İçeriğe geç

11. sınıf · Felsefe · 2. hafta (21-25 Eylül 2026)

Çevre-İnsan İlişkisinin Felsefi Arka Planı ve Çevre Etiği Yaklaşımları

1. Ünite: Çevre Sorunları ve Felsefe teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

İnsan; fiziksel ve sosyokültürel çevresiyle sürekli etkileşim içinde yaşayan, doğayı dönüştürürken kendi varoluş koşullarını da yeniden biçimlendiren bir varlıktır. Sanayileşme, aşırı tüketim ve doğayı yalnızca işlenecek bir ham madde deposu olarak gören mekanik anlayış; küresel iklim değişikliğinden biyoçeşitlilik kaybına kadar pek çok ekolojik krizi beraberinde getirmiştir. Bu özetimizde çevre felaketlerinin düşünsel kökenlerini, kadim kültürlerdeki doğa bilincini, İlk Çağ'dan modern döneme felsefe tarihinde insan-doğa ilişkisinin seyrini ve çağdaş çevre etiği yaklaşımlarını inceleyeceğiz.

Çevre-İnsan İlişkisi ve İnsan Kaynaklı Ekolojik Krizler

Canlı ve cansız varlıkların karşılıklı etkileşim içinde bulunduğu yaşam ortamına çevre adı verilir. İnsanın yaşam alanı iki ana boyutta incelenir: Dağlar, denizler, ormanlar gibi insan eli değmemiş doğal çevre ile binalar, yollar, köprüler ve barajlar gibi insan üretimi olan yapay çevre birlikte fiziksel çevreyi oluşturur. İnsanın değerler, normlar, gelenekler ve kurumlar aracılığıyla kurduğu toplumsal ilişkiler ağı ise sosyokültürel çevre olarak adlandırılır.

Yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren endüstriyel üretim hırsı ve doğanın sınırsız bir kaynak sanılması ağır ekolojik yıkımlara yol açmıştır. Hindistan'da 1984 yılında bir böcek ilacı fabrikasından sızan kırk ton metil izosiyanat gazının on sekiz bin kişinin ölümüne ve yüz binlerce canlının zehirlenmesine neden olduğu Bhopal Felaketi ile pamuk tarlalarını sulamak amacıyla Amuderya ve Sırderya nehirlerinin yönünün değiştirilmesi sonucunda yüzde doksanı kuruyan Aral Gölü, insan kaynaklı çevre felaketlerinin somut kanıtlarıdır. Felsefe veri tabanlarında (PhilPapers) çevre etiği üzerine yazılan makalelerin 1970'lerden sonra ve özellikle 2020 küresel salgın (COVID-19) döneminde hızla artması, ekolojik krizlerin felsefi sorgulamayı zorunlu kıldığını göstermektedir.

İNSANIN YAŞAM ALANI VE ÇEVRE SORUNLARININ BOYUTLARI ÇEVRENİN İKİ TEMEL BOYUTU Doğal Çevre Dağ, orman, nehir, iklim, yaban hayatı Yapay Çevre Bina, köprü, baraj, otoyol, kent dokusu Sosyokültürel Çevre Değerler, ahlaki normlar, gelenekler ve kurumlar (Fiziksel çevreyle sürekli karşılıklı etkileşim hâlindedir) İNSAN KAYNAKLI EKOLOJİK KRİZLER 1984 Bhopal Felaketi Hindistan'da 40 ton zehirli gaz sızıntısı Aral Gölü'nün Kuruması Nehirlerin yönünün değiştirilmesi (%90 kayıp) Küresel Önlemler ve Yeni Kavramlar Montreal (1987) • Karadeniz (1992) • Kyoto (1997) Sıfır Atık • Ekolojik Koridor • Mikromobilite • Biyorafineri

Kültürlerde Doğa Bilinci ve Sürdürülebilir Mimari

Doğayı yalnızca ekonomik çıkar aracı gören modern anlayışın aksine, doğu ve Anadolu medeniyetlerinde doğayla uyumlu yaşama geleneği köklü bir geçmişe sahiptir. MÖ 4. yüzyılda yaşayan Çinli filozof Mencius, Öküz Dağı benzetmesiyle ormanları baltalarla yok eden ve filizleri hayvanlara yediren insanın kendi ahlaki doğasını da kuruttuğunu vurgulamıştır. Japon kültüründeki Zen bahçeleri doğanın sadeliğiyle bütünleşmeyi simgelerken, Anadolu'da MÖ 13. yüzyılda Hititler tarafından kuraklığa karşı inşa edilen Çorum Gölpınar Hitit Barajı su kaynaklarını koruma bilincinin üç bin yıllık mirasıdır.

