Kader ve kaza inancının günlük hayatta doğru anlaşılması; irade, ömür, ecel, rızık, tevekkül, başarı-başarısızlık ve hayır-şer kavramlarının Kur'an-ı Kerim ve Sünnet bütünlüğünde kavranmasına bağlıdır. İslam akaidinde bu kavramların hiçbiri insanı tembelliğe veya sorumsuzluğa sevk etmez; aksine kulu evrendeki ilahi yasalara (sünnetullah) riayet etmeye, çalışmaya ve ahlaki sorumluluk bilinciyle hareket etmeye yöneltir.
Kaderle İlişkili Temel Kavramlar: İrade, Ömür, Ecel ve Rızık
Sözlükte 'dilemek, tercih etmek ve yönelmek' anlamına gelen irade (اَلْإِرَادَةُ), akaid ilminde küllî irade ve cüz'î irade olarak ikiye ayrılır. Yüce Allah'ın sınırsız, mutlak ve her şeyi kuşatan dilemesine küllî irade; insanın akıl ve düşünme yetisiyle iyi veya kötü alternatiflerden birini seçebilme iktidarına ise cüz'î irade denir. İnsanın dini tekliflere muhatap olması ve ahirette hesaba çekilmesi cüz'î irade sahibi olmasına dayanır.
Canlıların doğumundan ölümüne kadar geçen yaşam süresine ömür (اَلْعُمْرُ), bu yaşam süresinin sona erdiği ve ölümün gerçekleştiği tayin edilmiş vakte ise ecel (اَلْأَجَلُ) adı verilir. Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre her canlının eceli tektir; öldürülen (maktul) bir kimse de kendi eceliyle ölmüştür, katil ise kendi cüz'î iradesiyle öldürme fiilini seçtiği (kesb) için cezai ve uhrevi sorumluluk taşır. İnsana düşen görev, hayatını ve sağlığını koruyarak ömrünü salih amellerle değerlendirmektir.
Yüce Allah'ın tüm canlıların beslenmesi, büyümesi ve yaşamını sürdürmesi için yarattığı maddi ve manevi her türlü nimete rızık (اَلرِّزْقُ) denir. Allah'ın güzel isimlerinden biri olan er-Rezzâk (اَلرَّزَّاقُ), bütün mahlukatın rızkını yaratan demektir. Ehl-i Sünnet'e göre kişinin boğazından geçen ve faydalandığı şey helal de olsa haram da olsa onun rızkıdır; ancak Yüce Allah haram yoldan rızık kazanılmasını yasaklamış, kulun kendi emeğiyle (kesb) helal rızık peşinde koşmasını emretmiştir.
Tevekkül, Başarı, Başarısızlık ve Tedbir-Takdir Dengesi
Sözlükte 'güvenmek, dayanmak ve işi başkasına ısmarlamak' anlamına gelen tevekkül (اَلتَّوَكُّلُ); terim olarak bir amaca ulaşmak için sünnetullaha uygun maddi, ilmi ve fiilî tüm tedbirleri eksiksiz aldıktan sonra kalben Yüce Allah'a güvenip sonucu O'ndan beklemektir. Hz. Peygamber (s.a.v.), devesini başıboş bırakarak tevekkül ettiğini söyleyen sahabiye 'Önce deveni bağla, sonra Allah'a tevekkül et.' buyurarak fiilî duanın (tedbirin) sözlü duadan ve beklentiden önce geldiğini öğretmiştir.
Gerekli çalışmayı yapmadan ve sebeplere sarılmadan 'Allah kerimdir, kaderimde varsa olur' diyerek beklemek İslam'da tevekkül değil, tevakel (tembellik ve sorumsuzluk) olarak adlandırılır. Hastalandığında tedavi olmak, sınava hazırlanırken planlı çalışmak, tarlayı sürüp tohum ekmek ve afetlere karşı sağlam binalar inşa etmek kaderle çatışmak değil, bizzat Allah'ın evrene koyduğu yasalara (sünnetullah) uymaktır.
