İslam düşünce tarihinde tartışılan en derin akaid meselelerinden biri, Yüce Allah'ın mutlak ilim, irade ve kudreti karşısında insanın irade hürriyetinin ve fiillerinden doğan sorumluluğunun sınırlarıdır. Tarihsel süreçte insanın iradesini tamamen yok sayan Cebriye ile insanı kendi fiillerinin yaratıcısı kabul eden Mu'tezile gibi iki uç yaklaşım ortaya çıkmış; Ehl-i Sünnet âlimleri ise ilahi kudret ile insani sorumluluk arasındaki dengeyi cüz'î irade, kesb ve halk ilkeleriyle temellendirmiştir.
İfrat ve Tefrit Uçları: Cebriye ve Mu'tezile'nin Kader Anlayışı
Emevîler döneminde Cehm b. Safvân ve Ca'd b. Dirhem gibi isimlerin öncülüğünde ortaya çıkan Cebriye (اَلْجَبْرِيَّةُ) mezhebi, kader konusunda mutlak belirlenimciliği (fatalizm) savunmuştur. Cebriye'ye göre insanın kendine ait bağımsız bir iradesi ve gücü yoktur; rüzgârın önündeki kuru bir yaprak nasıl rüzgârın estiği yöne savrulursa, insan da Allah'ın önceden takdir ettiği fiilleri mecburiyet (cebir) altında işler. Bu görüş, insanın ahlaki ve hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırdığı, peygamber gönderilmesini ve ahiret hesabını anlamsızlaştırdığı için İslam âlimlerinin büyük çoğunluğu tarafından reddedilmiştir.
Vâsıl b. Atâ ve Amr b. Ubeyd tarafından kurulan Mu'tezile (اَلْمُعْتَزِلَةُ) ekolü ise kendi beş temel ilkesinden (usûl-i hamse) biri olan adalet prensibi gereğince Cebriye'nin tam karşı kutbunda yer almıştır. Mu'tezile'ye göre Allah âdildir ve çirkin/kötü olanı (kabîh) yaratmaz; dolayısıyla insan kendi ihtiyari fiillerinin hem seçicisi hem de yaratıcısıdır (hâlık). Tarihte bu yaklaşımlarından dolayı Kaderiyye olarak da anılan Mu'tezile, insan sorumluluğunu kurtarmak isterken Yüce Allah'ın 'her şeyin yaratıcısı' (Hâlık-ı külli şey') olma sıfatını sınırlandırdığı gerekçesiyle eleştirilmiştir.
Kur'an-ı Kerim'de hem Allah'ın her şeyi bir ölçüye göre yarattığını bildiren ayetler hem de insanın dilediğini seçmekte serbest bırakıldığını vurgulayan ayetler bir arada bulunur. Cebriye birinci gruptaki ayetleri, Mu'tezile ise ikinci gruptaki ayetleri tek yönlü yorumlayarak bütüncül Kur'an perspektifinden uzaklaşmıştır.
Ehl-i Sünnet Orta Yolu: Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye Görüşleri
İmam Mâtürîdî ve İmam Eş'arî tarafından sistemleştirilen Ehl-i Sünnet akaidi, insan fiillerini açıklarken ne Cebriye gibi insanı robotlaştırmış ne de Mu'tezile gibi yaratma sıfatını insana vermiştir. Ehl-i Sünnet'e göre insanın fiilleri ızdırârî (zorunlu: kalp atışı, titreme, boy uzaması) ve ihtiyârî (iradeli: namaz kılmak, doğru söylemek, çalışmak) olmak üzere iki kısma ayrılır. İnsan zorunlu fiillerinden değil, akıl ve cüz'î iradesiyle seçtiği ihtiyari fiillerinden sorumludur.
İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin kurduğu Mâtürîdiyye ekolüne göre insanda doğuştan gelen gerçek bir cüz'î irade (اَلْإِرَادَةُ الْجُزْئِيَّةُ) vardır. Bu cüz'î irade yaratılmış bir sıfat olmayıp kulun bir fiili yapmaya veya terk etmeye yönelik içsel yönelimidir (azim ve kast). Kul cüz'î iradesiyle hayrı veya şerri seçer (kesb); Yüce Allah da küllî iradesi ve kudretiyle o fiili yaratır (halk). Böylece hem 'Allah her şeyin yaratıcısıdır' (Zümer, 39/62) ayeti korunmuş olur hem de kul kendi seçiminin sorumluluğunu üstlenir.
