Akıl-İnanç İlişkisine Yönelik Felsefi Sorular ve Problemler / Akıl-İnanç İlişkisine Yönelik Felsefi Görüş ve Argümanlar

Geçen hafta hazır argümanları çözümledik; bu hafta yön değişiyor ve argümanı kendimiz kuruyoruz. Önce önemli bir ayrımı yapalım: 'Bence bilim ile din çatışır' cümlesi bir kanaattir. Bir kanaat ancak neden öyle düşündüğümüzü, hangi koşullarda geçerli saydığımızı ve hangi itirazlara rağmen savunduğumuzu gösterdiğimizde felsefi bir görüşe dönüşür. Görüş oluşturmanın ilk adımı iyi bir soru seçmektir. Akıl-inanç alanında verimli sorular şunlardır: 'İnanç akılla temellendirilmek zorunda mıdır?', 'Akıl, inancın içeriğini sınayabilir mi?', 'Akılla kanıtlanamayan bir şeye inanmak rasyonel olabilir mi?', 'Akıl ile vahiy çatıştığında hangisine öncelik verilmelidir?' İyi bir felsefi soru açıktır, cevabı tek bir gözlemle verilemez ve farklı gerekçelerle farklı cevaplar almaya elverişlidir.

İngiliz düşünür Stephen Toulmin, 1958'de yayımlanan 'Argümanların Kullanımları' adlı eserinde gündelik ve akademik tartışmalarda argümanların nasıl kurulduğunu gösteren bir model önerdi. Bu modele göre bir argümanın altı öğesi vardır. İddia, savunulan tezdir. Veri, iddiaya dayanak olan olgu ya da gözlemlerdir. Gerekçe, veriden iddiaya geçmemize izin veren genel ilkedir. Destek, gerekçenin neden kabul edilmesi gerektiğini gösteren ek bilgi ya da kuramdır. Niteleyici, iddianın ne kadar güçlü ileri sürüldüğünü belirten 'büyük olasılıkla', 'çoğu durumda', 'zorunlu olarak' gibi ifadelerdir. Çürütme ya da istisna ise iddianın hangi koşulda geçerli olmayacağını kabul eden kısımdır. Geçen hafta öğrendiğimiz öncül-sonuç yapısı bu modelin içinde yer alır; Toulmin modeli buna niteleyici ve çürütme öğelerini ekleyerek argümanı daha dürüst hâle getirir.

Modeli akıl-inanç tartışmasına uygulayalım. Veri: Evren, matematiksel yasalarla ifade edilebilecek bir düzen sergiler. Gerekçe: Akılla kavranabilen bir düzen, büyük olasılıkla akılla kavranabilen bir kaynağa işaret eder. Destek: Teleolojik argüman ve İbn Rüşd'ün 'hakikat hakikate zıt olmaz' ilkesi. Niteleyici: Makul ölçüde. İddia: Akıl ile inanç birbiriyle uyum içindedir. Çürütme: Ancak düzen, bilinçli bir kaynağa başvurmadan da yeterince açıklanabiliyorsa bu argüman zayıflar. Niteleyici öğesi özellikle önemlidir. 'Kesinlikle', 'her zaman', 'hiçbir zaman' gibi güçlü ifadeler ispat yükünü ağırlaştırır; tek bir karşı örnek bu tür iddiaları çürütmeye yeter. Gerekçelerin gücüyle orantılı bir niteleyici seçmek, felsefi alçakgönüllülüğün ve entelektüel dürüstlüğün göstergesidir.

Kendi görüşümüzü kurmadan önce, hangi tez seçeneklerinin bulunduğunu bilmek gerekir. Fizikçi ve din felsefecisi Ian Barbour, bilim ile din arasındaki ilişkiye dair tutumları dört modelde toplamıştır. Bu sınıflandırma, akıl ile inanç arasındaki ilişkiyi düşünmek için de kullanışlı bir haritadır. Çatışma modeline göre iki alan aynı soruya rakip cevaplar verir; biri haklıysa öteki haksızdır. Bu model iki uçtan savunulabilir: Yalnızca deneysel bilimin bilgi verdiğini savunan katı bilimcilik inancı akıl dışı sayar; kutsal metni her konuda harfiyen ve bilimsel bir anlatım olarak okuyan katı lafızcılık ise bilimsel bulguları inancın düşmanı görür. Her iki uç da çatışmayı kaçınılmaz kabul etmesiyle birbirine benzer.