Selçuklu ve Osmanlı toplumunda vakıf kültürü yalnızca insanları değil, göçmen kuşları ve sokak hayvanlarını da kuşatmıştır. Bursa'da kurulan Gurabahane-i Laklakan (Leylek Hastanesi) yaralı göçmen kuşların tedavi edildiği eşsiz bir kurumdur. Âşık Veysel'in 'Benim sâdık yârim kara topraktır' dizesi Anadolu irfanının doğaya duyduğu minneti özetler. Mimar Sinan'ın inşa ettiği Süleymaniye Külliyesi ise kandillerden çıkan isi is odasında toplayarak en kaliteli mürekkebe dönüştüren, deve kuşu yumurtalarıyla örümcek ağlarını önleyen ve zemindeki su kanallarıyla yazın serinlik, kışın ılıklık sağlayan dâhiyane bir ekolojik ve sürdürülebilir mimari örneğidir.

Kültürel / Tarihsel ÖrnekAit Olduğu GelenekEkolojik ve Felsefi Anlamı
Öküz Dağı BenzetmesiÇin Felsefesi (Mencius)Doğanın tahrip edilmesinin insanın kendi iyilik doğasını da yok etmesi
Gölpınar Hitit BarajıAnadolu / Hitit UygarlığıKuraklığa karşı su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi
Gurabahane-i LaklakanOsmanlı Vakıf KültürüGöçmen leyleklerin ve yaban hayatının şefkatle korunması
Süleymaniye Külliyesi İs OdasıKlasik Osmanlı Mimarisi (Mimar Sinan)Atık isin mürekkebe dönüştürüldüğü sıfır atık ve geri dönüşüm uygulaması
KADİM KÜLTÜRLERDE DOĞA BİLİNCİ VE SÜRDÜRÜLEBİLİR MİMARİ 1 Öküz Dağı (Mencius) MÖ 4. yy Çin düşüncesi: Ormanı tahrip eden insan kendi ahlaki doğasını da kurutur. 2 Gölpınar Hitit Barajı MÖ 13. yy Çorum/Alaca: Kuraklığa karşı su kaynaklarını koruyan 3200 yıllık su mirası. 3 Gurabahane-i Laklakan Osmanlı Vakıf Geleneği: Bursa'da yaralı göçmen leyleklerin tedavi edildiği şefkat hastanesi. 4 Süleymaniye Külliyesi Mimar Sinan'ın Dehası: Kandil isinden mürekkep (is odası), doğal iklimlendirme ve sıfır atık mimarisi.

İlk Çağ ve Orta Çağ Felsefesinde İnsan-Doğa İlişkisi

İlk Çağ doğa filozofları evrenin ilk nedenini (arkhe) doğanın kendi içinde aramış ve maddeyi canlı kabul eden hilozoizm (canlıcılık) anlayışını benimsemiştir. Thales arkheyi su, Empedokles dört unsur (su, hava, toprak, ateş), Herakleitos sürekli değişim (oluş), Parmenides ise değişmeyen 'Bir' olarak açıklamıştır. Çin'de Lao Tse'nin kurduğu Taoizm, insanın evrensel yasa olan Tao ile uyum içinde ve doğanın akışına müdahale etmeden yaşamasını öğütlemiştir. Platon duyusal doğayı idealar dünyasının bir kopyası görürken; Aristoteles doğadaki bitkilerin hayvanlar, hayvanların ise insan için var olduğunu savunarak insan merkezci bir teleoloji (amaçlılık) kurmuştur. Buna karşılık Kynikler ve Stoacılar, mutluluğun doğanın yasalarına uygun ve sade yaşamakla mümkün olduğunu ileri sürmüştür.

