Geçen hafta farz, vacip, sünnet ve nafile ibadetleri tek tek tanıdık. Bu hafta bu hükümleri dört temel soruyla karşılaştırıyor, beş vakit namazdan hacca kadar her ibadetin içindeki hüküm basamaklarını keşfediyoruz. Ayrıca kaçınılması gereken haram ve mekruh ile serbest bırakılan mübah davranışları öğrenerek dinî hükümlerin bütün tablosunu tamamlıyor, bu tablodan kendi çıkarımlarımızı yapmayı deniyoruz.
Bir İbadetin Hükmünü Belirleyen Dört Ölçüt
Bir şeyi başka bir şeyle karşılaştırabilmek için önce onların özelliklerini belirlemek gerekir. Örneğin iki meyveyi karşılaştırırken rengine, tadına ve büyüklüğüne bakarız. İbadetlerin hükümlerini karşılaştırırken de aynı yolu izleriz. İslam âlimleri bir ibadetin hükmünü belirlerken dört temel ölçüte bakmıştır: 1) Delilin kesinliği, 2) Yapana kazandırdığı, 3) Terk edene getirdiği sonuç ve 4) İnkâr edenin durumu. Bu dört soru adeta bir ibadetin 'kimlik kartı' gibidir.
Birinci ölçüt olan delil, emrin nereden geldiğini gösterir. Kur'an-ı Kerim'de açıkça bildirilen ve hiçbir şüphe taşımayan emirler kat'î (kesin) delil sayılır; beş vakit namaz bunun en güzel örneğidir. Nitekim Yüce Allah 'Şüphesiz namaz, müminlere vakitleri belirlenmiş bir farzdır.' (Nisâ suresi, 103. ayet) buyurur. Kesinlik derecesi biraz daha düşük olan delillere zannî delil denir; vacip ibadetler bu tür delillere dayanır. Peygamber Efendimizin (sav) bizzat uyguladığı ve tavsiye ettiği davranışlar ise sünnetin kaynağıdır.
İkinci ve üçüncü ölçütler sonuçla ilgilidir. Farz, vacip, sünnet ve müstehap ibadetlerin hepsi yapana sevap kazandırır; bu yönüyle hepsi birbirine benzer. Ancak terk edildiklerinde fark ortaya çıkar: Farz ve vacibi özürsüz terk eden günahkâr olur ve onu kaza etmesi gerekir; sünnet-i müekkedeyi alışkanlık hâline getirerek terk eden kınanmayı hak eder; müstehabı terk eden ise kınanmaz. Dördüncü ölçüt inkârdır: Farzı inkâr eden imandan çıkar, vacibi inkâr eden ise imandan çıkmaz fakat ağır bir hata işlemiş olur. Bu dört ölçüt birlikte kullanıldığında hükümler arasındaki benzerlik ve farklılıklar açıkça görülür.
| Hüküm | Delil | Yapana | Özürsüz Terk Edene | İnkâr Edene |
|---|---|---|---|---|
| Farz | Kat'î (kesin) delil | Büyük sevap | Büyük günah, kaza gerekir | İmandan çıkar |
| Vacip | Zannî delil | Sevap | Günah, kaza gerekir | İmandan çıkmaz, ağır hata işler |
| Sünnet-i müekkede | Peygamberimizin sürekli uygulaması | Sevap ve Peygamber sevgisi | Alışkanlık hâlinde kınanır, kaza gerekmez | Sünneti küçümsemek ağır hatadır |
| Sünnet-i gayr-i müekkede / Müstehap | Peygamberimizin bazen yaptığı veya tavsiye ettiği | Sevap | Günah yok, kınama yok | Küçümsemek uygun değildir |
Beş Vakit Namazın Rekâtlarında Farz, Vacip ve Sünnet Dağılımı
Hükümleri karşılaştırmanın en somut yolu, her gün kıldığımız beş vakit namaza bakmaktır. Her vakit namazı tek bir hükümden oluşmaz; aynı vakit içinde farz, sünnet ve bazen vacip rekâtlar bir arada bulunur. Sabah namazı 2 rekât sünnet ve 2 rekât farzdan; öğle namazı 4 rekât ilk sünnet, 4 rekât farz ve 2 rekât son sünnetten; ikindi namazı 4 rekât sünnet ve 4 rekât farzdan; akşam namazı 3 rekât farz ve 2 rekât sünnetten; yatsı namazı ise 4 rekât ilk sünnet, 4 rekât farz, 2 rekât son sünnet ve 3 rekât vitirden oluşur.