Başarı (muvaffakiyet) ve başarısızlık; insanın iradesini doğru kullanması, azmi, planlı çalışması ve ilahi yardımla (tevfik) doğrudan bağlantılıdır. Bireyin kendi ihmali, tembelliği veya tedbirsizliği yüzünden uğradığı başarısızlığı kadere yüklemesi yanlış olduğu gibi, elde ettiği başarıyı da tamamen kendi gücüne mal ederek kibre kapılması (Karun örneğinde olduğu gibi) tevhid bilincine aykırıdır.
Hayır ve Şer Kavramları ile İlahi Hikmet
Sözlükte 'iyilik, faydalı iş, güzellik ve herkesin arzu ettiği şey' anlamına gelen hayır (اَلْخَيْرُ) ile 'kötülük, zararlı iş, çirkinlik ve hoşlanılmayan durum' anlamına gelen şer (اَلشَّرُّ), kader inancının önemli bir boyutunu oluşturur. Cibrîl hadisinde iman esasları sayılırken 'Kadere, hayrın ve şerrin Allah'tan olduğuna inanmandır.' ifadesi yer alır.
Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre kâinatta Yüce Allah'tan başka yaratıcı (Hâlık) bulunmadığından, hayrı da şerri de yaratan Allah'tır. Ancak burada 'yaratma (halk)' ile 'razı olma (rıza)' birbirinden ayrılır: Allah hayrı hem yaratır hem de ondan razı olur; şerri ise kul kendi cüz'î iradesiyle ısrarla istediği ve seçtiği (kesb) için imtihan sırrı gereği yaratır, fakat şerden ve kötülükten razı olmaz (Zümer, 39:7).
Öte yandan insanın dar bakış açısıyla 'şer' zannettiği pek çok olayın arkasında derin ilahi hikmetler bulunabilir. Bakara suresi 216. ayette 'Bazen hoşunuza gitmeyen bir şey sizin için hayırlı olabilir ve hoşunuza giden bir şey de sizin için şer olabilir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.' buyrularak müminin olayları değerlendirirken ilahi hikmete güvenmesi gerektiği vurgulanır.
Örnekler
Örnek 1Kaderle ilişkili olan 'ömür' ve 'ecel' kavramlarını tanımlayarak, Ehl-i Sünnet kelamcılarının 'maktulün (öldürülen kişinin) eceli' konusundaki görüşünü açıklayınız.
Cevabı göster
Ömür, canlının doğumundan ölümüne kadar geçen yaşam süresi; ecel ise bu sürenin bittiği ve ölümün gerçekleştiği tayin edilmiş vakittir. Ehl-i Sünnet'e göre her insanın tek bir eceli vardır ve ecel değişmez; öldürülen kimse de kendi eceliyle ölmüştür, katil ise kendi özgür iradesiyle öldürme fiilini seçtiği (kesb) için cezai ve uhrevi sorumluluk taşır.
Örnek 2Rızık kavramını tanımlayarak haram yoldan elde edilen kazancın rızık sayılıp sayılmayacağı konusunda Ehl-i Sünnet ile Mu'tezile arasındaki görüş farkını belirtiniz.
Cevabı göster
Rızık, Yüce Allah'ın canlıların yaşaması ve faydalanması için yarattığı maddi ve manevi her türlü nimettir. Ehl-i Sünnet'e göre kişinin yiyip içtiği ve faydalandığı şey haram da olsa rızıktır, fakat kul meşru olmayan yolu seçtiği için günahkâr olur. Mu'tezile'ye göre ise Allah kötü bir şeyi rızık olarak vermeyeceğinden haram kazanç rızık olarak isimlendirilemez.
Örnek 3İslam'da sahih tevekkül anlayışı ile yanlış kader algısından doğan 'tevakel (tembellik)' arasındaki farkı Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bir hadisiyle açıklayınız.
Cevabı göster
Sahih tevekkül, hedefe ulaşmak için tüm maddi ve bilimsel sebepleri (fiilî dua) yerine getirdikten sonra kalben Allah'a güvenmektir. Sebeplere sarılmadan sonucu beklemek ise tevakeldir (tembelliktir). Hz. Peygamber (s.a.v.) devesini bağlamadan tevekkül ettiğini söyleyen sahabiye 'Önce deveni bağla, sonra Allah'a tevekkül et.' buyurarak tedbirin şart olduğunu bildirmiştir.
Örnek 4Hz. Ömer'in Şam seferi sırasında Amvâs vebası nedeniyle şehre girmeme kararı alması ve Ebu Ubeyde bin Cerrah'a verdiği cevap kader inancı açısından ne ifade etmektedir?
Cevabı göster
Hz. Ömer'in salgın hastalık bulunan bölgeye girmeyip karantina tedbiri uygulaması ve 'Allah'ın bir kaderinden yine Allah'ın başka bir kaderine kaçıyoruz.' demesi; kaderin pasif bir boyun eğme olmadığını, hastalığın yayılması kadar tedbir alarak korunmanın da ilahi kaderin (sünnetullahın) bir parçası olduğunu göstermektedir.
Örnek 5Ehl-i Sünnet akaidinde 'Halk-ı şer, şer değildir; kesb-i şer, şerdir.' (Şerri yaratmak şer değil, şerri kazanmak/işlemek şerdir) kaidesi ne anlama gelmektedir?
Cevabı göster
Kâinatta Allah'tan başka yaratıcı olmadığı için hayrı da şerri de yaratan Allah'tır; ancak Allah'ın imtihan düzeni içinde şerri yaratması hikmetlidir ve çirkin (şer) değildir. Kötü ve çirkin olan, insanın kendisine verilen akıl ve cüz'î iradeyi kötüye kullanarak o şer fiili tercih etmesi (kesb) ve işlemesidir.
Örnek 6Başarı ve başarısızlık kavramlarının kaderle ilişkisini 'sünnetullah' ve 'insanın sorumluluğu' açısından değerlendiriniz.
Cevabı göster
Yüce Allah evrende başarıyı planlı çalışmaya ve sebeplere sarılmaya bağlamıştır (sünnetullah). Birey üzerine düşen çabayı gösterip Allah'tan yardım (tevfik) dilediğinde başarıya ulaşır ve şükreder; kendi tembelliği veya tedbirsizliği sonucu başarısız olduğunda ise suçu kadere atmayıp eksiklerini telafi etmekle yükümlüdür.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kelam ilminde canlıların doğumundan ölümüne kadar geçen yaşam süresine ve bu sürenin sona erdiği tayin edilmiş vakte sırasıyla ne ad verilir?
Doğumdan ölüme kadar geçen süreye 'ömür', yaşamın sona erdiği tayin edilmiş ana ise 'ecel' denir.
2Hz. Ömer, Şam'da veba salgını çıktığını öğrenince şehre girmekten vazgeçmiş; Ebu Ubeyde bin Cerrah'ın 'Allah'ın kaderinden mi kaçıyorsun?' sorusuna 'Evet, Allah'ın kaderinden yine Allah'ın kaderine kaçıyoruz.' cevabını vermiştir. Bu tarihi olaydan hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
Hz. Ömer'in sözü, hastalığa karşı tedbir almanın kadere aykırı olmadığını, aksine ilahi yasaların (kaderin) gereği olduğunu ortaya koyar.
3Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre hayır ve şer kavramlarıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
Ehl-i Sünnet'e göre Allah'tan başka yaratıcı yoktur; Allah kulun seçimine göre hayrı da şerri de yaratır fakat kötülükten (şerden) razı olmaz.
4Bir kimsenin üzerine düşen çalışmayı yapmadan ve maddi sebeplere başvurmadan 'Kaderimde ne varsa o olur' diyerek sonucu beklemesi İslam literatüründe hangi kavramla eleştirilir?
Sebeplere sarılmadan ve tedbir almadan beklemek sahih tevekkül değil, tembellik anlamına gelen 'tevakel'dir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre her canlının eceli tektir; öldürülen bir kimse de kendi eceliyle ölmüştür.