İmam Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin kurduğu Eş'ariyye ekolü ise ilahi irade ve kudretin mutlaklığını daha güçlü vurgular. Eş'arîlere göre kulun cüz'î iradesi ve fiili işleme gücü (istitâat), fiilin işlendiği anda Allah tarafından yaratılır; kulun payı yaratılan bu gücü fiile bitişik kılmaktan (kesb) ibarettir. Mâtürîdiyye cüz'î iradeyi kulun müstakil seçimi sayarak insan hürriyetine daha geniş bir alan açarken, her iki Sünnî ekol de 'kesb kuldan, halk Allah'tan' ilkesinde birleşmiştir.
Allah'a ve Kadere İman: Bütüncül Değerlendirme
Allah'a ve kadere iman konusu; Yüce Allah'ın varlığı ve birliği (tevhid), sıfatları (zâtî ve sübûtî sıfatlar), güzel isimleri (esmâ-i hüsnâ) ve evrene koyduğu değişmez yasalar (sünnetullah) arasında ayrılmaz bir bütünlük bulunduğunu gösterir. Allah'ın İlim sıfatı her şeyi kuşatmasa kaderden, İrade sıfatı olmasa tahsisten, Kudret ve Tekvin sıfatları olmasa kazadan söz edilemezdi.
Kadere iman eden bir mümin, kâinattaki hiçbir olayın tesadüfen veya başıboş gerçekleşmediğini bilir; zorluklar karşısında ümitsizliğe kapılmaz, nimetler karşısında ise kibre düşmez (Hadîd, 57/23). Bununla birlikte 'Kaderimde varmış' diyerek tedbirsizliğini, tembelliğini veya işlediği günahları kadere yüklemez; çünkü Yüce Allah insana akıl, fıtrat, cüz'î irade ve vahiy rehberliği vermiştir.
Sonuç olarak sahih İslam akaidinde kadere iman; evrendeki fiziksel, biyolojik ve toplumsal yasalara uygun biçimde çalışmayı (tedbir), meşru sebeplere sarıldıktan sonra sonucu Allah'a bırakmayı (tevekkül) ve her tercihin ahirette karşılığının görüleceği bilinciyle (sorumluluk) yaşamayı gerektiren dinamik bir inanç esasıdır.
Örnekler
Örnek 1İslam düşünce tarihinde Cebriye mezhebinin insan fiilleri hakkındaki temel iddiasını ve bu iddianın doğurduğu itikadi sakıncaları açıklayınız.
Cevabı göster
Cebriye mezhebi, insanda bağımsız bir irade ve güç bulunmadığını, insanın tıpkı rüzgârın önündeki kuru yaprak gibi Allah'ın takdir ettiği işleri zorunlu olarak (cebir altında) yaptığını savunur. Bu görüş; insanın ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldırdığı, peygamberlerin tebliğini ve ahiretteki ödül-ceza adaletini anlamsızlaştırdığı için sakıncalıdır.
Örnek 2Mu'tezile mezhebinin insan fiilleri konusundaki görüşünü 'adalet' ilkesiyle ilişkilendirerek değerlendiriniz.
Cevabı göster
Mu'tezile, kendi beş temel ilkesinden biri olan ilahi adalet prensibi gereği, kulun sorumlu tutulabilmesi için kendi fiilinin hem seçicisi hem de yaratıcısı olması gerektiğini savunmuştur. Onlara göre Allah şerri ve çirkin fiilleri yaratmaz; ancak bu görüş Allah'ın her şeyin yaratıcısı olma (Hâlık) sıfatını sınırlandırdığı için Ehl-i Sünnet tarafından eleştirilmiştir.
Örnek 3Ehl-i Sünnet kelamcılarının insan fiillerini 'ızdırârî' ve 'ihtiyârî' olarak ikiye ayırmasının temel amacı nedir?