Orta Çağ'da insan-doğa ilişkisi Tanrı merkezli bir eksene oturmuştur. Hristiyan felsefesinde Saint Augustinus, doğadaki düzenin Tanrı'nın bilgeliğini yansıttığını belirtmiştir. İslam felsefesinde Farabi ve İbni Sina'nın sudûr (taşma) öğretisine göre evrendeki her varlık Tanrı'dan taşarak varlık kazanmış ve kozmik düzende kendine özgü bir yer edinmiştir. İslam düşüncesinde doğa, insanın sınırsızca tüketeceği bir mülk değil; israftan kaçınarak korumakla yükümlü olduğu ilahi bir emanettir. Yunus Emre'nin 'Yaratılanı hoş gör, Yaratan'dan ötürü' ilkesi bu bütüncül sevgi ahlakının temelidir.

İLK ÇAĞ VE ORTA ÇAĞ FELSEFESİNDE İNSAN-DOĞA İLİŞKİSİ İLK ÇAĞ FELSEFESİ: KOZMOS VE UYUM • Hilozoizm (Canlıcılık): Thales, Empedokles, Herakleitos — Doğa canlı bir bütündür (Arkhe). • Taoizm (Lao Tse): Evrensel yasa Tao ile uyum. • Aristoteles: Doğadaki varlıklar insan içindir. • Kynikler ve Stoacılar: Mutluluk, doğanın yasalarına uygun ve sade yaşamakla mümkündür. ORTA ÇAĞ FELSEFESİ: İLAHİ DÜZEN VE EMANET • Saint Augustinus: Doğa, Tanrı'nın bilgeliğini ve kusursuz düzenini yansıtan bir kitaptır. • Farabi ve İbni Sina: Sudûr (taşma) öğretisiyle her varlık kozmik düzende anlamlı bir yere sahiptir. • Emanet ve Tasavvuf (Yunus Emre): Doğa mülk değil emanettir; israftan kaçınmak ahlaki ödevdir.

Modern Dönemde Mekanik Doğa Anlayışı ve 20. Yüzyıl Eleştirileri

Rönesans'ın başlarında Nicolaus Cusanus ve Giordano Bruno doğanın mistik ve canlı bütünlüğünü savunsa da; Kopernik, Kepler, Galileo ve Newton'un öncülük ettiği bilimsel devrimle birlikte doğa, matematiksel yasalarla işleyen bir makine olarak tanımlanmaya başlanmıştır. Francis Bacon, 'Bilgi güçtür' sözüyle bilimin amacını doğanın sırlarını çözüp ona egemen olmak şeklinde belirlemiştir. Thomas Hobbes ve René Descartes ise akılcı-mekanik doğa tasarımını sistemleştirerek düşünen özne (res cogitans) ile yer kaplayan cansız maddeyi (res extensa) kesin çizgilerle ayırmıştır. Böylece doğa, ruhsuz bir saat düzeneğine ve insanın hizmetindeki bir nesneye indirgenmiştir.

Yirminci yüzyılda yaşanan savaşlar ve ekolojik yıkımlar, Aydınlanma'nın bu araçsal akıl anlayışına yönelik güçlü felsefi eleştiriler doğurmuştur. Martin Heidegger, modern bilimin varlığı matematiksel fiziğe indirgediğini ve doğayı devasa bir enerji istasyonu / makine gibi görerek ötekileştirdiğini vurgulamıştır. Frankfurt Okulu düşünürü Theodor Adorno ise insanın doğaya hükmetme çabasının sonunda insanın kendisine ve doğaya yabancılaşmasına yol açtığını belirterek bu durumu 'Durdurulamaz ilerlemenin laneti, durdurulamaz gerilemedir.' sözüyle eleştirmiştir.

