İslam Medeniyetinin İzleri: Mimari, Musiki, Dil ve Edebiyat, Bölgelere Göre İzler ile Horasan, Anadolu ve Rumeli Erenleri

Bir medeniyetin değerlerini yüzyıllar sonra bile okuyabildiğimiz en kalıcı alan mimaridir. İslam mimarisinin merkezinde tevhid inancı bulunur. Camide zengin ile yoksul aynı safta omuz omuza durur. Mihrap bütün Müslümanları aynı kıbleye yöneltir, minare ezanın sesini şehre yayar, geniş kubbe ise birlik ve sonsuzluk duygusunu mekâna taşır. Hz. Peygamber'in 'Allah güzeldir, güzeli sever.' (Müslim, Îmân, 147) hadisi, Müslüman sanatkârların işlerini özenle ve estetik bir duyarlılıkla yapmalarına ilham vermiştir. İbadethanelerde canlı figür yerine geometrik desenler, rumi ve bitkisel motifler ile ayet ve hadislerin yazıldığı hat levhaları kullanılmıştır. Böylece süsleme, insanı ibadetten alıkoymadan ona Allah'ın yarattığı düzeni hatırlatan bir dile dönüşmüştür.

İslam mimarisinin erken örnekleri Hicaz'ın dışında, fethedilen kadim şehirlerde yükselmiştir. Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra (691-692) günümüze ulaşan en eski İslam yapılarındandır. Bu yapıyı Şam'daki Emevi Camii (705-715) ve yapımına 785'te başlanan Kurtuba Ulu Camii izlemiştir. Endülüs'te Granada'daki Elhamra Sarayı (13-14. yüzyıllar), mukarnaslı tavanları ve su düzeniyle ince işçiliğin doruklarından biridir. Doğuda Buhara ve Semerkand'ın çini kaplı medreseleri, Hindistan'da ise Babürlülerin 17. yüzyılda yaptırdığı Tac Mahal bu mirasın farklı yorumlarıdır. Anadolu'da Selçuklular ticaret yolları üzerine kervansaraylar kurmuştur. Aksaray yakınlarındaki Sultan Hanı (1229) bunların en büyüklerindendir. Konya'daki Karatay ve İnce Minareli medreseleri de bu dönemin eserleridir. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (1228-1229), taş işçiliğindeki eşsizliği nedeniyle 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Osmanlı döneminde İslam mimarisi Mimar Sinan (ö. 1588) ile klasik çağını yaşamıştır. Sinan, İstanbul'daki Şehzade Camii'ni çıraklık, Süleymaniye'yi (1557) kalfalık, Edirne'deki Selimiye'yi (1575) ise ustalık eseri olarak nitelemiştir. Osmanlı şehrinde cami tek başına değil, medrese, darüşşifa, imaret, hamam ve çarşıyla birlikte bir külliye olarak düşünülmüştür. Bunun yanında köprüler, çeşmeler, sebiller, su kemerleri, hanlar ve bedestenler de İslam medeniyetinin hizmet anlayışını taşa dönüştürmüştür. Vakıf kayıtlarında sık görülen su hayratları, susuz kalana su vermenin bir sadaka olduğu inancının şehirdeki karşılığıdır. Kısacası İslam mimarisi yalnız ibadet mekânları üretmemiştir. İnsanın bütün ihtiyaçlarını gözeten ve değerleri gündelik hayata yerleştiren bir yaşam çevresi kurmuştur.

İslam medeniyetinin en çok duyulan izi bir sestir: ezan. Hz. Peygamber, Abdullah b. Zeyd'in rüyasında öğrendiği ezanı okuma görevini, sesi daha gür ve güzel olduğu için Bilâl-i Habeşî'ye vermiştir. Kur'an'ın güzel sesle okunmasını da teşvik etmiştir: 'Kur'an'ı seslerinizle güzelleştiriniz.' (Ebû Dâvûd, Vitr, 20). Bu teşvik, Kur'an'ı kurallarına uygun ve güzel okuma ilmi olan tecvidin ve farklı okuyuş biçimlerini inceleyen kıraat ilminin gelişmesine katkı sağlamıştır. Musikinin hükmü konusunda âlimler arasında farklı görüşler bulunsa da, İslam toplumlarında insanı Allah'a yaklaştıran, ahlakı güzelleştiren ve gönlü dinlendiren ezgiler her zaman değer görmüştür. Bu anlayış, sesin ve ahengin bir ibadet ve tefekkür aracı olarak kullanıldığı zengin bir gelenek doğurmuştur.

