Merhametli Olmak (Merhamet ve İlişkili Kavramlar, Kur'an ve Hadislerde Merhamet, Bireysel ve Toplumsal Merhamet Davranışları)

Merhamet, bir canlının acısını, sıkıntısını ya da ihtiyacını yürekten hissetmek ve bu sıkıntıyı gidermek için içten bir istekle harekete geçmektir. Merhamet yalnızca «üzülmek» değildir; bu üzüntüyü yardıma, ilgiye ve güzel davranışa dönüştürebilmektir. Kelime, Arapçada «acımak, şefkat göstermek, iyilik etmek» anlamlarına gelen rahm kökünden gelir. Aynı kökten türeyen rahmet kelimesi, Allah'ın bütün varlıkları kuşatan sevgisini, iyiliğini ve bağışlamasını ifade eder. Allah'ın güzel isimlerinden Rahmân ve Rahîm de bu köktendir. Her işe başlarken okuduğumuz besmeledeki «Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla» ifadesi, merhametin dinimizdeki merkezî yerini gösterir.

Bu kökten gelen bir başka kelime de annenin bebeğini taşıdığı yer anlamındaki rahimdir. Akrabalarla ilişkiyi sürdürmeye sıla-i rahim denmesinin sebebi de budur. Bir annenin bebeğine duyduğu koruyucu ve karşılıksız sevgi, insanlar arasındaki merhametin en güzel örneklerinden biridir. Hz. Peygamber, esirler arasında bebeğini bulunca onu bağrına basıp emziren bir kadını göstererek «Bu kadının çocuğunu ateşe atacağını düşünür müsünüz?» diye sormuştur. Ashab «Hayır» deyince de «Allah'ın kullarına olan merhameti, bu kadının çocuğuna olan merhametinden daha fazladır.» buyurmuştur (Buhârî, Edeb, 18; Müslim, Tevbe, 22).

Merhamet tek başına duran bir duygu değildir; onunla birlikte anılan pek çok güzel kavram vardır. Şefkat koruyup kollayan, özen gösteren sevgidir. Rıfk insanlara yumuşaklık ve nezaketle davranmak, hilm ise öfkeye hâkim olup yumuşak huylu olmaktır. Empati kendini başkasının yerine koyarak onun duygularını anlamaktır. İhsan karşılık beklemeden iyilik yapmak, afv ise kendisine kötülük yapanı bağışlamaktır. Bir metni okurken bu kavramları ya da bunlara işaret eden davranışları fark edersek metindeki merhamet vurgusunu tespit etmiş oluruz. Yaralı bir kediyi veterinere götürmek ya da ağlayan bir arkadaşı teselli etmek bu davranışlara örnektir. Merhametin zıddı ise katı kalpliliktir: Başkalarının acısına duyarsız kalmak, onlara eziyet etmek ya da ihtiyaç sahibini görmezden gelmek.

Kur'an-ı Kerim'de Allah'ın rahmetinden çok sık söz edilir. Tevbe Suresi dışındaki bütün sureler, «Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla» anlamındaki besmeleyle başlar. Allah kendisini şöyle tanıtır: «...Rahmetim her şeyi kuşatmıştır...» (A'râf Suresi, 156. ayet) ve «...Rabbiniz rahmet etmeyi kendi üzerine yazdı...» (En'âm Suresi, 54. ayet). Bazı âlimlere göre Rahmân ismi, Allah'ın dünyada hiçbir canlıyı ayırt etmeden herkese rahmet etmesini anlatır. Rahîm ismi ise O'nun ahirette müminlere olan özel rahmetini ifade eder. Güneşin doğması, yağmurun yağması, toprağın ürün vermesi ve ana babamızın bize duyduğu sevgi, Allah'ın rahmetinin dünyadaki yansımalarıdır.