MODERN MEKANİK DOĞA GÖRÜŞÜ VE 20. YÜZYIL ELEŞTİRİLERİ 17-18. YY: MEKANİK VE ARAÇSAL DOĞA • Francis Bacon: "Bilgi güçtür." Bilimin amacı doğanın sırlarını çözüp ona hükmetmektir. • René Descartes ve Thomas Hobbes: Akılcı-mekanik evren: Düşünen özne (insan) karşısında ruhsuz bir saat gibi işleyen madde. Sonuç: Doğanın sömürülecek kaynağa indirgenmesi 20. YY: MODERNİTE VE TEKNİK ELEŞTİRİSİ • Martin Heidegger: Modern bilim varlığı matematiksel fiziğe indirgemiş; doğayı devasa bir makine görerek ötekileştirmiştir. • Theodor Adorno: Doğaya egemen olma çabası yabancılaşma doğurmuştur: "Durdurulamaz ilerlemenin laneti durdurulamaz gerilemedir."

Çevre Etiğinin Doğuşu ve Temel Kavramları

Geleneksel etik yaklaşımları yalnızca insan-insan ilişkilerini konu alırken, 20. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan çevre etiği (ekolojik etik), ahlaki sorumluluk çemberini hayvanları, bitkileri, ekosistemleri ve gelecek kuşakları kapsayacak biçimde genişletmiştir. Doğal alanların korunması için mücadele eden John Muir, toprağı, suları, bitkileri ve hayvanları tek bir ahlaki topluluğun üyeleri sayan Aldo Leopold (Toprak Etiği), her canlının kendi iyiliğini gerçekleştirme amacı taşıdığını savunan Paul W. Taylor (Doğaya Saygı) ve Arne Naess (Derin Ekoloji) bu disiplinin kurucu isimleridir.

Çevre etiği tartışmaları dört ana kavram etrafında yürütülür: Bir varlığın yalnızca insana sağladığı fayda ölçüsünde değerli sayılmasına araçsal değer; varlığın başka hiçbir şeye yararı olmasa bile sırf var olduğu için taşıdığı değere ise içsel (potansiyel / özsel) değer denir. Doğal kaynakların kendini yenileme hızını aşmadan kullanılmasına sürdürülebilirlik, henüz dünyaya gelmemiş kuşakların da temiz ve yaşanabilir bir çevre üzerinde eşit hakka sahip olmasına nesiller arası eşitlik adı verilir.

ÇEVRE ETİĞİNİN TEMEL KAVRAMLARI VE "SON İNSAN" DENEYİ Araçsal Değer Varlığın yalnızca insana sağladığı fayda ve çıkar ölçüsünde değerli olması İçsel (Özsel) Değer İnsana faydası olmasa bile sırf var olduğu için kendi başına değerli olması Sürdürülebilirlik ve Nesiller Arası Eşitlik Doğayı gelecek kuşakların hakkını tüketmeden korumak Richard Routley: "Son İnsan" Düşünce Deneyi • Küresel felaket sonrası dünyada kalan son insan, ölmeden önce tüm ağaçları ve canlıları yok eder. • Zarar görecek başka hiçbir insan kalmamıştır. • Soru: Bu eylem neden yine de ahlaken yanlıştır? Çıkarım: Doğanın değeri insana sağladığı yarardan ibaret değildir; doğa kendi başına içsel değer taşır.

Çağdaş Çevre Etiği Yaklaşımları

Çevre etiğinde ahlaki değerin merkezine neyin konulduğuna göre başlıca beş yaklaşım öne çıkar: 1. İnsan Merkezci (Antroposentrik) Yaklaşım: Sadece insanın içsel değere sahip olduğunu, doğanın ise insana hizmet ettiği ölçüde araçsal değer taşıdığını savunur. Çevreyi korumak, doğanın kendisi için değil insanlığın refahı zarar görmesin diye gereklidir. 2. Canlı Merkezci (Biyosentrik) Yaklaşım: İnsan olsun olmasın tüm canlıların (insan, hayvan, bitki, mikroorganizma) yaşamın öznesi olduğunu ve eşit içsel değer taşıdığını ileri sürer (Paul W. Taylor). 3. Çevre Merkezci (Ekosentrik) Yaklaşım: Ahlaki değeri yalnızca bireysel canlılarla sınırlamaz; cansız varlıkları da (toprak, su, hava, iklim, ekosistemler) kapsayan doğanın bütününe içsel değer atfeder (Aldo Leopold).

