İslam ve İbadet konusunun bu haftasında, kelime-i şehadetten sonra İslam'ın en önemli esası ve «dinin direği» olan namaz (salât) ibadetini inceliyoruz. Kulun günde beş kez Yüce Allah'ın huzuruna çıkarak şükür ve dua etmesini sağlayan namazın 12 farzını (6 hazırlık şartı ve 6 iç rüknünü) ve beş vakit namazın rekât düzenini öğreniyoruz.
Namaz İbadetinin Önemi ve Birey-Toplum Hayatına Kazandırdıkları
Sözlükte «dua etmek, yüceltmek, hayırla anmak ve rahmet» anlamlarına gelen namaz (salât), terim olarak tekbirle başlayıp selamla son bulan, belirli vakitlerde ve kurallara uygun olarak yerine getirilen farz bir bedenî ibadettir. Namaz, Hicret'ten yaklaşık bir buçuk yıl önce Miraç Gecesi'nde beş vakit olarak farz kılınmıştır.
Hz. Peygamber (s.a.v.) namazın önemini «Namaz dinin direğidir», «Namaz müminin miracıdır» ve «Kıyamet gününde kulun ilk hesaba çekileceği amel namazdır» hadisleriyle bildirmiştir. Ayrıca bir hadisinde günde beş vakit namaz kılan kimseyi, evinin önünden akan nehirde günde beş defa yıkanıp üzerinde hiçbir kir kalmayan insana benzetmiştir.
Ankebût suresi 45. ayette «Şüphesiz namaz, insanı hayâsızlıktan (çirkin işlerden) ve kötülükten alıkoyar» buyrulur. Namaz kılan insan; abdest ve çevre temizliğiyle maddi temizlik, tövbe ve huşu ile manevi arınma, vakitlere riayet ederek zaman bilinci ve planlı yaşam alışkanlığı kazanır. Camilerde cemaatle omuz omuza kılınan namazlar ise toplumdaki eşitlik, birlik ve kardeşlik bağlarını güçlendirir.
Namazın 12 Farzı: Dışındaki Farzlar (Şartları) ve İçindeki Farzlar (Rükünleri)
Namazın sahih (geçerli) olması için yerine getirilmesi zorunlu olan 12 farz vardır. Bunlardan 6 tanesi namaza başlamadan önce hazırlanması gereken Namazın Dışındaki Farzlardır (Şartları): 1) Hadesten Tahâret: Abdestsizlik veya cünüplük hâlinden abdest, gusül veya teyemmümle temizlenmek. 2) Necâsetten Tahâret: Bedenin, elbisenin ve namaz kılınacak yerin gözle görülen pisliklerden temiz olması. 3) Setr-i Avret: Namazda örtülmesi gereken yerleri örtmek. 4) İstikbâl-i Kıble: Namazı Mekke'deki Kâbe yönüne (kıbleye) dönerek kılmak. 5) Vakit: Kılınacak namazın vaktinin girmiş olması. 6) Niyet: Hangi namazı kılacağının bilincinde olup kalben niyet etmek.
Namaza başladıktan sonra namazın içinde yapılan 6 farza ise Namazın İçindeki Farzlar (Rükünleri) denir: 1) İftitah (Başlama) Tekbiri: Namaza «Allâhü Ekber» diyerek başlamak. 2) Kıyam: Namazda gücü yeten kişinin ayakta durması. 3) Kıraat: Kıyamda iken Kur'an-ı Kerim'den en az üç kısa ayet veya bir uzun ayet okumak.
4) Rükû: Kıraatten sonra elleri diz kapaklarına koyarak sırt düz olacak biçimde eğilmek («Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» denir). 5) Secde: Rükûdan doğrulduktan sonra alın, burun, eller, dizler ve ayak parmaklarını yere koyarak her rekâtta iki kez yere kapanmak («Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» denir). 6) Ka'de-i Ahîre (Son Oturuş): Namazın sonunda Ettehiyyâtü duasını okuyacak kadar bir süre oturmaktır.
Beş Vakit Namaz ve Diğer Namaz Çeşitleri (Vacip ve Nafile Namazlar)
Bir Müslümanın bir günde kıldığı beş vakit namaz (20 rekât sünnet, 17 rekât farz) ve 3 rekât vitir namazı toplam 40 rekâttır: 1) Sabah Namazı (4 rekât): 2 rekât sünnet + 2 rekât farz. 2) Öğle Namazı (10 rekât): 4 rekât ilk sünnet + 4 rekât farz + 2 rekât son sünnet. 3) İkindi Namazı (8 rekât): 4 rekât sünnet + 4 rekât farz. 4) Akşam Namazı (5 rekât): 3 rekât farz + 2 rekât sünnet (önce farzı kılınan tek vakit namazıdır!). 5) Yatsı Namazı (10 rekât) ve Vitir (3 rekât): 4 rekât ilk sünnet + 4 rekât farz + 2 rekât son sünnet; ardından 3 rekât vacip olan Vitir namazı kılınır (3. rekâtta tekbir alınıp Kunut duaları okunur).
Cuma Namazı: Cuma günleri öğle vaktinde cemaatle kılınması farz-ı ayın olan ve hutbe okunan namazdır (4 ilk sünnet + 2 farz + 4 son sünnet = 10 rekât). Cenaze Namazı: Vefat eden Müslüman için dua niteliğinde, rükû ve secdesi olmadan ayakta dört tekbirle kılınan farz-ı kifâye (bir kısım Müslümanın kılmasıyla diğerlerinden sorumluluğun kalktığı) bir namazdır.
Bayram Namazları: Ramazan ve Kurban bayramlarının birinci günü sabah cemaatle kılınan 2 rekâtlık vacip namazlardır. Teravih Namazı: Ramazan gecelerinde yatsı namazından sonra kılınan 20 rekâtlık sünnet (nafile) namazdır.
Örnekler
Örnek 1Namazın dışındaki farzları (6 şartını) ve içindeki farzları (6 rüknünü) maddeler hâlinde yazınız.
Cevabı göster
Dışındaki farzlar (Şartları): 1) Hadesten tahâret, 2) Necâsetten tahâret, 3) Setr-i avret, 4) İstikbâl-i kıble, 5) Vakit, 6) Niyet. İçindeki farzlar (Rükünleri): 1) İftitah tekbiri, 2) