İslam inanç sisteminin (akaidin) temel taşı, Yüce Allah'ın varlığına ve birliğine (tevhid) şüphesiz bir şekilde iman etmektir. İslam âlimleri, Kur'an-ı Kerim'in insanı evrendeki ayetler üzerinde düşünmeye çağıran buyruklarından hareketle Allah'ın varlığını kanıtlayan (ispat-ı vâcib) güçlü aklî ve naklî deliller geliştirmiş; O'nun yetkinliğini zâtî ve subûtî sıfatlarıyla açıklamışlardır.
İspat-ı Vâcib: Allah'ın (c.c.) Varlığının Delilleri
Kelam ve akaid ilminde Yüce Allah'ın varlığını akıl ve vahiy yoluyla kanıtlamaya ispat-ı vâcib denir. Kelamcıların en çok başvurduğu hudûs delili, âlemin sürekli değişim içinde olmasından hareketle sonradan yaratıldığını (hâdis) ve sonradan var olan her şeyin ezeli bir yaratıcıya (muhdis) muhtaç olduğunu ortaya koyar.
İslam filozoflarının öne çıkardığı imkân delili, varlıkları vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu olan Allah) ve mümkünü'l-vücûd (varlığı ve yokluğu eşit olan âlem) olarak ikiye ayırır; mümkün varlıkların varlık alanına çıkabilmesi için varlığı kendi zatından olan Vâcibü'l-Vücûd'un tercihi zorunludur.
Evrendeki hassas ölçü, denge ve amaçlılığı esas alan gaye ve nizam delili (İbn Rüşd'ün ifadesiyle inayet ve ihtira delilleri) ile her insanın yaratılışında yüce bir Yaratıcıya yönelme eğilimi taşıdığını belirten fıtrat delili (Rûm Suresi, 30. ayet) Allah'ın varlığının en açık kanıtlarıdır.
Allah'ın Birliği (Tevhid) ve Burhân-ı Temânu Delili
Yüce Allah'ın zatında, sıfatlarında, fiillerinde ve ibadette bir ve tek olduğuna, eşi, benzeri ve ortağı bulunmadığına inanmaya tevhid denir. İhlâs Suresi tevhid inancının özeti niteliğindedir.
Allah'ın birliğini aklî ve naklî olarak kanıtlayan en güçlü delil burhân-ı temânu (engelleşme/çatışma delili)'dur. Enbiyâ Suresi 22. ayette "Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı ikisinin de düzeni bozulurdu." buyrularak bu delile işaret edilmiştir.
Burhân-ı temânu'ya göre evrende birden fazla ilah bulunsaydı iradeleri arasında uyuşmazlık çıkardı; iradesini gerçekleştiremeyen varlık aciz düşeceği için ilah olamazdı. Kâinatta milyarlarca yıldır süregelen kusursuz ve tek merkezli düzen, Yaratıcının bir ve tek (el-Vâhid / el-Ehad) olduğunu kanıtlar.
Allah'ın (c.c.) Zâtî ve Subûtî Sıfatları
Yüce Allah'ın yalnızca kendi zatına has olan ve yaratılmışlarda bulunmayan 6 sıfatına zâtî (selbî/tenzîhî) sıfatlar denir: Vücûd (var olması), Kıdem (ezelî olması, başlangıcının bulunmaması), Bekâ (ebedî olması, sonunun bulunmaması), Vahdâniyyet (bir ve tek olması), Muhâlefetün li'l-havâdis (sonradan yaratılan hiçbir varlığa benzememesi - Şûrâ, 11) ve Kıyâm bi-nefsihî (varlığında hiçbir şeye muhtaç olmaması).
Yüce Allah'ın zatıyla kaim olan ve yaratılmışlara sınırlı birer numunesi verilen 8 kemal sıfatına ise subûtî sıfatlar denir: Hayat (diri olması), İlim (gizli ve açık her şeyi bilmesi), Semî (her şeyi işitmesi), Basar (her şeyi görmesi), İrade (dilemesi), Kudret (her şeye gücünün yetmesi), Kelam (harf ve sese ihtiyaç duymadan konuşması, vahiy göndermesi) ve Tekvin (yoktan var etmesi, yaratması).
Mâtürîdî âlimleri Tekvin sıfatını müstakil bir ezeli subûtî sıfat kabul ederken, Eş'arî âlimleri yaratmayı Kudret ve İrade sıfatlarının bir sonucu (taalluku) olarak değerlendirmiştir.