Bağımsızlık modeline göre akıl (özellikle bilim) ile inanç farklı sorulara cevap verdiği için çatışamaz. Bilim evrenin 'nasıl' işlediğini, inanç ise varlığın 'neden' ve 'ne için' olduğunu, hayatın anlamını ve değerleri sorar. Biyolog Stephen Jay Gould 1990'ların sonunda bu görüşü 'örtüşmeyen alanlar' adıyla savunmuştur. Bu modelin felsefi kökleri Kant'a kadar uzanır. Kant 'Saf Aklın Eleştirisi'nin ikinci baskısının önsözünde, inanca yer açmak için bilgiyi sınırlamak zorunda kaldığını söyler. Ona göre kuramsal akıl Tanrı'yı bilemez ama bu, inancı akıl dışı kılmaz; inancın yeri ahlaki ve pratik alandır. Kierkegaard'ın fideizmi de inancı akılla ölçülmeyecek bir sıçrayış olarak görür ve bu modele yakın durur. Bağımsızlık modelinin gücü gereksiz çatışmaları önlemesidir. Zayıflığı ise dinlerin evrenin yaratılışı gibi olgusal iddialar da içerdiğini gözden kaçırma tehlikesidir.

Diyalog modeli iki alanın birbirine dokunduğu sınır sorularına dikkat çeker: Evren neden akılla anlaşılabilir? Doğa yasaları neden vardır? Bilimsel yöntemin dayandığı düzen varsayımı nereden gelir? Bu sorular bilimin içinden doğar ama bilimle cevaplanamaz. Bütünleşme modeli ise bir adım daha ileri gider ve aklın, inancın bazı temel önermelerini temellendirebileceğini savunur. Doğal teoloji, Thomas Aquinas'ın beş yolu ve İbn Rüşd'ün 'Faslü'l-Makâl'de dile getirdiği uyum görüşü bu modelin örnekleridir. Kendi görüşünüzü oluştururken bu dört modelden hangisine yakın durduğunuzu bilmek size iki kazanç sağlar. Birincisi, tezinizi açık biçimde adlandırırsınız. İkincisi, seçtiğiniz modelin bilinen zayıf yanını önceden görür ve ona karşı savunmanızı hazırlarsınız.

Akıl-inanç tartışmalarının önemli bir kısmı, taraflar aynı kelimeyi farklı anlamlarda kullandığı için çıkmaza girer. Bu yüzden argüman kurmanın ikinci adımı kavramları netleştirmektir. 'İnanç' kelimesi en az üç anlamda kullanılır. Birincisi önerme inancıdır: Bir yargının doğru olduğunu kabul etmek, örneğin 'yarın yağmur yağacağına inanıyorum'. İkincisi güven inancıdır: Bir kişiye ya da bir şeye güvenmek ve bağlanmak, örneğin 'arkadaşıma inanıyorum'. Üçüncüsü dinî anlamda imandır. İslam düşüncesinde iman genellikle kalp ile tasdik olarak tanımlanır; kelamcıların bir kısmı buna dil ile ikrarı da ekler. Dinî iman hem önerme inancını hem de güven ve bağlılığı içerir. 'İnanç akılla kanıtlanmalıdır' diyen biri yalnızca önerme inancını düşünüyor olabilir; güven boyutu ise kanıtla tam olarak karşılanamayan bir ilişki türüdür.

'Akıl' kavramı da tek anlamlı değildir. Dar anlamda akıl, yalnızca deneysel olarak doğrulanabilen ve mantıksal olarak kanıtlanabilen şeyleri kabul eden bir ölçüt gibi kullanılır. Geniş anlamda ise gerekçe gösterme, tutarlılık arama, kanıtları tartma ve en iyi açıklamayı seçme yetisidir. Akıl dar anlamda alınırsa ahlaki değerler, başka zihinlerin varlığı ve hatta bilimin dayandığı düzen varsayımı da 'akıl dışı' görünmeye başlar. Bir tartışmanın ortasında kelimenin anlamını fark ettirmeden değiştirmek anlam kayması (equivocation) safsatasıdır. Örneğin 'İnanç kanıtsız kabuldür; bilim insanları da hipotezlerine inanır; öyleyse bilim de inançtır' akıl yürütmesinde 'inanç' iki farklı anlamda kullanılmaktadır. Bu nedenle iyi bir felsefi metin, anahtar kavramları baştan tanımlar ve o tanıma sadık kalır.