Bu dağılımı hükümlere göre toplayınca ilginç bir tablo çıkar: Günde 17 rekât farz (2+4+4+3+4), 3 rekât vacip (vitir) ve 20 rekât sünnet (2+4+2+4+2+4+2) kılınır; toplam 40 rekât eder. Sünnetlerin de hepsi aynı değildir. Sabah sünneti, öğlenin ilk ve son sünnetleri, akşamın sünneti ve yatsının son sünneti Peygamberimizin (sav) sürekli kıldığı sünnet-i müekkedelerdir. İkindi ve yatsının ilk sünnetleri ise bazen kılıp bazen terk ettiği sünnet-i gayr-i müekkedelerdir.
Bu dağılımdan önemli bir çıkarım yapabiliriz: Farz rekâtlar namazın özünü oluşturur ve hiçbir koşulda terk edilmez; sünnetler ise farzın önüne ve arkasına yerleştirilerek onu hazırlayan ve koruyan bir çerçeve oluşturur. Yatsıdan sonra kılınan vitir namazı da vacip olması nedeniyle farz ile sünnet arasında ayrı bir basamakta durur; özürsüz kılınmazsa kaza edilmesi gerekir. Cuma günü ise öğle namazının yerine 4 rekât ilk sünnet, 2 rekât farz ve 4 rekât son sünnet olarak cuma namazı kılınır.
| Vakit | İlk Sünnet | Farz | Son Sünnet | Vitir (Vacip) | Toplam |
|---|---|---|---|---|---|
| Sabah | 2 (müekkede) | 2 | — | — | 4 |
| Öğle | 4 (müekkede) | 4 | 2 (müekkede) | — | 10 |
| İkindi | 4 (gayr-i müekkede) | 4 | — | — | 8 |
| Akşam | — | 3 | 2 (müekkede) | — | 5 |
| Yatsı | 4 (gayr-i müekkede) | 4 | 2 (müekkede) | 3 | 13 |
| Günlük Toplam | 14 sünnet | 17 farz | 6 sünnet | 3 vacip | 40 |
Oruç, Zekât, Kurban ve Hac İbadetlerinde Hükümlerin Yeri
Hüküm basamakları yalnız namazda değil, diğer ibadetlerde de karşımıza çıkar. Oruç ibadetinde Ramazan ayında tutulan oruç farzdır; Yüce Allah 'Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı. Umulur ki korunursunuz.' (Bakara suresi, 183. ayet) buyurur. Özürle tutulamayan Ramazan oruçlarının kazası da farzdır. Kişinin adadığı adak orucu vacip; pazartesi-perşembe, aşure ve şevval ayının altı gününde tutulan oruçlar ise sünnet veya nafiledir.
Mali ibadetlerde de aynı basamaklar görülür. Zengin Müslümanın malının belirli bir kısmını ihtiyaç sahiplerine vermesi demek olan zekât farzdır. Ramazan Bayramı'ndan önce verilen fıtır sadakası (fitre) ile Kurban Bayramı'nda maddi durumu yerinde olanların kurban kesmesi vaciptir. Gönül hoşluğuyla, herhangi bir zorunluluk olmadan verilen her türlü sadaka ise nafile bir ibadettir. Böylece Müslüman, zorunlu olanı yerine getirdikten sonra gönüllü iyiliklerle cömertliğini artırır.
