Hristiyanlığın Tarihçesi: Doğduğu Ortam, Hz. İsa, İlk Topluluk, Pavlus'un Rolü, Zulümden Resmî Dine Geçiş ve Konsiller

Hristiyanlık, MS 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu'nun egemenliği altındaki Filistin'de, Yahudi toplumunun içinden doğmuştur. MÖ 63'te Romalı komutan Pompeius Kudüs'ü ele geçirmiş, bölge bundan sonra önce Roma'ya bağlı Herodes hanedanı, ardından doğrudan Roma valileri tarafından yönetilmiştir. Ağır vergiler, yabancı askerlerin varlığı ve Mabed çevresindeki gerilimler halk arasında derin bir hoşnutsuzluk doğurmuştu. Bölgede günlük hayatta Aramice, dinî metinlerde İbranice, Doğu Akdeniz'in ortak kültür ve ticaret dilinde ise Yunanca (Koine) kullanılıyordu. Bu çok dilli ve çok kültürlü yapı, yeni dinin kısa sürede farklı halklara ulaşmasını kolaylaştıracaktı.

Dönemin Yahudi toplumu tek parça değildi. Ferisiler, yazılı Tora'nın yanında sözlü geleneği de bağlayıcı sayan, ahiret ve dirilişe inanan, sinagoglar aracılığıyla halk üzerinde etkili olan bir gruptu. Sadukiler, Mabed'deki kâhin ailelerinden ve aristokratlardan oluşur; yalnızca yazılı Tora'yı kabul eder, dirilişi reddeder ve Roma ile uzlaşmayı tercih ederlerdi. Esseniler, şehir hayatından uzaklaşarak çölde sade, arınmaya önem veren bir topluluk hayatı sürmüştür; Kumran'da bulunan Ölü Deniz Yazmaları genellikle bu çevreyle ilişkilendirilir. Zelotlar ise Roma'ya karşı silahlı direnişi savunan siyasi-dinî bir hareketti ve MS 66'da başlayan büyük Yahudi isyanında öne çıkmıştır.

Bu grupların ortak noktası, geçen haftalarda incelediğimiz Mesih (Maşiah) beklentisiydi. Pek çok Yahudi, Davut soyundan gelecek bir kurtarıcının Roma boyunduruğunu kaldıracağını ve Tanrı'nın egemenliğini kuracağını umuyordu. İbranice 'meshedilmiş' anlamındaki Maşiah kelimesinin Yunanca karşılığı Khristos'tur; Hristiyanlık adı da buradan gelir. Aynı dönemde Ürdün Nehri kıyısında halkı tövbeye ve suya batırılarak arınmaya çağıran Vaftizci Yahya (Kur'an'daki Hz. Yahya) büyük ilgi görüyordu. Ayrıca Roma'nın sağladığı görece barış ortamı (Pax Romana), güvenli yollar ve İskenderiye, Antakya, Efes gibi şehirlerdeki kalabalık Yahudi toplulukları, yeni inancın Akdeniz dünyasına yayılmasını kolaylaştıran etkenler olmuştur.

Hristiyanlığın merkezinde Hz. İsa bulunur. Hz. İsa'nın hayatına dair Hristiyan kaynaklarının başında dört İncil (Matta, Markos, Luka ve Yuhanna) gelir; ancak bunlar Hz. İsa'nın hayatında değil, ondan yaklaşık 40-70 yıl sonra Yunanca olarak yazılmıştır. Roma tarihçisi Tacitus ve Yahudi tarihçi Josephus da eserlerinde Hz. İsa'dan ve izleyicilerinden kısaca söz eder. Bu anlatılara göre Hz. İsa, Kral Herodes'in son yıllarında, yaklaşık MÖ 6-4 yılları arasında Beytüllahim'de doğmuş, Celile bölgesindeki Nasıra kasabasında büyümüştür. Annesi Meryem'dir; Hristiyanlar da Müslümanlar da onun babasız doğduğuna inanır. Kendisi Aramice konuşan, sinagoglarda Tora'yı okuyup yorumlayan bir Yahudi'ydi.