İslam dünyasında musiki aynı zamanda bir ilim olarak ele alınmıştır. Matematikle ilişkisi nedeniyle musiki, aritmetik, geometri ve astronomi ile birlikte anılmıştır. Fârâbî (ö. 950) Kitâbü'l-Mûsîkî'l-Kebîr adlı eserinde ses aralıklarını ve sazları ayrıntılı biçimde incelemiştir. İbn Sînâ da eş-Şifâ adlı eserinin bir bölümünü musikiye ayırmıştır. 13. yüzyılda Safiyyüddin Urmevî (ö. 1294) makamları sistemli bir düzene koyarak sonraki yüzyılların musiki kuramını derinden etkilemiştir. 9. yüzyılda Bağdat'tan Kurtuba'ya giden musikişinas Ziryâb, Endülüs'te bir musiki geleneği başlatmıştır. Bu gelenek bugün Kuzey Afrika'da yaşamaya devam etmektedir. Musikinin ruha etkisi tedavide de kullanılmıştır. Edirne'deki II. Bayezid Darüşşifasında (1488) hastaların musiki ve su sesiyle tedavi edildiği bilinmektedir.

Türk-İslam kültüründe dinî musiki iki ana kolda gelişmiştir. Cami musikisi; ezan, sela, tekbir, mevlid, salavat ve temcid gibi camide ve dinî günlerde icra edilen eserleri kapsar. Tekke musikisi ise ilahi, nefes ve Mevlevi ayinleri gibi tasavvuf çevrelerinde gelişen eserleri içine alır. Süleyman Çelebi'nin 1409'da yazdığı Vesîletü'n-Necât, yani Mevlid, yüzyıllardır doğum, ölüm ve kandil gibi önemli günlerde makamlı olarak okunmaktadır. Bayramlarda okunan Bayram Tekbiri ve Mevlânâ'nın na'tı üzerine rast makamında bestelenen Na't-ı Şerif, Buhûrîzâde Mustafa Itrî'nin (ö. 1712) eserleridir. Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi (1778-1846) ise Mevlevi ayinleri ve ilahileriyle bu geleneğin büyük bestecilerindendir. Böylece musiki, inancın sevgi ve coşkuyla yaşanmasına aracılık eden bir medeniyet izi olmuştur.

İslam medeniyetinin dile etkisi, Kur'an'ın Arapça indirilmesiyle başlar. Kur'an'ı anlamak isteyen her Müslüman bu dili öğrenmeye yönelmiştir. Böylece Arapça kısa sürede bir kabile dili olmaktan çıkarak tıptan astronomiye, felsefeden hukuka kadar geniş bir alanın ilim dili olmuştur. Arap harfleri de İslam'la birlikte yayılmıştır. Farsça, Osmanlı Türkçesi, Urduca, Malayca ve Svahilice uzun süre bu harflerle yazılmıştır. Türkler Karahanlılardan 1928'deki harf değişikliğine kadar yaklaşık bin yıl bu yazıyı kullanmıştır. Yazıya duyulan saygı, onu bir sanat dalına dönüştürmüş ve hat sanatı doğmuştur. Kur'an, dillerin çeşitliliğini Allah'ın varlığının delillerinden sayar: 'Göklerin ve yerin yaratılışı, dillerinizin ve renklerinizin farklı olması da O'nun ayetlerindendir.' (Rûm, 30:22). Bu sebeple İslam, dillerin yerini almamış, onları yeni kavramlarla zenginleştirmiştir.