Hac ibadeti, bir ibadetin içinde farklı hükümlerin nasıl bir arada bulunduğunu göstermesi açısından çok öğreticidir. Hac, gücü yeten Müslümana ömründe bir kez farzdır (Âl-i İmrân suresi, 97. ayet). Haccın içinde ise ihrama girmek, Arafat'ta vakfe yapmak ve ziyaret tavafı farz; Müzdelife'de vakfe, Safa ile Merve arasında sa'y ve şeytan taşlamak vacip; Mekke'ye varınca yapılan kudüm tavafı ise sünnettir. Burada namazla güzel bir benzerlik kurulur: Haccın bir farzı terk edilirse hac geçerli olmaz; bir vacibi terk edilirse hac geçerli olur ama bu eksiklik bir ceza kurbanı (dem) ile telafi edilir. Tıpkı namazda vacip unutulunca sehiv secdesi yapıldığı gibi.
| İbadet | Farz | Vacip | Sünnet / Nafile |
|---|---|---|---|
| Namaz | Beş vakit namaz, cuma namazı | Vitir, bayram namazları | Revâtib sünnetler, teravih, kuşluk |
| Oruç | Ramazan orucu ve kazası | Adak orucu | Pazartesi-perşembe, aşure, şevval orucu |
| Mali ibadet | Zekât | Fıtır sadakası, kurban | Gönüllü sadakalar |
| Hac ve umre | Hac; ihram, Arafat vakfesi, ziyaret tavafı | Sa'y, Müzdelife vakfesi, şeytan taşlama | Kudüm tavafı; umre (sünnet-i müekkede) |
Kaçınılması Gereken Davranışlar: Haram ve Mekruh
Dinî hükümler yalnız 'yapılması istenen' davranışlardan oluşmaz; bazı davranışlardan da kaçınmamız istenir. Yüce Allah'ın kesin bir delille yasakladığı davranışlara haram denir. İçki içmek, kumar oynamak, hırsızlık yapmak, yalan söylemek, gıybet etmek ve faiz almak haramdır. Kur'an-ı Kerim'de 'Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları şeytan işi birer pisliktir; bunlardan uzak durun ki kurtuluşa eresiniz.' (Mâide suresi, 90. ayet) buyrulur. Haramı işleyen büyük günah işlemiş olur; ondan Allah rızası için kaçınan ise sevap kazanır.
Yapılmaması daha iyi görülen, dinin hoş karşılamadığı davranışlara ise mekruh denir. Mekruhlar ikiye ayrılır: Harama yakın olanlara tahrîmen mekruh, helale (serbest olana) yakın olanlara tenzîhen mekruh denir. İbadetlerle ilgili pek çok mekruh vardır: Güneş doğarken, tam tepedeyken ve batarken yani kerahat vakitlerinde namaz kılmak; namazda elbiseyle veya bir eşyayla oynamak, gereksiz yere etrafa bakınmak; abdest alırken suyu israf etmek; oruçluyken gereksiz yere bir yiyeceğin tadına bakmak mekruh davranışlardır.
Haram ile mekruhu karşılaştırdığımızda önemli bir benzerlik görürüz: Her ikisinden de kaçınmak istenir ve kaçınan kişi sevap kazanır. Farklılık ise yasağın gücündedir: Haram kesin delille yasaklanmıştır, işleyen büyük günaha girer; mekruh ise daha hafif bir yasaktır ve işleyen kınanmayı hak eder. Peygamber Efendimiz (sav) 'Helal bellidir, haram bellidir; ikisinin arasında ise şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve namusunu korumuş olur.' (Buhârî, Îmân 39; Müslim, Müsâkât 107) buyurarak mümini küçük hatalardan da korunmaya çağırmıştır. Çünkü mekruhları önemsemeyen kişi zamanla haramlara yaklaşabilir.