Yaklaşık otuz yaşlarında Ürdün Nehri'nde Vaftizci Yahya tarafından vaftiz edildiği, ardından Celile Gölü çevresindeki köy ve kasabalarda tebliğe başladığı anlatılır. Davetinin merkezinde Tanrı'nın Egemenliği (Melekût) kavramı, tövbe, Tanrı'yı ve insanları sevme, yoksullara ve günahkâr sayılanlara şefkat vardı. Öğretilerini çoğu zaman kısa hikâyeler olan benzetmelerle anlatmış; Matta İncili'ndeki Dağdaki Vaaz, bu öğretilerin en bilinen derlemesi olmuştur. Çevresindeki öğrencilerden on ikisi havari olarak seçilmiştir; aralarında balıkçı Simun Petrus, kardeşi Andreas, Zebedi oğulları Yakub ile Yuhanna ve sonradan ona ihanet ettiği anlatılan Yahuda İskariyot bulunur. Hz. İsa, Şabat ve arınma kuralları gibi konularda Ferisilerle; Mabed düzeni konusunda ise Sadukilerle tartışmalara girmiştir.

İncillere göre Hz. İsa bir Pesah bayramı öncesinde Kudüs'e gelmiş, Mabed avlusundaki satıcıları kovmuş ve havarileriyle son akşam yemeğini yemiştir. Ardından tutuklanmış, Yahudi yüksek meclisi Sanhedrin'in önüne çıkarılmış ve Roma valisi Pontius Pilatus tarafından yaklaşık MS 30 yılında çarmıha gerilmeye mahkûm edilmiştir. Hristiyan inancına göre Hz. İsa çarmıhta ölmüş, üçüncü gün dirilmiş, kırk gün sonra göğe yükselmiştir; bu inanç Hristiyanlığın temel taşıdır. Kur'an-ı Kerim ise bu konuda farklı bir bakış ortaya koyar: 'Onu öldürmediler, asmadılar; fakat onlara öyle gösterildi... Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti.' (Nisâ, 4:157-158). Kur'an'a göre Hz. İsa, Allah'ın kulu ve peygamberidir; kendisine İncil verilmiştir (Mâide, 5:46).

Hz. İsa'dan sonra izleyicileri Kudüs'te toplanmıştır. Elçilerin İşleri adlı metne göre Pentikost (Şavuot) günü havariler Kutsal Ruh ile dolmuş ve Petrus'un konuşmasından sonra çok sayıda kişi vaftiz edilmiştir (Elçilerin İşleri 2). Bu ilk topluluğa Kudüs cemaati denir. Cemaatin önde gelenleri Petrus, Hz. İsa'nın kardeşi olarak anılan Yakub ve Yuhanna'dır; Pavlus onları cemaatin 'direkleri' olarak anar (Galatyalılar 2:9). Bu topluluk kendini yeni bir din olarak değil, Mesih'in geldiğine inanan bir Yahudi grubu olarak görüyordu: Mabed'e gitmeye, Tora'ya uymaya, Şabat'ı ve sünneti sürdürmeye devam ediyorlardı. Bunun yanında vaftiz, ortak yemekte ekmek bölme ve malların yoksullarla paylaşılması gibi kendilerine özgü uygulamaları da vardı.

Cemaatin içinde Yunanca konuşan, diasporadan gelmiş Helenist Yahudiler de bulunuyordu. Bunlardan İstefanos, Mabed ve Tora hakkındaki sözleri nedeniyle Sanhedrin önüne çıkarılmış ve taşlanarak öldürülmüştür; Hristiyan geleneğinde ilk şehit sayılır (Elçilerin İşleri 7). Bu olaydan sonra başlayan baskılar sırasında birçok inanan Kudüs'ten Samiriye'ye, Şam'a, Kıbrıs'a ve Antakya'ya dağılmıştır. Roma'nın Doğu'daki en büyük şehirlerinden biri olan Antakya'da inananlar yalnızca Yahudilere değil, Yunanca konuşan diğer halklara da yönelmiş; Kudüs'ten gönderilen Barnabas ve onun yanına getirdiği Pavlus burada bir yıl boyunca öğretmenlik yapmıştır. İnananlara ilk kez burada 'Hristiyan' adı verilmiştir (Elçilerin İşleri 11:26). Böylece Antakya, Yahudi olmayanlara yönelik misyonun ilk büyük merkezi hâline gelmiştir.