Üçüncü adım ispat yükünü belirlemektir. Felsefede genel ilke, bir iddiada bulunan kişinin o iddiayı gerekçelendirme yükünü taşımasıdır. Bertrand Russell bunu bir benzetmeyle anlatır: Biri Dünya ile Mars arasında Güneş'in çevresinde dönen, teleskopla görülemeyecek kadar küçük bir porselen çaydanlık olduğunu söylese, bu iddiayı çürütemememiz ona inanmamızı gerektirmez. Russell bu benzetmeyi Tanrı inancının ispat yükünü inanana yüklemek için kullanır. Ancak karşı taraf da önemli bir noktaya işaret eder: 'Tanrı yoktur' demek de bir iddiadır ve gerekçe ister. Bu yüzden ispat yükü hem 'vardır' diyene hem de 'yoktur' diyene düşer; yalnızca hüküm vermekten kaçınan agnostik tutum bu yükü üstlenmez. Ayrıca çaydanlık ile Tanrı arasındaki benzetmenin yerinde olup olmadığı da tartışmalıdır. Çaydanlık evrenin içindeki sıradan bir nesnedir; Tanrı ise evrenin varlığını açıklamak üzere ileri sürülen bir varlıktır. Kendi argümanınızı kurarken hangi iddiayı üstlendiğinizi ve bu iddianın hangi ölçüde gerekçe gerektirdiğini açıkça belirtin.

Ahlak argümanı, insanın ahlaki deneyiminden hareketle Tanrı'nın varlığına ya da inancın makullüğüne ulaşmaya çalışır. Çağdaş biçimlerinden biri şöyle kurulabilir: Öncül 1: Nesnel ahlaki değerler varsa, bunların kişilerin ve toplumların görüşlerinden bağımsız bir temeli olmalıdır. Öncül 2: Nesnel ahlaki değerler vardır; örneğin masum birine sırf eğlence için acı çektirmenin yanlışlığı kişiden kişiye değişen bir zevk meselesi değildir. Öncül 3: Bu bağımsız temelin en iyi açıklaması, iyiliğin kaynağı olan bir Tanrı'dır. Sonuç: Öyleyse büyük olasılıkla Tanrı vardır. Argümanın ilk iki öncülü tümdengelimli bir yapı kurar; üçüncü öncül ise en iyi açıklamaya çıkarıma dayanır. Bu yüzden sonuç 'büyük olasılıkla' niteleyicisiyle ifade edilmelidir. Eleştirmenler genellikle ikinci öncüle (ahlak gerçekten nesnel mi?) ya da üçüncü öncüle (nesnel değerlerin Tanrı'dan başka bir açıklaması olamaz mı?) itiraz eder.

Kant'ın ahlak argümanı farklı bir yol izler. Kant, Tanrı'nın varlığının kuramsal akılla kanıtlanamayacağını savunmuştu. Ancak 1788'de yayımlanan 'Pratik Aklın Eleştirisi'nde şunu ileri sürer: Ahlak yasası bize en yüksek iyiyi, yani erdem ile mutluluğun uyum içinde bulunduğu durumu hedeflememizi buyurur. Oysa bu dünyada erdemli olanın mutlu olacağının bir güvencesi yoktur. Ahlakın buyurduğu şeyin gerçekleşmesi mümkün olmalıdır; bu da ancak erdem ile mutluluğu uyumlu kılacak bilge ve güçlü bir varlık, yani Tanrı varsa mümkündür. Bu yüzden Kant, Tanrı'nın varlığını ve ruhun ölümsüzlüğünü pratik aklın koyutları (postulatları) olarak kabul eder. Bu bir kanıt değil, ahlaki yaşamın anlamlı olması için zorunlu bir kabuldür. Kant'ın yolu, akıl-inanç ilişkisinde bağımsızlık modeli ile bütünleşme modeli arasında özgün bir konum oluşturur.