Cevabı göster
Bu ayrımın amacı dini ve ahlaki sorumluluğun sınırlarını belirlemektir. Kalp atışı, boy uzaması ve refleksler gibi ızdırârî (zorunlu) fiillerde kulun iradesi olmadığı için sorumluluğu da yoktur. Sorumluluk, kulun akıl ve cüz'î iradesiyle tercih ettiği ihtiyârî (seçime dayalı) fiillerde ortaya çıkar.
Örnek 4Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye mezheplerinin 'cüz'î irade' kavramına yaklaşımları arasındaki nüansı belirtiniz.
Cevabı göster
Mâtürîdiyye'ye göre cüz'î irade, kulun bir fiile yönelmesi (azim ve kast) olup Allah tarafından ayrıca yaratılan bir sıfat değildir; tamamen kulun kendisine aittir. Eş'ariyye'ye göre ise kulun cüz'î iradesi ve gücü de fiil anında Yüce Allah tarafından yaratılır; kul bu yaratılan kudreti fiile bitiştirerek kesb eder.
Örnek 5Kur'an-ı Kerim'de yer alan 'Kim iyi bir iş yaparsa kendi lehinedir, kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin kullara zulmedici değildir.' (Fussilet, 41/46) ayetini Ehl-i Sünnet'in kesb anlayışıyla yorumlayınız.
Cevabı göster
Ayet, insanın iyilik ve kötülük yapma konusunda cüz'î irade sahibi olduğunu ve yaptığı tercihin (kesb) sonucunu bizzat üstleneceğini bildirmektedir. Yüce Allah kimseyi günah işlemeye zorlamadığı için kulun kendi iradesiyle kazandığı kötülükten dolayı cezalandırılması ilahi adalete tam uygundur.
Örnek 6Sahih bir kader inancının müminin psikolojisi ve iş ahlakı üzerindeki olumlu etkileri nelerdir?
Cevabı göster
Sahih kader inancı, mümini sünnetullaha uygun biçimde planlı çalışmaya ve tedbir almaya yöneltir. Başarıya ulaştığında kibre kapılmayıp şükretmesini, bütün tedbirlere rağmen karşılaştığı musibetler karşısında ise ümitsizliğe düşmeyip sabır ve metanetle yeniden gayret göstermesini sağlar.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1İslam düşünce tarihinde insanın kendine ait bir iradesi olmadığını, bütün fiillerini mecburiyet altında işlediğini savunan ve insanı 'rüzgârın önündeki kuru yaprağa' benzeten mezhep aşağıdakilerden hangisidir?
İnsanın irade ve seçme hürriyetini reddederek mutlak cebir (zorunluluk) anlayışını savunan ekol Cebriye'dir.
2Ehl-i Sünnet kelamcılarının insanın iradeli fiillerini açıklarken kullandıkları 'Kesb kuldan, halk Allah'tandır.' ilkesindeki 'kesb' ve 'halk' kavramlarının karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Kesb kulun cüz'î iradesiyle fiili tercih edip sorumluluğunu kazanması, halk ise Yüce Allah'ın o fiili kudretiyle yaratmasıdır.
3İmam Mâtürîdî'nin kader ve irade anlayışını İmam Eş'arî'nin anlayışından ayıran en temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
Mâtürîdiyye'ye göre cüz'î irade (azim ve kast) Allah tarafından ayrıca yaratılmaz, doğrudan kulun kendisine ait bir yönelimdir.
4Aşağıdakilerden hangisi insanın dini ve ahlaki açıdan sorumlu tutulduğu 'ihtiyârî (iradeli) fiiller' kapsamında yer alır?
İlk dört seçenek insanın iradesi dışında gerçekleşen ızdırârî (zorunlu) durumlar iken, ticarette dürüst davranmak cüz'î iradeyle seçilen ihtiyârî bir fiildir.
5
- Cebriye mezhebine göre insan, tıpkı cansız varlıklar gibi kendi fiillerinde seçme hürriyetinden yoksundur.