Allah'ın rahmeti yalnız maddi nimetlerle sınırlı değildir. Peygamber göndermesi ve vahyi indirmesi de rahmetinin bir sonucudur: «Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyler indiriyoruz...» (İsrâ Suresi, 82. ayet). Hata yapan kullarına tövbe kapısını açık tutması da rahmetinin genişliğini gösterir: «De ki: Ey kendilerinin aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar...» (Zümer Suresi, 53. ayet). Bu ayet, merhametin insana ümit ve yeniden başlama imkânı da sunduğunu öğretir.

Allah'ın rahmetini tanıyan insan, bu rahmeti çevresine yansıtmakla sorumludur. Kur'an, aile hayatının temeline sevgi ve merhameti koyar: «...sizin için kendi türünüzden, kendileriyle huzura kavuşacağınız eşler yaratması ve aranızda bir sevgi ve merhamet var etmesi de O'nun varlığının delillerindendir...» (Rûm Suresi, 21. ayet). Beled Suresi'nde de iman edip birbirlerine sabrı ve merhameti tavsiye eden kimselerden olmak övülür (Beled Suresi, 17. ayet). Demek ki merhamet, yalnız kalpte taşınan bir duygu değildir. O, müminlerin birbirine öğütlediği ve birlikte yaşattığı bir ahlak ilkesidir. Bu nedenle merhamet, İslam ahlakının temel değerleri arasında yer alır.

Kur'an-ı Kerim, Hz. Muhammed'i şöyle tanıtır: «Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.» (Enbiyâ Suresi, 107. ayet). Bir başka ayette onun müminlere olan düşkünlüğü şöyle anlatılır: «Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona çok ağır gelir. O size çok düşkün, müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir.» (Tevbe Suresi, 128. ayet). Onun yumuşak davranışının insanları İslam'a ısındırdığı da bildirilir: «Allah'ın rahmeti sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi...» (Âl-i İmrân Suresi, 159. ayet). Bu ayet, merhametin insanları bir araya getiren, katılığın ise uzaklaştıran bir güç olduğunu gösterir.

Hz. Peygamber'in merhameti en çok çocuklara ve güçsüzlere karşı davranışlarında görülür. Bir gün torunu Hz. Hasan'ı öptüğünde yanındaki Akra' bin Hâbis «Benim on çocuğum var, hiçbirini öpmedim.» demişti. Hz. Peygamber de ona bakarak «Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.» buyurdu (Buhârî, Edeb, 18). Namazı uzun kıldırmak niyetiyle başladığında bir bebeğin ağladığını duyarsa annesi üzülmesin diye namazı kısa tuttuğunu söylemiştir (Buhârî, Ezân, 65). On yıl ona hizmet eden Hz. Enes de onun kendisine bir kez bile «öf» demediğini, «Bunu niçin yaptın?» diye azarlamadığını anlatır (Buhârî, Edeb, 39; Müslim, Fezâil, 51).

Hz. Peygamber'in merhameti, kendisine eziyet edenleri de kapsıyordu. Taif'e gidip insanları İslam'a davet ettiğinde taşlanarak şehirden çıkarıldı. Dağlar meleği onları cezalandırmayı teklif edince bunu kabul etmedi ve «Ben, Allah'ın onların soyundan yalnız Allah'a ibadet eden, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler çıkarmasını umarım.» dedi (Buhârî, Bed'ü'l-halk, 7; Müslim, Cihâd, 111). Mekke'nin fethinde ise yıllarca kendisine ve arkadaşlarına eziyet eden Mekkelileri cezalandırmadı, onları affetti. Bu sırada Hz. Yusuf'un kardeşlerine söylediği «Bugün size kınama yok...» (Yûsuf Suresi, 92. ayet) sözünü hatırlattığı rivayet edilir. Bu örnekler, gerçek merhametin intikam yerine iyiliği ve affı seçebilmek olduğunu gösterir.