Örnekler
Örnek 1Hudûs delilinin temel önermelerini (kıyas basamaklarını) açıklayınız.
Cevabı göster
1. Önerme: Âlem sürekli değişmektedir ve değişen her şey sonradan var olmuştur (hâdistir). 2. Önerme: Sonradan var olan her şeyin onu var eden bir yaratıcısı (muhdis) vardır. Sonuç: Öyleyse âlemin de ezeli bir Yaratıcısı vardır ve O da Allah'tır.
Örnek 2Enbiyâ Suresi 22. ayetteki "Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı ikisinin de düzeni bozulurdu" buyruğu kelam ilminde hangi delilin dayanağıdır?
Cevabı göster
Allah'ın birliğini (vahdâniyyet) ve ortağı olmadığını kanıtlayan "burhân-ı temânu" (engelleşme/çatışma) delilinin naklî dayanağıdır.
Örnek 3Yüce Allah'ın "Muhâlefetün li'l-havâdis" ve "Kıyâm bi-nefsihî" sıfatlarının anlamlarını açıklayınız.
Cevabı göster
Muhâlefetün li'l-havâdis, Allah'ın sonradan yaratılan hiçbir varlığa benzememesi; Kıyâm bi-nefsihî ise var olmak ve varlığını sürdürmek için hiçbir varlığa, zamana veya mekâna muhtaç olmaması demektir.
Örnek 4İnsanın darda kaldığında veya tehlike anında içgüdüsel olarak yüce bir Yaratıcıya sığınma ihtiyacı hissetmesi hangi delille açıklanır?
Cevabı göster
İnsanın doğuştan Allah'a inanma yeteneği ve eğilimiyle yaratıldığını ifade eden "fıtrat delili" ile açıklanır.
Örnek 5Mâtürîdîlik ile Eş'arîlik arasında subûtî sıfatların sayısı konusundaki temel görüş farkı nedir?
Cevabı göster
Mâtürîdîlik "Tekvin" (yaratma) sıfatını sekizinci müstakil subûtî sıfat olarak kabul ederken; Eş'arîlik subûtî sıfatları yedi sayar ve Tekvin'i Kudret sıfatının kapsamında değerlendirir.
Örnek 6Güneş ile Dünya arasındaki mesafenin, atmosfer gazlarının oranının ve su döngüsünün canlı yaşamına tam uygun şekilde ayarlanmış olması hangi delile örnektir?
Cevabı göster
Gaye ve nizam (düzen ve amaç) deliline, İbn Rüşd'ün sınıflandırmasında ise "inayet" deliline örnektir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Varlıkları "varlığı zorunlu olan (Vâcibü'l-Vücûd)" ve "varlığı ile yokluğu eşit olan (mümkünü'l-vücûd)" şeklinde ikiye ayırarak mümkün varlıkların varlığa çıkması için zorunlu bir Yaratıcıyı kanıtlayan delil hangisidir?
Varlıkları zorunlu (vâcib) ve mümkün olarak ayırıp mümkün varlıkların varlık tercihini Vâcibü'l-Vücûd'a dayandıran delil imkân delilidir.
2Evrende birden fazla ilah bulunsaydı iradelerinin çatışacağını ve kâinattaki düzenin bozulacağını belirterek Allah'ın birliğini (tevhidi) kanıtlayan delil aşağıdakilerden hangisidir?
Enbiyâ Suresi 22. ayete dayanan ve birden fazla ilahın iradelerinin birbirini engelleyeceğini ortaya koyan birlik deliline burhân-ı temânu denir.
3Aşağıdakilerden hangisi Yüce Allah'ın zâtî (selbî) sıfatları arasında yer almaz?
Vahdâniyyet, Muhâlefetün li'l-havâdis, Kıyâm bi-nefsihî ve Kıdem zâtî sıfatlardır; Tekvin (yoktan yaratma) ise subûtî sıfattır.
4Kur'an-ı Kerim'de Şûrâ Suresi 11. ayette geçen "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur." ifadesi Allah'ın hangi zâtî sıfatını doğrudan bildirmektedir?
Allah'ın sonradan yaratılan hiçbir varlığa benzemediğini ifade eden sıfat Muhâlefetün li'l-havâdis'tir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Kelam ilminde Yüce Allah'ın varlığını aklî ve naklî delillerle kanıtlamaya ispat-ı vâcib denir.