- Mu'tezile mezhebi, ilahi adalet ilkesi gereği insanın kendi ihtiyari fiillerinin yaratıcısı olduğunu savunmuştur.
- Ehl-i Sünnet anlayışına göre insan, kalp atışı ve göz rengi gibi ızdırârî durumlardan da ahirette hesaba çekilecektir.
- Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye mezhepleri, insan fiillerinin yaratıcısının Yüce Allah olduğu (halk) noktasında görüş birliği içindedir.
- Sahih kader inancı, müminin sebeplere başvurmadan ve çalışmadan sonucu beklemesini emreder.
- Cebriye mezhebine göre insan, tıpkı cansız varlıklar gibi kendi fiillerinde seçme hürriyetinden yoksundur.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Cehm b. Safvân öncülüğünde ortaya çıkan mezhebi, insanın irade hürriyetini reddederek mutlak belirlenimciliği savunmuştur.
- Mu'tezile ekolü, beş temel ilkesinden biri olan prensibine dayanarak Allah'ın şerri yaratmayacağını ileri sürmüştür.
- İnsanın kendi cüz'î iradesiyle seçerek yaptığı ve ahirette sorumluluk doğuran davranışlara fiiller denir.
- Ehl-i Sünnet kelamında kulun cüz'î iradesini kullanarak bir fiili seçip kazanmasına adı verilir.
- İmam Mâtürîdî'nin kurduğu ekolü, cüz'î iradenin bizzat kula ait olduğunu vurgulayarak ilahi kudret ile insani hürriyeti uzlaştırmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam düşünce tarihinde insan fiilleri konusunda Cebriye, Mu'tezile ve Ehl-i Sünnet (Mâtürîdiyye-Eş'ariyye) mezheplerinin görüşlerini 'irade, yaratma (halk) ve sorumluluk' ölçütlerine göre karşılaştırınız.
1. ipucu: Cebriye'nin 'rüzgârın önündeki kuru yaprak' benzetmesini ve doğurduğu sorumluluk sorununu belirtiniz.
2. ipucu: Mu'tezile'nin adalet ilkesi gereği yaratmayı kula nispet etmesini açıklayınız.
3. ipucu: Ehl-i Sünnet'in 'kesb kuldan, halk Allah'tan' formülüyle kurduğu dengeyi vurgulayınız.
Cevap: Cebriye insanda irade ve seçme gücünü reddederek hem seçimi hem yaratmayı Allah'a nispet etmiş, böylece insani sorumluluğu temelsiz bırakmıştır. Mu'tezile ise sorumluluğu kurtarmak adına hem seçimi hem de fiilin yaratılmasını insana vererek Allah'ın her şeyin yaratıcısı olma sıfatını sınırlandırmıştır. Ehl-i Sünnet (Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye) ise orta yolu bularak cüz'î iradeyle seçip kazanmayı (kesb) kula, seçilen fiili yaratmayı (halk) ise Yüce Allah'a nispet etmiş; böylece hem tevhidi hem de ahlaki sorumluluğu korumuştur.
Kısaca
- Cebriye mezhebi insanda irade hürriyetini reddederek mutlak cebir anlayışını savunmuş; bu yaklaşım dini teklifi ve sorumluluğu anlamsızlaştırdığı için reddedilmiştir.
- Mu'tezile mezhebi ilahi adalet ilkesi gereğince insanı kendi ihtiyari fiillerinin hem faili hem de yaratıcısı saymış; ancak bu görüş Allah'ın Hâlık sıfatını sınırlandırmıştır.
- Ehl-i Sünnet kelamcıları insan fiillerini ızdırârî (zorunlu) ve ihtiyârî (seçime dayalı) olarak ayırmış, sorumluluğu ihtiyârî fiillere bağlamıştır.
- Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye ekolleri 'kesb kuldan, halk Allah'tan' ilkesiyle kulun cüz'î iradesiyle seçtiğini, Yüce Allah'ın ise kudretiyle yarattığını kabul etmiştir.
- Sahih kader inancı tembelliği ve suçları kadere yüklemeyi reddeder; sünnetullaha uygun tedbir almayı, çalışmayı, dua ve tevekkülü emreder.