| Karşılaştırma Ölçütü | Haram | Mekruh |
|---|---|---|
| Tanımı | Kesin delille yasaklanan davranış | Yapılmaması daha iyi görülen davranış |
| Yapana | Büyük günah | Kınanmayı hak eder (tahrîmende günah) |
| Kaçınana | Sevap | Sevap |
| Türleri | — | Tahrîmen (harama yakın), tenzîhen (helale yakın) |
| İbadetlerle ilgili örnek | Farz namazı özürsüz terk etmek, ibadeti gösteriş için yapmak | Kerahat vakitlerinde namaz, abdestte su israfı, namazda oynamak |
Serbest Bırakılan Davranışlar: Mübah ve Niyetin Gücü
Günlük hayatımızdaki davranışların çok büyük bir kısmı ne emredilmiş ne de yasaklanmıştır. Yapılıp yapılmaması kişinin tercihine bırakılan bu davranışlara mübah denir. Yemek yemek, su içmek, uyumak, gezmek, oyun oynamak, spor yapmak, sevdiğimiz bir rengi giymek ya da bir meslek seçmek mübah davranışlardır. Mübah bir işi yapan kişi sevap kazanmaz, yapmayan da günah işlemiş olmaz. Mübahların bu kadar geniş tutulması dinimizin kolaylık ilkesinin bir göstergesidir.
Mübah davranışların en güzel özelliği, niyetle ibadete dönüşebilmeleridir. Peygamber Efendimiz (sav) 'Ameller ancak niyetlere göredir.' (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) buyurmuştur. Sabah namazına dinç kalkmak niyetiyle erken uyuyan, ibadetlerine güç toplamak için beslenen, Allah'ın emaneti olan bedenini korumak için spor yapan kişi bu mübah işlerden sevap kazanır. Peygamberimiz, ailesinin geçimi için sevabını umarak harcama yapan kişinin bu harcamasının onun için sadaka olacağını da bildirmiştir (Buhârî, Îmân 41). Kardeşine gülümsemek bile sadaka sayılmıştır (Tirmizî, Birr 36).
Mübahların bir de dikkat edilmesi gereken yönü vardır: Serbest olan bir iş, ölçüsü kaçınca veya bir görevin ihmal edilmesine yol açınca mekruha hatta harama dönüşebilir. Yemek yemek mübahtır ama israf etmek doğru değildir; Yüce Allah 'Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz.' (A'râf suresi, 31. ayet) buyurur. Bilgisayar oyunu oynamak mübahtır; ancak oyun yüzünden namaz vakti geçirilirse farzın terki söz konusu olur ve bu da günahtır. Demek ki mübahlar kendi başına serbest olsa da, yapılış biçimi ve sonucu onların hükmünü değiştirebilir.
| Mübah Davranış | Güzel Niyet ile | Ölçü Kaçınca |
|---|---|---|
| Uyumak | Sabah namazına dinç kalkmak için: sevap | Namaz vaktini uykuyla geçirmek: günah |
| Yemek yemek | İbadete ve derse güç toplamak için: sevap | İsraf etmek, aşırı yemek: doğru değil |
| Spor yapmak | Bedeni bir emanet olarak korumak için: sevap | Sağlığa zarar verecek kadar zorlamak: doğru değil |
| Oyun oynamak | Dinlenip görevlerine yeniden dönmek için: güzel | Namazı ve ödevleri ihmal etmek: günah |
Hükümler Arasında İlişki Kurma ve Çıkarım Yapma
Bu hafta ve geçen hafta öğrendiğimiz bütün hükümleri bir yelpaze gibi sıralayabiliriz. Yelpazenin bir ucunda yapılması kesin olarak istenen farz, diğer ucunda yapılmaması kesin olarak istenen haram vardır. Farzdan uzaklaştıkça emrin gücü azalır: farz, vacip, sünnet, müstehap. Ortada serbest olan mübah durur. Mübahtan sonra ise yasağın gücü artar: tenzîhen mekruh, tahrîmen mekruh ve haram. Bu sıralama hükümler arasındaki ilişkiyi bir bakışta görmemizi sağlar.