Zamanla iki farklı eğilim belirginleşti. Yahudi-Hristiyanlar, Hz. İsa'yı Mesih olarak kabul etmekle birlikte Tora'nın bütün hükümlerine uyulmasını gerekli görüyordu. Yahudi olmayanlardan gelen Hristiyanlar ise sünnet olmadan ve kaşrut kurallarına uymadan topluluğa katılıyordu. MS 66'da başlayan Yahudi isyanı ve MS 70'te Kudüs'ün ve İkinci Mabed'in yıkılması, Kudüs cemaatinin dağılmasına yol açtı. Yahudi-Hristiyan gruplar (sonraki kaynaklarda Ebionitler adıyla anılanlar gibi) giderek küçülüp etkisini yitirirken Hristiyanlığın merkezi Antakya, İskenderiye, Efes ve Roma gibi büyük şehirlere kaydı. Bu süreç sonunda Hristiyanlık, Yahudilikten ayrı bir din olarak görünür hâle geldi.

Hristiyanlığın Yahudi toplumu içindeki bir hareketten evrensel bir dine dönüşmesinde en belirleyici isim Pavlus'tur. Asıl adı Saul (Şaul) olan Pavlus, MS 1. yüzyılın başlarında Kilikya'daki Tarsus'ta (bugün Mersin) diaspora Yahudisi bir ailede doğmuştur. Doğuştan Roma vatandaşıydı, Yunanca biliyordu ve Kudüs'te ünlü Ferisi bilgini Gamaliel'in yanında yetiştiğini söyler (Elçilerin İşleri 22:3). Başlangıçta Hristiyanlara karşı sert bir tutum izlemiş, İstefanos'un taşlanmasında hazır bulunmuştur. Anlatıya göre Hristiyanları tutuklamak için Şam'a giderken yolda Hz. İsa'nın kendisine göründüğü bir deneyim yaşamış ve bunun üzerine Hristiyan olmuştur (Şam yolu olayı, Elçilerin İşleri 9). Pavlus'un Hz. İsa'yı hayattayken hiç görmediği, onun öğrencisi olmadığı ve on iki havariden sayılmadığı unutulmamalıdır.

Pavlus kendini 'milletlerin elçisi', yani Yahudi olmayan halklara gönderilmiş bir elçi olarak tanımlamıştır (Romalılar 11:13). Antakya kilisesinden yola çıkarak yaptığı misyon yolculuklarıyla Hristiyanlığı Akdeniz dünyasına taşıdı. Yaklaşık MS 46-48'deki ilk yolculuğunda Barnabas ile birlikte Kıbrıs'a, oradan Anadolu'da Perge, Pisidia Antakyası (Isparta Yalvaç), İkonion (Konya), Listra ve Derbe'ye gitti. Yahudi olmayanların Hristiyanlığa nasıl katılacağı tartışması üzerine MS 49 civarında yapılan Kudüs Toplantısı'nda (Elçilerin İşleri 15), Petrus ve Yakub ile birlikte Yahudi olmayanlardan sünnet ve Tora'nın bütün hükümlerine uyma şartının aranmamasına karar verildi. İkinci yolculuğunda (yaklaşık 49-52) Troas'tan Makedonya'ya geçerek Hristiyanlığı ilk kez Avrupa'ya taşıdı; Filipi, Selanik, Atina ve Korint'te topluluklar kurdu. Üçüncü yolculuğunda (yaklaşık 53-57) yaklaşık üç yıl Efes'te kaldı. Kudüs'e döndüğünde tutuklandı, Roma vatandaşı olduğu için davasını imparatora taşıdı ve Roma'ya gönderildi; Hristiyan geleneğine göre MS 60'lı yıllarda, Neron döneminde Roma'da öldürüldü.