Bu zenginleşmeyi kelimelerde açıkça görürüz. Türkçede iman, ibadet, sabır, şükür, adalet, ilim, kalem, insan, millet, vatan, hürriyet gibi yüzlerce kelime Arapça kökenlidir. İslam medeniyeti üzerinden Avrupa dillerine de birçok kelime geçmiştir. İngilizcedeki algebra (el-cebr), algorithm (Hârizmî'nin adından), alcohol (el-kuhl), sugar (sükker) ve cotton (kutn) bunlardandır. İspanyolcadaki 'ojalá' kelimesi 'inşallah'tan, 'aceite' (zeytinyağı) kelimesi ise 'ez-zeyt'ten gelir. Bu kelimeler yaklaşık sekiz yüzyıl süren Endülüs varlığının izidir. Doğu Afrika'da konuşulan Svahilicede 'kitabu' (kitap) ve 'habari' (haber), Malaycada 'ilmu' (ilim) ve 'adil' gibi kelimeler kullanılır. Bu durum, İslam medeniyetinin uzak coğrafyalarda bile dile işlediğini gösterir.

Edebiyat alanında İslam medeniyeti yeni konular, türler ve bir dünya görüşü kazandırmıştır. Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eserlerinden Kutadgu Bilig'i (1069-1070) Yusuf Has Hâcib yazmıştır. Divânu Lugâti't-Türk'ü (1072-1077) ise Kâşgarlı Mahmud, Türkçeyi Araplara öğretmek amacıyla hazırlamıştır. Ahmed Yesevî'nin Divân-ı Hikmet'i dinî ve tasavvufi düşünceyi Türkçe şiirle halka ulaştırmıştır. Fars edebiyatında Sa'dî'nin Gülistan ve Bostan'ı ile Mevlânâ'nın yaklaşık 25 bin beyitlik Mesnevî'si bütün İslam dünyasında okunmuştur. Türk edebiyatında Yunus Emre'nin ilahileri, Fuzûlî'nin Hz. Peygamber'i övdüğü Su Kasidesi ve Şeyh Gâlib'in Hüsn ü Aşk'ı (1783) bu mirasın zirvelerindendir. Divan edebiyatında tevhid, münacat, na't, mevlid, mi'raciye, hilye, siyer ve kırk hadis gibi türler; halk edebiyatında ise ilahi, nefes ve deyiş gibi türler doğrudan İslam inancından beslenmiştir.

İslam medeniyeti tek bir merkezden yönetilen, her yerde aynı görünen bir yapı değildir. Atlas Okyanusu kıyısından Güneydoğu Asya adalarına kadar uzanan bu medeniyet, ortak değerler ile yerel renklerin buluşmasından doğmuştur. Her bölgede tevhid inancı, Kur'an, namaz ve kıble ortaktır. Cami, medrese ve vakıf gibi kurumlar da her bölgede bulunur. Buna karşılık yapı malzemesi, iklim, yerel dil ve gelenekler eserlere farklı bir kimlik kazandırmıştır. Mağrip'te kare gövdeli minareler, İran ve Orta Asya'da çini kaplı yüksek taç kapılar (eyvanlar), Batı Afrika'da kerpiçten camiler, Osmanlı'da ise kalem gibi ince minareler ve merkezî kubbeler öne çıkar. Bu çeşitlilik, İslam'ın farklı kültürleri yok etmeden onları ortak bir ruhla birleştirdiğini gösterir.

Batı İslam dünyasında üç bölge öne çıkar. Endülüste Kurtuba Ulu Camii, Granada'daki Elhamra Sarayı ve tercüme merkezi Toledo bulunur. Bu bölgede yaklaşık sekiz yüzyıl süren varlık 1492'de Granada'nın düşmesiyle sona ermiştir. Mağripte Fes'te 859'da Fâtıma el-Fihrî'nin kurduğu Karaviyyîn ile Tunus'taki Kayrevan Ulu Camii yer alır. Karaviyyîn, günümüze kadar faaliyetini sürdüren en eski eğitim kurumlarından biri kabul edilir. Mısırda Kahire'deki Ezher Camii (970-972) zamanla bütün İslam dünyasından öğrenci çeken bir ilim merkezine dönüşmüştür. Batı Afrikada Timbuktu, 14. yüzyılda yapılan kerpiç camileri ve yazma eser kütüphaneleriyle tanınır. Merkez bölgede ise Hicaz'daki Kâbe ve Mescid-i Nebevî, Şam ve Kudüs'teki Emevi eserleri bulunur. Irak'ta da Abbasi döneminin ilim merkezi Bağdat ile spiral minaresiyle bilinen Samarra Ulu Camii yer alır.