Ahlak argümanına yöneltilen en eski sorulardan biri Platon'un 'Euthyphron' diyaloğundan gelir ve Euthyphron ikilemi olarak bilinir. Sokrates, dindar olanın tanrılar onu sevdiği için mi dindarca olduğunu, yoksa dindarca olduğu için mi tanrılar tarafından sevildiğini sorar. Tek Tanrılı bir çerçeveye uyarlandığında ikilem şudur: İyi olan, Tanrı emrettiği için mi iyidir, yoksa Tanrı iyi olduğu için mi onu emreder? Birinci seçenek ahlakı keyfî gösterir; ikinci seçenek ise iyiliği Tanrı'dan bağımsız bir ölçüye bağlar. Teist düşünürlerin yaygın yanıtı üçüncü bir yol önermektir: İyilik Tanrı'nın dışındaki bir ölçüt değil, O'nun doğasının ifadesidir; emirleri de bu doğadan çıkar ve keyfî değildir. İslam düşüncesinde benzer bir tartışma hüsün-kubuh (iyilik-kötülük) meselesi adıyla yapılmıştır. Mutezile'ye göre iyi ve kötü fiillerin kendisinde bulunur ve akılla bilinebilir. Eş'arîlere göre ise bir fiilin iyi ya da kötü olmasını Allah'ın emri ve yasağı belirler. Mâtürîdî çizgide akıl bazı iyi ve kötüleri vahiyden önce de kavrayabilir; vahiy bu bilgiyi tamamlar. Bu tartışma, akıl ile inancın ahlak alanındaki ilişkisinin tek bir biçimde düşünülmediğini gösterir.

Pek çok insan Tanrı'ya inanmasının nedenini bir argümanla değil, kendi yaşadığı bir deneyimle açıklar: dua sırasında hissedilen bir huzur, doğa karşısında duyulan derin bir hayranlık ya da kutsal olanla karşılaşma duygusu. Felsefede bu tür deneyimlerin bir inanç için gerekçe olup olamayacağı sorusu dinî deneyim argümanı adıyla tartışılır. Amerikalı filozof ve psikolog William James, 1902'de yayımlanan 'Dinî Deneyimin Çeşitleri' adlı eserinde mistik deneyimin dört özelliğini sıralar. Bu deneyim sözle tam olarak anlatılamaz; deneyimi yaşayana bir şey bildiriyormuş gibi gelir, yani bilgi verici bir niteliği vardır; genellikle kısa sürer; kişi de onu kendisi üretmiş gibi değil, başına gelmiş gibi yaşar. James'e göre bu deneyimler onları yaşayan için otorite taşıyabilir. Ancak yaşamamış olanları kendiliğinden bağlamaz.

Çağdaş filozof Richard Swinburne argümanı genel bir bilgi ilkesine dayandırır. Bu ilkeye inanırlık ilkesi denir: Bir kişiye bir şey var gibi görünüyorsa, aksini düşündüren özel bir neden olmadıkça o şey büyük olasılıkla vardır. Gündelik algılarımıza da böyle güveniriz. Pencereden bir ağaç görüyorsam, yanıldığımı gösteren bir neden yoksa ağacın orada olduğuna inanmakta haklıyımdır. Swinburne buna tanıklık ilkesini de ekler: Aksi yönde bir neden yoksa, başkalarının deneyimlerini aktardıkları gibi kabul etmek makuldür. Argüman şöyle kurulur: Öncül 1: İnanırlık ilkesi geçerlidir. Öncül 2: Pek çok insana Tanrı'yı deneyimliyormuş gibi gelmektedir. Öncül 3: Bu deneyimleri şüpheli kılan özel bir neden yoktur. Sonuç: Öyleyse bu kişilerin Tanrı'ya inanması rasyoneldir ve Tanrı büyük olasılıkla vardır.