Yelpazenin iki ucu birbirine bağlıdır. İslam âlimleri bunu şöyle özetlemiştir: Farzın terki haramdır, haramın terki farzdır. Yani farz namazı özürsüz kılmamak haram bir davranıştır; içkiden ve yalandan uzak durmak ise bir farzdır. Benzer şekilde vacibin terki tahrîmen mekruhtur. Bu ilişki bize şunu gösterir: Bir davranışın hükmünü bilmek, onun karşıt davranışının hükmünü de anlamamızı kolaylaştırır. Ayrıca kişinin kendi isteğiyle başladığı nafile bir namazı veya orucu bozması hâlinde onu kaza etmesi gerekir; böylece başlanan nafile ibadet tamamlanması gereken bir sorumluluğa dönüşür.
Mukayeseden çıkarabileceğimiz bir diğer önemli sonuç, bir davranışın hükmünün ait olduğu ibadete göre değişebileceğidir. Ağza ve buruna su vermek abdestte sünnet, gusülde (boy abdestinde) ise farzdır. Namazda Kur'an'dan bir miktar okumak (kıraat) farz iken, bu okumanın Fâtiha suresiyle yapılması vaciptir. Bu nedenle 'Bu davranışın hükmü nedir?' sorusuna cevap verirken her zaman 'Hangi ibadette?' diye de sormalıyız. Bütün bu basamaklar, kulun Rabbine adım adım yaklaşmasını sağlar. Kudsî bir hadiste Yüce Allah 'Kulum bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Kulum nafile ibadetlerle de bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim.' buyurmuştur (Buhârî, Rikak 38).
| Abdestteki Davranış | Hükmü | Çıkarım |
|---|---|---|
| Yüzü bir kez yıkamak | Farz | Terk edilirse abdest olmaz |
| Kolları dirseklerle birlikte yıkamak | Farz | Abdestin temel parçasıdır |
| Besmele ile başlamak, niyet etmek | Sünnet | Yapan sevap kazanır, abdest yine geçerlidir |
| Ağza ve buruna su vermek | Sünnet (gusülde farz) | Aynı davranışın hükmü ibadete göre değişebilir |
| Yıkamaya sağdan başlamak | Müstehap | Güzel ve faziletli davranıştır |
| Suyu gereğinden fazla kullanmak | Mekruh | İsraftan kaçınmak gerekir |
Örnekler
Örnek 1Beş vakit namazda bir günde kılınan farz, vacip ve sünnet rekâtlarının sayısını ayrı ayrı bulunuz ve toplam rekât sayısını hesaplayınız.
Cevabı göster
1. Adım (Farzlar): Sabah 2 + öğle 4 + ikindi 4 + akşam 3 + yatsı 4 = 17 rekât farz. 2. Adım (Vacip): Yatsıdan sonra kılınan vitir namazı 3 rekâttır = 3 rekât vacip. 3. Adım (Sünnetler): Sabah 2 + öğle ilk 4 + öğle son 2 + ikindi 4 + akşam 2 + yatsı ilk 4 + yatsı son 2 = 20 rekât sünnet. 4. Adım (Toplam): 17 + 3 + 20 = 40 rekât. Sonuç: Günlük namazların çoğunluğunu sünnetler oluşturur; ancak namazın özü olan farz rekâtlar hiçbir durumda terk edilmez.
Örnek 2Hac ibadetinde Arafat'ta vakfe yapmak ile şeytan taşlamak arasındaki hüküm farkını ve bunlar terk edildiğinde ortaya çıkan sonuçları karşılaştırınız.
Cevabı göster
1. Adım (Hükümleri belirleme): Arafat'ta vakfe haccın farzıdır; şeytan taşlamak ise haccın vaciplerindendir. 2. Adım (Benzerlik): Her ikisi de haccın parçasıdır, yapılması zorunludur ve yapan sevap kazanır. 3. Adım (Farklılık): Arafat vakfesi terk edilirse hac geçerli olmaz ve telafisi yoktur; şeytan taşlama terk edilirse hac geçerli olur ancak bu eksiklik bir ceza kurbanı (dem) kesilerek telafi edilir. 4. Adım (Çıkarım): Bu durum namazla benzerlik gösterir: Namazda farz terk edilince namaz bozulur, vacip unutulunca sehiv secdesiyle telafi edilir. Demek ki vacibin eksikliği telafi edilebilir, farzın eksikliği edilemez.