Doğu İslam dünyasında İran'da Safevi dönemi İsfahan'ının meydanı, camileri ve çinileri öne çıkar. Horasan ve Mâverâünnehirde, yani Buhara, Semerkand, Nişabur ve Merv'de, İmam Buhârî ve İbn Sînâ gibi büyük âlimler yetişmiştir. Semerkand'daki Registan Meydanı, birbirine bakan medreseleriyle bu bölgenin simgesidir. Hindistanda Delhi Sultanlığı ve Babürlüler; Kutub Minar, Delhi Cuma Camii ve Tac Mahal gibi eserler bırakmıştır. Güneydoğu Asyada İslam savaşla değil, büyük ölçüde tüccarlar ve dervişler aracılığıyla yayılmıştır. Bugün dünyanın en kalabalık Müslüman nüfusu Endonezya'dadır. Anadoluda Selçuklu ve Osmanlı eserleri Konya, Kayseri, Bursa, Edirne ve İstanbul'u süsler. Balkanlarda ise Saraybosna, Mostar, Üsküp ve Filibe gibi şehirler Osmanlı İslam medeniyetinin izlerini taşır. Bu bölgelerin İslam'la buluşmasında erenlerin büyük payı vardır; bunu sonraki bölümlerde inceleyeceğiz.

Horasan, bugünkü İran'ın kuzeydoğusu ile Türkmenistan ve Afganistan'ın bir kısmını içine alan tarihî bölgenin adıdır. Ceyhun ötesindeki Mâverâünnehir ile birlikte bu bölge, Türklerin İslam'la buluştuğu ve İslam'ı benimsediği ana sahadır. Bu coğrafyada yetişen Hoca Ahmed Yesevî (ö. 1166), İslam'ın inanç ve ahlak ilkelerini halkın anladığı sade bir Türkçeyle, hikmet adı verilen şiirlerle anlatmıştır. Onun yetiştirdiği dervişler bozkırda yaşayan Türk boyları arasında İslam'ı gönüllere yerleştirmiştir. 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Türkmenler Anadolu'ya akın akın gelmeye başlamıştır. Göç dalgası, özellikle 13. yüzyıldaki Moğol istilası sırasında yoğunlaşmıştır. Bu göçlerle birlikte pek çok âlim, sanatkâr ve derviş de Anadolu'ya gelmiştir. Halk arasında Horasan erenleri diye anılan bu kişiler, Anadolu'nun Türk-İslam yurdu hâline gelmesinde belirleyici rol oynamıştır.

Erenler İslam'ı zorla değil, Kur'an'ın öğrettiği yöntemle anlatmıştır: 'Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et.' (Nahl, 16:125). Genellikle ıssız yollar ve sınır bölgeleri üzerinde zaviyeler kurmuşlardır. Bu zaviyelerde yolcuya yemek ve barınak sağlamış, çevredeki toprağı işlemiş, su kuyuları açmış ve insanlara dinî ve ahlaki eğitim vermişlerdir. Zamanla bu zaviyelerin çevresinde köyler ve kasabalar kurulmuştur. Tarihçi Ömer Lütfi Barkan, iskân ve imar işlevleri nedeniyle bu dervişleri kolonizatör Türk dervişleri olarak adlandırmıştır. Aynı dönemde Ahi Evran (13. yüzyıl) öncülüğünde gelişen ahilik teşkilatı da esnaf ve zanaatkârları dürüstlük, cömertlik ve kaliteli üretim ilkeleri etrafında birleştirmiştir. Böylece erenler hem gönülleri hem toprağı hem de çarşıyı imar etmiştir.

Horasan'dan gelenler ve Anadolu'da yetişenlerle birlikte Anadolu erenleri adı verilen büyük bir manevi kadro oluşmuştur. Konya'da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273), Mesnevî'siyle aşk, tevazu ve insan sevgisini anlatmıştır. Hacı Bektaş-ı Velî (13. yüzyıl), bugün Nevşehir'in Hacıbektaş ilçesi olan Sulucakarahöyük'te yaşamış ve Türkmenler arasında derin bir iz bırakmıştır. Ona atfedilen 'Eline, beline, diline sahip ol.' öğüdü bugün de ahlak ölçüsü olarak anılır. Yunus Emre (ö. 1320 civarı), sade Türkçesiyle sevgiyi ve kardeşliği şiire dökmüştür: 'Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım / Sevelim sevilenim, dünya kimseye kalmaz.' Şeyh Edebali (ö. 1326), Bilecik yöresinde Osman Gazi'nin manevi rehberi olarak Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda yer almıştır. Ankara'da Hacı Bayram-ı Velî (ö. 1430) ise Bayramiyye yolunu kurarak bu mirası 15. yüzyıla taşımıştır. Bu erenlerin ortak özelliği; ilmi, ahlakı ve sevgiyi halkın diliyle buluşturarak Anadolu'yu bir gönül yurdu hâline getirmeleridir.

