kimsenin görmediği yerde bile haksızlıktan, yalandan ve kul hakkından uzak durur.

Kadere iman ise insana olaylar karşısında hem sorumluluk bilinci hem de metanet kazandırır; mümin elinden gelen tüm çabayı gösterdikten sonra sonucu Allah'a bırakır (tevekkül), başarıda şımarmaz, musibet anında ise isyana düşmeyip sabreder. Böylece iman, bireyde doğruluk, emanet, adalet ve merhamet olarak tezahür ederken; toplumda da güven, barış ve dayanışma iklimi oluşturur.