Örnek 3Haram ile mekruh arasındaki bir benzerliği ve iki farklılığı belirtiniz; her birine ibadetlerle ilgili birer örnek veriniz.
Cevabı göster
Benzerlik: Her ikisi de kaçınılması istenen davranışlardır ve Allah rızası için bunlardan kaçınan kişi sevap kazanır. Farklılık 1 (Yasağın gücü): Haram kesin delille yasaklanmıştır; mekruh ise yapılmaması daha iyi görülen, daha hafif bir yasaktır. Farklılık 2 (Sonucu): Haramı işleyen büyük günaha girer; mekruhu işleyen kınanmayı hak eder (harama yakın olan tahrîmen mekruhta günah da vardır). Örnekler: Farz namazı özürsüz terk etmek veya ibadeti gösteriş için yapmak haramdır; kerahat vakitlerinde namaz kılmak ve abdest alırken suyu israf etmek mekruhtur.
Örnek 4Futbol oynamak hangi hükme girer? Bu davranış hangi durumda sevap kazandırır, hangi durumda günaha dönüşebilir? Açıklayınız.
Cevabı göster
1. Adım (Hüküm): Futbol oynamak ne emredilmiş ne yasaklanmış bir davranıştır; yapılıp yapılmaması serbest olduğu için mübahtır. 2. Adım (Sevaba dönüşmesi): Kişi Allah'ın emaneti olan bedenini sağlıklı tutmak, arkadaşlarıyla güzel ilişkiler kurmak ve dinlenip derslerine dinç dönmek niyetiyle oynarsa bu mübah iş sevap kazandırır; çünkü Peygamberimiz 'Ameller ancak niyetlere göredir.' buyurmuştur (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1). 3. Adım (Günaha dönüşmesi): Maç yüzünden namaz vakti geçirilir, arkadaşlara kaba söz söylenir veya kavga edilirse farzın terki ve kul hakkı söz konusu olur; bu durumda davranış günaha dönüşür. Sonuç: Mübah işlerin hükmü niyet ve yapılış biçimine göre değişebilir.
Örnek 5Ağza ve buruna su vermek abdestte sünnet, gusülde farzdır. Namazda Kur'an'dan okumak farz, bu okumanın Fâtiha ile yapılması ise vaciptir. Bu bilgilerden nasıl bir çıkarım yapılabilir?
Cevabı göster
1. Adım (Benzerlik): Her iki örnekte de aynı ya da birbirine çok yakın davranışlar söz konusudur. 2. Adım (Farklılık): Aynı davranış bir ibadette sünnet, başka bir ibadette farz olmaktadır; bir okuma işinin kendisi farz, belirli bir sureyle yapılması ise vaciptir. 3. Adım (İlişki): Hüküm, davranışın tek başına ne olduğuna değil, hangi ibadetin içinde ve hangi delille istendiğine bağlıdır. 4. Adım (Çıkarım): Bir davranışın hükmünü söylerken mutlaka 'Hangi ibadette?' sorusunu da sormak gerekir. Örneğin gusül alırken ağza su vermeyen kişinin guslü geçerli olmaz, abdestte ağza su vermeyen kişinin abdesti ise geçerlidir fakat sünneti terk etmiş olur.
Örnek 6Özürsüz olarak Ramazan orucunu tutmayan bir kişinin bu davranışını farz ve haram kavramlarıyla ilişkilendirerek değerlendiriniz.