Argümanın kilit noktası üçüncü öncüldür ve itirazların çoğu buraya yönelir. Birinci itiraz çelişen deneyimlerdir: Farklı geleneklerdeki insanlar birbiriyle bağdaşmayan içerikte deneyimler aktarır. İkinci itiraz denetlenemezliktir: Bir ağacı başkaları da görüp doğrulayabilir; dinî deneyimi ise aynı biçimde ortak olarak denetlemek zordur. Üçüncü itiraz doğal açıklamadır: Bu deneyimler psikolojik ya da beyinle ilgili süreçlerle açıklanabilir. Savunucular şu yanıtları verir: Ayrıntılardaki farklılıklar, deneyimlerin ortak çekirdeğini geçersiz kılmaz; tanıklar bir olayı farklı anlatsa bile olayın gerçekleştiğine dair tanıklıkları değerini korur. Gündelik algılarımızın da beyinde gerçekleşen süreçleri vardır; bir deneyimin nasıl oluştuğunu açıklamak, onun neyi gösterdiğini çürütmez. İslam düşüncesinde de bu tartışmanın bir karşılığı bulunur. Tasavvuf geleneği keşf ve zevk gibi kavramlarla akıl yürütmenin ötesindeki doğrudan bilgiyi anlatır. Gazâlî ise 'el-Munkız mine'd-Dalâl' adlı eserinde, yaşadığı derin şüphe döneminden düzenli bir kanıtla değil, Allah'ın kalbine attığı bir nur sayesinde kurtulduğunu yazar.

Kendi görüşünü kuran kişinin en önemli sınavı, karşı görüşü nasıl ele aldığıdır. Felsefede bu konuda yol gösteren ilkeye hoşgörü ilkesi (yorumlamada iyi niyet ilkesi) denir: Karşı görüşü, onu savunan en akıllı kişinin kabul edeceği en güçlü ve en tutarlı biçimde yorumlayın. Bu ilkenin tersi saman adam safsatasıdır. Bu safsatada karşı görüş zayıflatılmış ya da çarpıtılmış bir hâle sokulur, sonra da bu kolay hedef çürütülür. Örneğin 'İnanan insanlar aklı tamamen bir kenara atar; öyleyse inanç savunulamaz' demek, akıl-inanç uyumunu savunan Fârâbî, İbn Sînâ, İbn Rüşd ya da Thomas Aquinas gibi düşünürleri yok saymaktır. Benzer biçimde 'İnanmayanlar ahlakı reddeder' demek de inanmayan düşünürlerin ahlak kuramlarını görmezden gelir. Saman adamı yıkmak kolaydır ama bu, gerçek karşı görüş hakkında hiçbir şey söylemez.

Karşı görüşü güçlendirerek ele almaya kimi zaman çelik adam yöntemi denir. Bu yöntemin üç adımı vardır. Önce karşı görüşü, onu savunan birinin 'Evet, tam olarak bunu söylüyorum' diyeceği biçimde özetleyin. Sonra o görüşün en güçlü gerekçesini belirleyin ve ondan neyi doğru bulduğunuzu açıkça kabul edin. Ardından o gerekçenin hangi öncülüne neden katılmadığınızı gösterin. Bu yaklaşımın İslam felsefesinde de dikkate değer bir karşılığı vardır. İbn Rüşd 'Faslü'l-Makâl' adlı eserinde Kur'an'daki 'Ey basiret sahipleri, ibret alın!' (Haşr suresi, 2. ayet) buyruğunu varlıklar üzerinde akılla düşünmeye bir çağrı olarak yorumlar. Ona göre insanlar farklı yollarla ikna olur: Bazıları kesin kanıtla (burhan), bazıları tartışma yoluyla (cedel), bazıları da etkileyici söz ve örneklerle (hitabet). İyi bir argüman, kime hitap ettiğini bilen ve gerekçesinin türünü açıkça gösteren argümandır.

Bu haftanın bütün adımları kısa bir felsefi deneme planında birleştirilebilir. Giriş: Soruyu belirtin, temel kavramları tanımlayın ve tezinizi niteleyicisiyle birlikte tek cümlede yazın. Gelişme: En az iki gerekçe sunun; her gerekçeyi bir veri, bir ilke ve mümkünse bir düşünürün görüşüyle destekleyin. Karşı argüman: En güçlü itirazı hoşgörü ilkesine uygun biçimde ifade edin. Yanıt: İtirazın hangi öncülüne neden katılmadığınızı gösterin ya da itirazın haklı olduğu noktada tezinizi sınırlandırın. Sonuç: Tezinizi gerekçelerinizin gücüyle orantılı bir kesinlikle yeniden ifade edin ve açık kalan soruyu belirtin. Felsefi bir denemede savunulan tezin hangisi olduğundan çok, bu adımların ne kadar özenle atıldığı önemlidir. Kendisiyle aynı fikirde olmayan birinin de 'Bu görüşe katılmıyorum ama iyi savunulmuş' diyebileceği bir metin, iyi bir felsefi metindir.