Varlığı zorunlu olan Yaratıcının varlığını ispatlama yöntemlerine ispat-ı vâcib adı verilir.
- Yüce Allah'ın varlığının başlangıcı olmamasına Bekâ, sonunun olmamasına ise Kıdem denir.
Başlangıcının olmamasına (ezelî olmasına) Kıdem, sonunun olmamasına (ebedî olmasına) Bekâ denir.
- Kâinattaki kusursuz ölçü ve düzenten hareketle Yaratıcının varlığını kanıtlayan delile gaye ve nizam delili denir.
Gaye ve nizam delili evrendeki amaçlılık ve ahenge dayanır.
- Yüce Allah'ın harf ve sese ihtiyaç duymaksızın konuşması ve peygamberlerine vahiy göndermesi Kelam sıfatıyla ilgilidir.
Kelam sıfatı subûtî sıfatlardan olup ilahi vahyin kaynağıdır.
- Burhân-ı temânu delili meleklerin ve ahiret hayatının varlığını kanıtlamak için kullanılır.
Burhân-ı temânu delili Yüce Allah'ın birliğini (vahdâniyyetini) kanıtlamak için kullanılır.
- Kelam ilminde Yüce Allah'ın varlığını aklî ve naklî delillerle kanıtlamaya ispat-ı vâcib denir.
6Aşağıdaki akaid kavramlarını doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Varlığı kendi zatından olup var olmak için hiçbir sebebe muhtaç olmayan Allah'a denir.
- İnsanın doğuştan yüce bir Yaratıcıya inanma eğilimiyle yaratılmış olmasına delili adı verilir.
- Yüce Allah'ın varlığının sonunun olmaması ve ebedî kalması sıfatıyla ifade edilir.
- Allah'ın zatında, sıfatlarında ve ibadette bir ve tek olduğunu kabul etmeye inancı denir.
- Yüce Allah'ın gizli ve açık, geçmiş ve gelecek her şeyi kuşatan bilgisine sıfatı denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Allah'ın (c.c.) varlığını kanıtlayan hudûs, imkân ile gaye ve nizam delillerini temel dayanak noktalarıyla açıklayınız.
1. ipucu: Hudûs: Değişim ve sonradan var olma (hâdis-muhdis).
2. ipucu: İmkân: Mümkün varlığın varlık tercihinin Vâcibü'l-Vücûd'a dayanması.
3. ipucu: Gaye ve nizam: Evrendeki hassas ölçü, denge ve amaçlılık.
Cevap: Hudûs delili, âlemin değişken ve sonradan var olmuş (hâdis) olmasından hareketle onu yoktan var eden ezeli bir Yaratıcının (muhdis) zorunluluğunu ortaya koyar. İmkân delili, varlığı ile yokluğu eşit olan mümkün varlıkların varlık alanına çıkabilmesi için varlığı zorunlu olan Vâcibü'l-Vücûd'un tercihine muhtaç olduğunu belirtir. Gaye ve nizam delili ise kâinattaki kusursuz uyum, ölçü ve amaçlılığın üstün ilim ve kudret sahibi bir Yaratıcıyı gösterdiğini kanıtlar.
Kısaca
- İspat-ı Vâcib: Yüce Allah'ın varlığını akıl ve vahiy delilleriyle kanıtlama yöntemlerinin genel adıdır.
- Hudûs ve İmkân Delilleri: Âlemin sonradan yaratılmış (hâdis) ve mümkün varlık olması, varlığı zorunlu olan ezeli Yaratıcıyı (Vâcibü'l-Vücûd) kanıtlar.
- Gaye-Nizam ve Fıtrat: Evrendeki hassas ölçü ve insanın doğuştan getirdiği inanma eğilimi Allah'ın varlığının açık delilleridir.
- Burhân-ı Temânu: Enbiyâ Suresi 22. ayet ışığında evrende birden fazla ilah olsaydı düzenin bozulacağını belirterek tevhidi ispatlar.
- İlahi Sıfatlar: Allah'ın sıfatları zâtî (Vücûd, Kıdem, Bekâ, Vahdâniyyet, Muhâlefetün li'l-havâdis, Kıyâm bi-nefsihî) ve subûtî (Hayat, İlim, Semî, Basar, İrade, Kudret, Kelam, Tekvin) olarak ikiye ayrılır.