Cevabı göster
1. Adım (Farzı belirleme): Ramazan orucu kesin delille (Bakara suresi, 183. ayet) emredilmiş bir farzdır. 2. Adım (Terkin hükmü): 'Farzın terki haramdır' ilkesine göre bu farzı özürsüz terk etmek haram bir davranıştır ve kişi büyük günah işlemiş olur. 3. Adım (Telafi): Tutulmayan oruçların kaza edilmesi gerekir; ayrıca samimi bir tövbe ile Allah'tan bağışlanma dilenir. 4. Adım (Karşılaştırma): Hasta veya yolcu gibi geçerli bir mazereti olan kişi ise günah işlemez; orucunu daha sonra kaza eder. Bu durum dinimizin kolaylık ilkesini gösterir (Bakara suresi, 185. ayet).
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Öğle namazında kılınan rekâtların hükümlerine göre dağılımı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Öğle namazı 4 rekât ilk sünnet, 4 rekât farz ve 2 rekât son sünnetten oluşur; her iki sünnet de Peygamberimizin sürekli kıldığı sünnet-i müekkededir. A seçeneği ikindi namazını tarif eder.
2Aşağıdakilerden hangisi hac ibadetinin vaciplerinden biridir?
İhram, Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı haccın farzlarıdır. Şeytan taşlamak ise vaciptir; terk edilirse hac geçerli olur ama ceza kurbanı gerekir.
3Güneşin doğuşu, tam tepede oluşu ve batışı sırasında namaz kılmanın hükmü aşağıdakilerden hangisidir?
Bu üç zamana kerahat vakitleri denir ve bu vakitlerde namaz kılmak mekruhtur. Namazlar bu vakitlerden önce veya sonra kılınmalıdır.
4'Ağza ve buruna su vermek abdestte sünnet, gusülde ise farzdır.' Bu bilgiden aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?
Aynı davranış abdestte sünnet, gusülde farz olduğuna göre bir davranışın hükmü içinde bulunduğu ibadete göre belirlenir. Diğer seçenekler verilen bilgiden çıkarılamaz.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Beş vakit namazda bir günde kılınan farz rekâtlarının toplamı 17'dir.
Sabah 2, öğle 4, ikindi 4, akşam 3 ve yatsı 4 rekât farzın toplamı 17'dir.
- Vitir namazı, yatsı namazından sonra kılınan 3 rekâtlık sünnet-i gayr-i müekkede bir namazdır.
Vitir namazı 3 rekâttır ancak hükmü vaciptir; özürsüz kılınmazsa kaza edilmesi gerekir.
- Haram olan bir davranıştan Allah rızası için kaçınan kişi sevap kazanır.
Haramın terki farzdır; Allah'ın yasağından sakınmak sevap kazandıran bir kulluk davranışıdır.
- Mübah bir iş güzel bir niyetle yapıldığında sevap kazandırabilir.
'Ameller ancak niyetlere göredir.' hadisi gereği uyumak, yemek, spor yapmak gibi mübah işler güzel niyetle ibadete dönüşür.
- Zekât vermek vacip, fıtır sadakası (fitre) vermek ise farzdır.
Durum tam tersidir: Zekât kesin delille emredilmiş bir farz, fıtır sadakası ise vacip bir ibadettir.
- Beş vakit namazda bir günde kılınan farz rekâtlarının toplamı 17'dir.
6Aşağıdaki dinî hükümleri doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Beş vakit namazda bir günde toplam rekât farz kılınır.
- Güneşin doğuşu, tam tepede oluşu ve batışı sırasındaki namaz kılmanın mekruh olduğu zamanlara vakitleri denir.
- Yapılıp yapılmaması kişinin tercihine bırakılan davranışlara denir.
- Yüce Allah'ın kesin bir delille yasakladığı davranışlara denir.
- Mübah işler güzel bir ile yapıldığında sevap kazandıran bir ibadete dönüşür.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Ahmet bir gün içinde şunları yaptı: Sabah namazının sünnetini ve farzını kıldı. Okula gitmeden 'derslerime güç toplamak için' diye niyet ederek kahvaltı etti. Öğle arasında arkadaşları bir öğretmenin arkasından konuşurken gıybete katılmadı. Abdest alırken musluğu gereğinden fazla açık bıraktı. Yatsı namazından sonra vitir namazını kıldı. Ahmet'in bu davranışlarının hükümlerini belirleyiniz, benzerlik ve farklılıklarına göre gruplayınız ve bir çıkarım yazınız.