4. Derin Ekoloji: Norveçli filozof Arne Naess tarafından geliştirilmiştir. Kirlilikle yalnızca insan sağlığı için mücadele eden 'sığ ekoloji'yi eleştirir; insanın doğanın efendisi değil, biyosfer ağının eşit bir parçası olduğunu ve tüm yaşam biçimlerinin serpano-gelişme hakkı bulunduğunu savunur. 5. Fütüristik (Gelecekçi) Yaklaşım: Ahlaki sorumluluğun odağına gelecek kuşakları yerleştirir. Doğayı atalarımızdan miras değil, gelecek nesillerden ödünç aldığımızı vurgulayarak nesiller arası adaleti temel ilke kabul eder.

Çevre Etiği YaklaşımıAhlaki Değerin MerkeziDoğaya Atfedilen Değer Türü
İnsan Merkezci (Antroposentrik)Yalnızca insanAraçsal değer (insana faydası kadar)
Canlı Merkezci (Biyosentrik)Tüm canlı varlıklar (insan, hayvan, bitki)Her canlı birey için içsel değer
Çevre Merkezci (Ekosentrik)Canlı ve cansız tüm ekosistem (toprak, su, hava dahil)Ekosistemin bütünü için içsel değer
Derin Ekoloji (Arne Naess)Biyosferik eşitlik ve tüm yaşam formlarıKoşulsuz içsel değer ve çeşitliliğin korunması
Fütüristik YaklaşımGelecek kuşaklar ve ekosistemin sürekliliğiNesiller arası eşitlik ve emanet değeri
AHLAKİ SORUMLULUK ÇEMBERİNİN GENİŞLEMESİ EKOSENTRİK (Çevre Merkezci) Canlılar + Toprak, Su, Hava, Ekosistem BİYOSENTRİK (Canlı Merkezci) İnsan + Hayvan + Bitki (Tüm Canlılar) ANTROPOSENTRİK (Yalnızca İnsan) ÇAĞDAŞ ÇEVRE ETİĞİ YAKLAŞIMLARI • İnsan Merkezci: Doğa araçsal değer taşır. • Canlı Merkezci (Paul W. Taylor): Doğaya Saygı etiği; her canlı kendi iyiliğine yönelir. • Çevre Merkezci (Aldo Leopold): Toprak etiği; cansız unsurlar dahil tüm ekosistem değerlidir. • Derin Ekoloji (Arne Naess): Biyosferik eşitlik. • Fütüristik Yaklaşım: Gelecek kuşakların hakkı.

Örnekler

  1. Örnek 1Bir belediyenin otoyol inşaatı sırasında yaban hayvanlarının yaşam alanlarının bölünmesini önlemek amacıyla otoyolun üzerine ağaçlandırılmış bir 'ekolojik köprü' yapması, fiziksel çevrenin hangi unsurları arasındaki uyumu sağlamaya yöneliktir?

    Cevabı göster

    Otoyol ve köprü insan eliyle üretilen yapay çevre unsurlarıdır; orman ve yaban hayatı ise doğal çevre unsurlarıdır. Ekolojik köprü (ekolojik koridor), fiziksel çevrenin alt boyutları olan yapay çevre ile doğal çevre arasındaki yıkıcı kopukluğu gidererek biyoçeşitliliğin sürekliliğini sağlar.

  2. Örnek 2Mimar Sinan'ın Süleymaniye Camii'nde kandillerden çıkan kurum ve isi özel bir hava akımıyla 'is odası'nda toplayıp hat sanatında kullanılan kaliteli mürekkebe dönüştürmesi, günümüz çevre felsefesindeki hangi ilkelerle örtüşmektedir?

    Cevabı göster

    Bu tasarım, atığın doğaya zarar vermeden kaynağında ayrıştırılıp yeniden üretime kazandırılması bakımından sıfır atık, geri dönüşüm ve sürdürülebilirlik ilkeleriyle doğrudan örtüşmektedir.

  3. Örnek 3Francis Bacon'ın 'Bilgi güçtür; doğaya ancak ona boyun eğerek hükmedilir' görüşü ile Taoizm'in 'Tao (doğal akış)' anlayışını insan-doğa ilişkisi bakımından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Francis Bacon, modern dönemin mekanik ve insan merkezci anlayışını temsil eder; bilimi doğayı denetim altına alıp insan yararına kullanmanın aracı görür. Taoizm (Lao Tse) ise insanın doğanın efendisi olmadığını, evrensel düzene müdahale etmeden doğanın akışıyla uyum içinde yaşaması gerektiğini savunur.