Pavlus'un en kalıcı etkisi mektuplarıdır. Yeni Ahit'teki 27 metnin 13'ü ona atfedilir; araştırmacıların büyük çoğunluğu bunlardan yedisinin (Romalılar, 1. ve 2. Korintliler, Galatyalılar, Filipililer, 1. Selanikliler ve Filimon) kesin olarak ona ait olduğunu kabul eder. Bu mektuplar Yeni Ahit'in en eski metinleridir. Pavlus bu mektuplarda Hristiyan teolojisinin temel kavramlarını şekillendirdi: İnsanın Tanrı katında Tora'ya uymakla değil Mesih'e imanla aklandığı (Galatyalılar 2:16), Hz. İsa'nın çarmıhtaki ölümünün insanlığın günahları için bir kefaret olduğu (Romalılar 5:8), Adem'den gelen günahın Mesih'le aşıldığı ve bütün inananların Mesih'in bedeni olan kiliseyi oluşturduğu (1. Korintliler 12:27) düşünceleri onun eseridir. 'Artık ne Yahudi ne Grek... ayrımı vardır' (Galatyalılar 3:28) sözüyle dini etnik sınırlardan kurtardı. Kurduğu kiliselere yaşlılar ve gözetmenler atayarak ileride piskopos-presbiter-diyakon hiyerarşisine dönüşecek örgütlenmenin temelini attı. Bu nedenle bazı araştırmacılar onu 'Hristiyanlığın ikinci kurucusu' olarak nitelendirir; Hristiyanlar ise onu en büyük elçi ve aziz olarak görür.

Roma İmparatorluğu pek çok dine hoşgörüyle yaklaşıyordu; ancak Hristiyanlar Roma tanrılarına ve imparator kültüne kurban sunmayı reddettikleri için devlete sadakatsiz görülüyordu. Kapalı toplantıları hakkında yayılan söylentiler ve Yahudilikten ayrılıp 'yeni' bir din olarak görünmeleri de onlara karşı şüpheyi artırdı. MS 64'teki büyük Roma yangınından sonra İmparator Neron, suçu Hristiyanlara yükleyerek ilk büyük zulmü başlattı; Hristiyan geleneğine göre Petrus ve Pavlus da bu dönemde Roma'da öldürüldü. Sonraki iki yüzyılda zulümler genellikle yerel ve aralıklıydı. MS 250'de İmparator Decius bütün halkın tanrılara kurban sunmasını emrederek imparatorluk genelinde ilk sistemli baskıyı uyguladı. En ağır dönem ise MS 303'te Diocletianus ile başlayan ve kiliselerin yıkıldığı, kutsal metinlerin yakıldığı Büyük Zulüm'dür. Bu dönemde Roma'da yeraltı mezarlıkları olan katakomblar ve şehitlerin hatırası Hristiyan kimliğinin önemli parçaları hâline geldi.

Zulümler Hristiyanlığın yayılmasını durduramadı. 311'de İmparator Galerius, ölümünden kısa süre önce yayımladığı bir fermanla Hristiyanlara karşı uygulamaları sona erdirdi. 312'de Roma yakınlarındaki Milvius Köprüsü Savaşı'nı kazanan Konstantin, zaferini Hristiyanların Tanrısının yardımına bağladı. 313'te Konstantin ile Doğu'nun imparatoru Licinius'un uzlaşmasıyla ilan edilen Milano Fermanı, Hristiyanlar dahil herkese dilediği dine inanma özgürlüğü tanıdı ve el konulan kilise mallarının iadesini öngördü. Konstantin kiliselere bağışlar yaptı, din adamlarına ayrıcalıklar tanıdı, 321'de pazar gününü resmî dinlenme günü ilan etti ve 330'da Konstantinopolis'i (İstanbul) yeni başkent olarak açtı. Kendisi ise ancak 337'de ölüm döşeğinde vaftiz edildi. İmparator Julianus (361-363) eski Roma dinini canlandırmaya çalıştıysa da başarılı olamadı.