Hz. Peygamber merhameti, insanın Allah'ın merhametine kavuşmasının yolu olarak göstermiştir: «Merhametli olanlara Rahmân da merhamet eder. Yeryüzündekilere merhamet edin ki gökteki de size merhamet etsin.» (Tirmizî, Birr, 16). Müslümanların birbirine merhametini ise bir bedene benzetmiştir: «Müminler birbirlerini sevmekte, birbirlerine merhamet etmekte ve şefkat göstermekte tek bir vücut gibidir. Vücudun bir organı rahatsızlanınca diğer organlar da uykusuzluk ve ateşle bu rahatsızlığa ortak olur.» (Buhârî, Edeb, 27; Müslim, Birr, 66). Toplumda yaşlıların ve küçüklerin yerini de şöyle belirlemiştir: «Küçüklerimize merhamet etmeyen, büyüklerimize saygı göstermeyen bizden değildir.» (Tirmizî, Birr, 15).

Hz. Peygamber'e göre merhamet yalnız insanlarla sınırlı değildir; hayvanlar da merhametimizi hak eder. Bir hadiste, susuzluktan toprağı yalayan bir köpeği görüp kuyudan ayakkabısıyla su çıkararak onu sulayan bir adamın bu davranışı sebebiyle Allah tarafından bağışlandığı anlatılır. Aynı yerde, bir kediyi hapsedip ne yiyecek verdiği ne de onu salıverdiği için ölümüne sebep olan bir kadının bu yüzden cezalandırıldığı bildirilir (Buhârî, Müsâkât, 9). Yolculukta yavruları alınan bir kuşun çırpındığını görünce «Bu kuşu yavrularından dolayı kim üzdü? Yavrularını ona geri verin.» buyurmuştur (Ebû Dâvûd, Cihâd, 112). Aç ve yorgun bırakılan bir deveyi görünce de sahibini uyarmış, hayvanın ona şikâyetini dile getirmiştir (Ebû Dâvûd, Cihâd, 44).

Merhamet, canlıların yaşadığı doğayı korumayı da kapsar. Hz. Peygamber «Bir Müslüman bir ağaç diker ya da bir ekin eker de ondan bir kuş, bir insan veya bir hayvan yerse bu onun için sadaka olur.» buyurmuştur (Buhârî, Hars, 1; Müslim, Müsâkât, 7). Bu hadis, bir fidan dikmenin bile merhamet ve iyilik sayıldığını öğretir. Böylece merhamet, bizden başlayıp halka halka genişleyen bir duyarlılık hâline gelir. Önce ailemize ve akrabalarımıza, sonra komşu ve arkadaşlarımıza, toplumumuza ve bütün insanlığa, en sonunda da hayvanlara ve tabiata uzanır. Bir metinde bu alanlardan herhangi birine yönelik şefkatli bir davranış gördüğümüzde, orada merhametin izini sürebiliriz.

Merhamet kavramını doğru ayırt edebilmek için onu benzer görünen bazı tutumlardan ayırmamız gerekir. Bunlardan ilki küçümseyen acımadır. Bir kimseye «zavallı» gözüyle bakıp ondan uzak durmak ya da onun önünde sıkıntısını büyütüp konuşmak merhamet değildir; çünkü karşıdakinin onurunu kırar. Gerçek merhamet, ihtiyaç sahibine eşit bir insan olarak saygı gösterir. Kur'an bu konuda şöyle uyarır: «Ey iman edenler! Başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın...» (Bakara Suresi, 264. ayet). Hz. Peygamber de kıyamet gününde Allah'ın gölgelendireceği kişiler arasında, sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli sadaka vereni saymıştır (Buhârî, Zekât, 16).