- Yüce Allah'ın bütün canlıların maddi ve manevi rızkını kesintisiz yaratan anlamına gelen güzel ismi er-Rezzâk'tır.
- Mu'tezile mezhebine göre bir kimsenin haram yoldan elde edip yediği mal da Allah'ın ona verdiği helal rızık kapsamındadır.
- Kelam ilminde 'Şerri yaratmak (halk-ı şer) şer değildir; şerri iradeyle seçip işlemek (kesb-i şer) şerdir.' ilkesi kabul edilir.
- Hastalandığında doktora gitmek ve ilaç kullanmak Allah'a olan tevekkül inancını zedeleyen bir davranıştır.
- Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre her canlının eceli tektir; öldürülen bir kimse de kendi eceliyle ölmüştür.
6Aşağıdaki kaderle ilgili kavramları uygun açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Canlıların doğumundan ölümüne kadar geçen ve insan için imtihan alanı olan yaşam süresine adı verilir.
- Sebeplere sarılmadan ve çalışmadan işin sonucunu beklemeye tevekkül değil denir.
- Kur'an-ı Kerim'de Necm suresi 39. ayette 'İnsan için kendi başka bir şey yoktur.' buyrularak emeğin önemi vurgulanmıştır.
- Ehl-i Sünnet'e göre Yüce Allah hayrı da de yaratır; ancak kullarının kötülük yapmasından razı olmaz.
- Hz. Peygamber (s.a.v.) 'Önce deveni sonra Allah'a tevekkül et.' buyurarak tedbirin önceliğini belirtmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam akaidinde 'rızık, emek ve tevekkül' kavramları arasındaki ilişkiyi sünnetullah ilkesi çerçevesinde açıklayınız.
1. ipucu: Rızkın kaynağı: Yüce Allah'ın er-Rezzâk ismiyle kâinattaki tüm nimetleri yaratması.
2. ipucu: Emek ve sünnetullah: Kulun helal rızka ulaşmak için çalışması ve maddi sebeplere (fiilî dua) sarılması.
3. ipucu: Tevekkül bilinci: Gerekli çabayı gösterdikten sonra sonucu Allah'tan bekleyip harama tenezzül etmemesi.
Cevap: İslam akaidine göre bütün canlıların rızkını yaratan Yüce Allah'tır (er-Rezzâk). Ancak Allah, evrene koyduğu yasalar (sünnetullah) gereği rızkın elde edilmesini insanın emeğine ve çalışmasına bağlamıştır ('İnsan için kendi çalışmasından başka bir şey yoktur'). Bu nedenle mümin, rızkını kazanmak için meşru ve helal yollardan tüm gücünü harcar, tedbirini alır (fiilî dua); ardından kalben Allah'a tevekkül ederek bereket ve başarıyı O'ndan bekler.
Kısaca
- Ömür ve Ecel: Ömür doğumdan ölüme kadar geçen yaşam süresi, ecel ise bu sürenin sona erdiği tayin edilmiş vakittir; Ehl-i Sünnet'e göre ecel tektir.
- Rızık ve Helal Kazanç: Tüm canlıların rızkını yaratan Allah'tır (er-Rezzâk); insan ise cüz'î iradesiyle haramdan kaçınıp helal yoldan rızkını kazanmakla sorumludur.
- Sahih Tevekkül: Tevekkül, sünnetullaha uygun maddi ve ilmi tedbirleri aldıktan sonra sonucu Allah'a bırakmaktır; çalışmadan beklemek tevakeldir.
- Başarı ve Sorumluluk: Başarı kulun planlı çalışması ve Allah'ın yardımıyla (tevfik) gerçekleşir; tembellikten doğan başarısızlık kadere yüklenemez.
- Hayır ve Şer: Hayrı da şerri de yaratan Allah'tır; ancak Allah hayırdan razı olurken şerden razı olmaz ve şerrin sorumluluğu onu seçen (kesb eden) kula aittir.