Dönüşümün son aşamasını İmparator I. Theodosius gerçekleştirdi. 380'de yayımladığı Selanik Fermanı ile İznik inancına bağlı Hristiyanlığı Roma İmparatorluğu'nun resmî dini ilan etti; 391-392'de çıkardığı kanunlarla da eski tanrılara yönelik kurban ve törenleri yasakladı. Böylece üç yüzyıl önce zulüm gören bir topluluk, devletin desteklediği tek din hâline geldi. Bu süreçte kilise de kurumsallaştı: Şehirlerde piskoposlar, onlara bağlı presbiterler (rahipler) ve diyakonlardan oluşan bir hiyerarşi yerleşti; Roma, İskenderiye, Antakya, ardından İstanbul ve Kudüs önde gelen merkezler oldu. Aynı dönemde hangi metinlerin kutsal sayılacağı da netleşti: 367'de İskenderiye piskoposu Athanasius'un bir mektubunda bugünkü 27 metinlik Yeni Ahit listesi ilk kez eksiksiz olarak yer aldı. Bu süreç kanonlaşma olarak adlandırılır.

Hristiyanlık resmî destek kazandıkça inanç konusundaki tartışmalar da imparatorluğun birliğini ilgilendiren bir mesele hâline geldi. Bu tartışmaları çözmek için piskoposların bir araya geldiği büyük toplantılara konsil (ekümenik konsil) denir. İlk konsil, Konstantin'in çağrısıyla 325'te İznik'te (Bursa) toplandı. Konsilin ana konusu, İskenderiyeli rahip Arius'un 'Oğul (İsa) Baba tarafından yaratılmıştır, onunla aynı özden değildir' görüşüydü. Konsil Arius'u mahkûm etti; Oğul'un Baba ile aynı özden olduğunu ilan eden İznik İnanç Bildirgesi'ni kabul etti ve Paskalya'nın kutlanma zamanı konusunda ortak bir düzenleme yaptı. 381'de toplanan İstanbul Konsili ise Kutsal Ruh'un da Baba ve Oğul ile birlikte yüceltildiğini kabul ederek Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'tan oluşan teslis (üçleme) inancına son şeklini verdi.

Sonraki konsiller Hz. İsa'nın kişiliğini tartıştı ve ilk büyük ayrılıklara yol açtı. 431'deki Efes Konsili, Meryem'in 'Tanrı doğuran' (Theotokos) olarak anılmasına karşı çıkan İstanbul patriği Nestorius'u mahkûm etti; onun görüşünü benimseyenler zamanla İran ve Orta Asya'ya kadar yayılan Doğu Kilisesi'ni oluşturdu. 451'deki Kadıköy Konsili ise Hz. İsa'nın tek kişide birleşen iki tabiatı (ilahi ve insani) olduğunu ilan etti. Bu kararı kabul etmeyen ve tek tabiatı vurgulayan Süryani, Ermeni ve Kıpti kiliseleri ayrı bir yol izledi. Ortodoks ve Katolik kiliselerinin ortak kabul ettiği yedi ekümenik konsilin tamamı (325 ve 787 İznik; 381, 553 ve 680-681 İstanbul; 431 Efes; 451 Kadıköy) bugünkü Türkiye topraklarında toplanmıştır.

En büyük kırılma Doğu ile Batı arasında yaşandı. Roma piskoposunun (Papa) bütün kilise üzerinde yetki iddiası, Batı'nın inanç bildirgesine Kutsal Ruh'un 'Oğul'dan da' çıktığı ifadesini (Filioque) eklemesi, Latince ile Yunanca arasındaki dil ve kültür farkı ve ayinde mayalı-mayasız ekmek gibi ritüel farklılıklar yüzyıllar içinde biriken gerginlikler yarattı. 1054'te Roma'nın temsilcileri ile İstanbul patriği birbirini aforoz etti; böylece Ortodoks (Doğu) ve Katolik (Batı) kiliseleri ayrıldı. 1204'te IV. Haçlı Seferi'nde İstanbul'un yağmalanması bu ayrılığı derinleştirdi. Batı'da ise 1517'de Alman rahip Martin Luther'in Wittenberg'de endüljans (af belgesi) satışını eleştiren 95 tezi, Protestan Reformu'nu başlattı. Bu üç büyük kol ve doğuşları, Hristiyanlık konusunun ilerleyen bölümlerinde ayrıntılı olarak incelenecektir. Bugün Hristiyanlık, 2 milyarı aşkın mensubuyla dünyanın en kalabalık dinidir.