  4. Örnek 4Theodor Adorno'nun 'Durdurulamaz ilerlemenin laneti, durdurulamaz gerilemedir.' sözü modern insanın doğayla kurduğu ilişki açısından neyi eleştirmektedir?

    Cevabı göster

    Adorno, Aydınlanma ve sanayileşme süreciyle birlikte insanın doğaya egemen olmak için geliştirdiği araçsal aklın ve teknolojik ilerlemenin, sonunda hem doğayı tahrip ettiğini hem de insanı kendi doğasına ve çevresine yabancılaştırarak ahlaki ve varoluşsal bir gerilemeye sürüklediğini eleştirmektedir.

  5. Örnek 5Bir düşünürün 'Bir nehrin veya dağın ahlaki açıdan korunmayı hak etmesi için içinde balık yaşaması ya da insana içme suyu sağlaması şart değildir; nehir ve dağ cansız olsa da ekosistemin ayrılmaz parçası olarak kendi başına değerlidir.' demesi hangi çevre etiği yaklaşımını yansıtır?

    Cevabı göster

    Ahlaki değeri yalnızca insanla (antroposentrik) veya yalnızca canlı varlıklarla (biyosentrik) sınırlamayıp nehir, dağ, toprak ve iklim gibi cansız doğa unsurlarını da içerecek biçimde ekosistemin bütününe içsel değer atfettiği için Çevre Merkezci (Ekosentrik) Yaklaşımı yansıtır.

  6. Örnek 6Richard Routley'in 'Son İnsan' düşünce deneyinde, dünyada tek başına kalan son insanın ölmeden önce tüm ağaçları kesmesi neden insan merkezci etiğin sınırlarını ortaya koymaktadır?

    Cevabı göster

    İnsan merkezci etiğe göre bir eylem ancak başka insanlara zarar veriyorsa yanlıştır. Dünyada başka hiçbir insan kalmadığı için son insanın ağaçları yok etmesi hiçbir insana zarar vermez; dolayısıyla insan merkezci etik bu eylemin neden yanlış olduğunu açıklayamaz. Eylemin yanlışlığını temellendirmek için ağaçların ve doğanın insandan bağımsız bir içsel değere sahip olduğunu kabul eden biyosentrik veya ekosentrik yaklaşımlara ihtiyaç vardır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1MÖ 4. yüzyılda yaşayan Çinli düşünür Mencius, 'Öküz Dağı' benzetmesinde bir zamanlar gür ormanlarla kaplı olan dağın baltalarla kesilmesi ve yeni filizlerin hayvanlara yedirilmesi sonucu çoraklaştığını anlatır; insanın doğaya yaptığı bu tahribatın kendi içindeki merhamet ve doğruluk duygusunu da yok ettiğini belirtir. Mencius'un bu görüşünden aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

  2. 217. yüzyılda René Descartes varlığı 'düşünen töz (res cogitans)' ve 'yer kaplayan töz (res extensa)' olarak ikiye ayırmış; insan dışındaki tüm doğayı ve hayvanları ruhsuz birer makine (otomat) olarak tanımlamıştır. Francis Bacon ise bilimin amacını doğayı sorguya çekip ona egemen olmak şeklinde açıklamıştır. Modern felsefedeki bu anlayışın çevre etiği açısından doğurduğu temel sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

  3. 3Aşağıdaki çevre etiği yaklaşımlarından hangisi, ahlaki sorumluluk çemberini yalnızca insanları ve canlı organizmaları değil; toprak, su, hava ve iklim gibi cansız unsurları da kapsayan ekosistemin tamamını içerecek biçimde genişletir?