1. ipucu: 1. adım: Her davranışın hükmünü belirleyin; sabah namazının farzı ve sünneti, kahvaltı, gıybet, su israfı ve vitir namazını tek tek dört ölçüte (delil, yapana, terk edene, inkâr edene) göre düşünün.
2. ipucu: 2. adım: Davranışları 'yapılması istenenler', 'serbest olanlar' ve 'kaçınılması istenenler' olarak üç gruba ayırın; aynı gruptakilerin benzerliklerini, farklı gruptakilerin farklılıklarını yazın.
3. ipucu: 3. adım: Ahmet'in hangi davranışlarıyla sevap kazandığını, hangisinde hata yaptığını ve farzın terki ile haramın terki arasındaki ilişkiyi kullanarak bir genel sonuç cümlesi kurun.
Cevap: Hükümler: Sabah namazının farzı farz; sabah namazının sünneti sünnet-i müekkede; niyetli kahvaltı mübah (güzel niyetle sevaba dönüşmüş); gıybet haram (Ahmet bu haramdan kaçınmış); abdestte su israfı mekruh; vitir namazı vacip. Gruplama: Yapılması istenenler: sabah farzı (farz), vitir (vacip), sabah sünneti (sünnet-i müekkede). Bunların benzerliği hepsinin sevap kazandırmasıdır; farklılığı ise farz ve vacibin terk edilince kaza gerektirmesi, sünnetin ise kaza gerektirmemesidir. Serbest olan: kahvaltı (mübah); niyet sayesinde sevap kazandırmıştır. Kaçınılması istenenler: gıybet (haram) ve su israfı (mekruh). Benzerlikleri her ikisinden de kaçınmanın sevap olmasıdır; farkları gıybetin büyük günah, su israfının ise daha hafif bir hata olmasıdır. Çıkarım: Ahmet farz, vacip ve sünnetleri yerine getirerek, mübah bir işi güzel niyetle yaparak ve 'haramın terki farzdır' ilkesine uyup gıybetten uzak durarak sevap kazanmıştır. Ancak abdestte suyu israf ederek mekruh bir davranışta bulunmuştur. Demek ki bir mümin yalnız büyük emir ve yasaklara değil, mekruhlar gibi küçük görünen ayrıntılara da dikkat ederek ibadetlerini daha güzel hâle getirmelidir.
Kısaca
- Dört ölçüt: Bir ibadetin hükmü; dayandığı delilin kesinliği, yapana kazandırdığı, terk edene getirdiği sonuç ve inkâr edenin durumu karşılaştırılarak belirlenir.
- Günlük namaz: Beş vakit namazda günde 17 rekât farz, 3 rekât vacip (vitir) ve 20 rekât sünnet olmak üzere toplam 40 rekât kılınır.
- İbadetlerin içi: Oruç, zekât, kurban ve hac gibi ibadetlerin her birinde farz, vacip ve sünnet basamakları birlikte bulunur; hacda farzın terki haccı geçersiz kılar, vacibin terki kurbanla telafi edilir.
- Haram ve mekruh: Allah'ın kesin olarak yasakladığı davranışlar haram, yapılmaması daha iyi görülen davranışlar mekruhtur; bunlardan Allah rızası için kaçınan kişi sevap kazanır.
- Mübah: Yapılıp yapılmaması serbest bırakılan yemek, uyumak, spor gibi işler güzel bir niyetle yapıldığında sevaba, aşırılığa ve görev ihmaline yol açtığında günaha dönüşebilir.
- İlişki ve çıkarım: Farzın terki haram, vacibin terki tahrîmen mekruhtur; aynı davranış (örneğin ağza su vermek) abdestte sünnet, gusülde farz olabileceği için hüküm her zaman ait olduğu ibadete göre değerlendirilir.