Rumeli, Osmanlıların Balkan topraklarına verdiği addır. Anadolu'da kökleşen İslam medeniyeti, 14. yüzyılın ortalarında Osmanlıların Çanakkale Boğazı'nı geçip 1354'te Gelibolu'ya yerleşmesiyle Balkanlara taşınmaya başlamıştır. Bu taşınmada askerler kadar dervişlerin de büyük payı vardır. Halk arasında Rumeli erenleri diye anılan bu dervişlerin bir kısmı fetihlerden önce, çoğu ise fetihlerle birlikte bölgeye gelmiştir. En eski ve en çok bilinenlerden Sarı Saltuk (13. yüzyıl), Dobruca'ya geçen Türkmenlerle birlikte bölgeye yerleşmiştir. Bugünkü Romanya'daki Babadağ şehri onun adıyla anılır. Sarı Saltuk'un menkıbeleri Balkanların pek çok yerinde anlatılır ve adına makamlar bulunur. 15. yüzyılda Otman Baba (ö. 1478) Trakya ve Bulgaristan'da, 16. yüzyılda ise Akyazılı Sultan Varna yakınlarında ve Demir Baba Deliorman bölgesinde zaviyeler kurmuştur. Budin'e yerleşen Gül Baba (ö. 1541) ise Macaristan'a kadar uzanan bu yolculuğun simgesi olmuştur. Onun Budapeşte'deki türbesi bugün de ziyaret edilmektedir.

Rumeli erenleri Anadolu'daki örneklerinde olduğu gibi zaviyeleri birer yerleşim çekirdeği hâline getirmiştir. Derbentlerde, geçitlerde ve yol üzerlerinde kurulan zaviyeler, güvenliği ve ulaşımı sağlamıştır. Zaviyelerin çevresinde köyler oluşmuş, devlet de bu zaviyeleri vakıflarla desteklemiştir. Erenlerin açtığı bu yolu vakıf sistemi şehirlere dönüştürmüştür. Saraybosna, 15. yüzyılda İsa Bey'in kurduğu vakıf yapıları etrafında bir şehir olarak gelişmiştir. Şehrin simgesi Gazi Hüsrev Bey Camii 1530-1531'de inşa edilmiştir. Mimar Hayreddin'in 1566'da tamamladığı Mostar Köprüsü, 1993'teki savaşta yıkılmış, 2004'te aslına uygun olarak yeniden açılmıştır. Mimar Sinan'ın 1577'de tamamladığı Vişegrad'daki Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü ise UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Edirne'deki Selimiye, Üsküp Çarşısı ve Filibe'deki camiler de bu mirasın parçalarıdır.

Balkanlardaki izler yalnız taşta değil, dilde ve gönülde de yaşamaktadır. Boşnakça, Arnavutça, Bulgarca ve Makedoncada Türkçe yoluyla geçen yüzlerce kelime kullanılır. 'Ćuprija' (köprü), 'čaršija' (çarşı), 'avlija' (avlu) ve Bosna'nın hüzünlü halk şarkılarına adını veren 'sevdah' (sevda) bunlardan bazılarıdır. Balkan Müslümanları arasında mevlid okuma, ilahi söyleme ve türbe ziyareti gelenekleri hâlâ canlıdır. Osmanlı yönetimi farklı dinlere mensup toplulukların kendi inançlarını yaşamasına imkân tanımıştır. Bu nedenle Balkan şehirlerinde cami, kilise ve havra çoğu zaman yan yana durur. Bütün bu ortak tarih, inanç ve değerler, ünitemizin adında geçen gönül coğrafyası kavramının somut karşılığıdır. Bu mirası tanımak, korumak ve yaşatmak; aynı gönül coğrafyasının bugünkü mirasçıları olarak bize düşen bir sorumluluktur.