  4. 4Norveçli filozof Arne Naess, çevre kirliliği ve kaynak tükenmesiyle yalnızca 'gelişmiş ülkelerdeki insanların sağlığı ve refahı bozulmasın' diye mücadele eden anlayışı 'Sığ Ekoloji' olarak adlandırır. Ona göre gerçek çözüm, tüm yaşam biçimlerinin insana sağladığı faydadan bağımsız olarak yaşama ve serpano-gelişme hakkına sahip olduğunu kabul eden 'Derin Ekoloji' yaklaşımıdır. Buna göre Derin Ekoloji yaklaşımı aşağıdakilerden hangisine karşı çıkmaktadır?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • 1984 Bhopal gaz sızıntısı ve Aral Gölü'nün kuruması, hiçbir insan müdahalesi olmaksızın meydana gelen doğal jeolojik afetlerdir.
    • İlk Çağ doğa filozoflarının maddeyi canlı kabul eden anlayışına hilozoizm (canlıcılık) adı verilir.
    • Martin Heidegger'e göre modern bilim ve teknoloji, doğayı devasa bir enerji istasyonu ve makine gibi görerek onu ötekileştirmiştir.
    • Bir ormanın yalnızca mobilya sanayisine kereste sağladığı için korunması, ormana 'içsel (özsel) değer' atfedildiğini gösterir.
    • Osmanlı döneminde Bursa'da kurulan Gurabahane-i Laklakan, yaralı göçmen leyleklerin tedavi edildiği tarihsel bir hayvan koruma vakfıdır.

  6. 6Aşağıdaki düşünür ve kavramları, temsil ettikleri çevre felsefesi görüşleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. İnsanın binalar, yollar ve barajlar gibi kendi eliyle inşa ettiği yaşam ortamına çevre adı verilir.
    2. Bir varlığın insana hiçbir faydası olmasa bile sırf var olduğu için taşıdığı değere değer denir.
    3. Doğal kaynakların kendini yenileme kapasitesini aşmadan gelecek nesillere aktarılması ilkesine denir.
    4. Yalnızca insanı ahlaki özne kabul eden ve doğayı insana hizmet eden bir kaynak gören yaklaşıma yaklaşım adı verilir.
    5. Otoyol veya demiryolu gibi yapay engellerle bölünen doğal yaşam alanlarını birbirine bağlayan geçiş hatlarına koridor denir.

  8. 8İlk Çağ'dan modern döneme ve günümüze uzanan süreçte insanın doğaya bakışının 'saygı duyulan canlı bir bütün'den 'işlenecek bir makine'ye ve oradan 'korunması gereken etik bir özne'ye nasıl dönüştüğünü felsefi kavramlarla açıklayınız.

Kısaca

  • Fiziksel çevre (doğal ve yapay çevre) ile sosyokültürel çevre, insanın biyolojik ve toplumsal yaşamını sürdürdüğü bütünsel yaşam alanını oluşturur.
  • 1984 Bhopal Gaz Sızıntısı (Hindistan) ve Aral Gölü'nün kuruması (Orta Asya), insan müdahalesinin ve teknolojik ihmallerin yol açtığı en çarpıcı çevre felaketlerindendir.
  • Kadim kültürlerde doğayla uyum esastır: Çinli düşünür Mencius'un Öküz Dağı benzetmesi, Hititlerin Çorum Gölpınar Barajı, Osmanlı'daki Gurabahane-i Laklakan (Leylek Hastanesi) ve Mimar Sinan'ın Süleymaniye Külliyesi sürdürülebilir doğa bilincinin tarihsel örnekleridir.
  • İlk Çağ'da hilozoizm (canlıcı doğa görüşü) ve Stoacıların doğayla uyum ilkesi öne çıkarken; Orta Çağ'da doğa, Tanrı'nın insana bıraktığı bir emanet olarak değerlendirilmiştir.
  • Modern dönemde Francis Bacon, Thomas Hobbes ve René Descartes ile güçlenen mekanik doğa anlayışı, doğayı insanın egemenlik kuracağı bir makineye indirgemiş; 20. yüzyılda Martin Heidegger ve Theodor Adorno bu yabancılaşmayı sert biçimde eleştirmiştir.
  • Çağdaş çevre etiğinde İnsan Merkezci (Antroposentrik), Canlı Merkezci (Biyosentrik) ve Çevre Merkezci (Ekosentrik) yaklaşımlar; doğaya atfedilen araçsal değer ile içsel (potansiyel) değer ayrımı üzerinden şekillenir.

Bu dersin öteki kaynakları