İkinci önemli ayrım, merhamet ile haksızlığa göz yummak arasındadır. Sınavda arkadaşına kopya vermek, onun yanlış bir davranışını örtbas etmek ya da bir çocuğun zararlı olan her isteğini yerine getirmek ilk bakışta iyilik gibi görünebilir. Oysa bunlar hem o kişiye hem de başkalarına zarar verir. Hz. Peygamber «Kardeşine, zalim de olsa mazlum da olsa yardım et.» buyurmuştu. Ashabın «Mazluma yardım ederiz, ama zalime nasıl yardım ederiz?» sorusuna da «Onu zulmetmekten alıkoyarsın; işte bu ona yardımdır.» cevabını vermiştir (Buhârî, Mezâlim, 4). Demek ki merhamet adaletle birlikte yaşanır. Yanlış yapanı sevgiyle uyarmak, onu yanlışında yalnız bırakmamaktır.

Merhametin karşısında ise merhametsizlik yer alır. Bir arkadaşla dış görünüşü yüzünden alay etmek, onu gruptan dışlamak, akran zorbalığı yapmak, hayvanlara eziyet etmek ya da yardıma muhtaç birini görmezden gelmek merhametsiz davranışlardır. Kur'an-ı Kerim bu konuda açık bir öğüt verir: «O hâlde sakın yetimi ezme. El açıp isteyeni de sakın azarlama.» (Duhâ Suresi, 9-10. ayetler). Gerçek merhamet bu iki uç arasında bir denge kurar. Kalpte şefkat, davranışta adalet ve karşıdaki insanın onuruna saygı bir arada bulunduğunda merhamet olgunlaşır. İslam ahlakında merhamet, diğer güzel davranışlara yön veren ve onları anlamlı kılan bir değerdir.

Merhametle ilgili davranışları iki grupta inceleyebiliriz. Bireysel merhamet davranışları, bir kişinin kendi başına, yakın çevresinde ve doğrudan yaptığı iyiliklerdir. Hasta kardeşinin başında beklemek, yaşlı komşunun pazar alışverişini yapmak, üzgün bir arkadaşı teselli etmek, sokak kedisine su koymak ve hata yapan birini affetmek bu gruba girer. Bu davranışlar küçük görünse de merhametin asıl filizlendiği yer insanın kendi kalbi ve gündelik hayatıdır. Hz. Peygamber «Hiçbir iyiliği küçük görme; kardeşini güler yüzle karşılamak bile olsa.» buyurmuştur (Müslim, Birr, 144).

Toplumsal merhamet davranışları ise insanların bir araya gelerek, düzenli biçimde ya da kurumlar aracılığıyla yaptığı iyiliklerdir. Okulda ihtiyaç sahibi öğrenciler için düzenlenen kırtasiye kampanyası, depremde ve selde zarar görenlere ulaştırılan yardımlar, Kızılay ve AFAD gibi kurumlarla yürütülen çalışmalar bu gruptandır. Vakıfların yetimlere, yaşlılara ve öğrencilere sağladığı destekler ile mahalledeki «askıda ekmek» uygulaması da toplumsal merhamete örnektir. Bu davranışlar, Hz. Peygamber'in müminleri tek bir vücuda benzettiği hadisin (Buhârî, Edeb, 27) günlük hayattaki karşılığıdır. Bir bölgedeki acıyı bütün ülkenin hissetmesi, toplumun ortak bir merhamet duygusuyla bağlı olduğunu gösterir.

Medeniyetimizde merhametin toplumsal izleri çok güzel örneklerle yaşatılmıştır. Cami ve çeşme duvarlarına yapılan kuş evleri, ihtiyaç sahibinin kimseye görünmeden para alabildiği sadaka taşları ve yetimler, yolcular, hastalar için kurulan vakıflar bunlardan bazılarıdır. Bireysel ve toplumsal merhamet birbirini tamamlar: Ailede ve yakın çevrede merhameti öğrenen insanlar, büyük dayanışma hareketlerinin de gönüllüsü olur. Kendi hayatımıza baktığımızda şu soruları sorabiliriz: Bu hafta kime şefkat gösterdim? Sınıfımızda ya da mahallemizde birlikte yapabileceğimiz bir iyilik var mı? Bu sorulara verdiğimiz cevaplar, merhameti yalnız bilen değil yaşayan insanlar olmamızı sağlar.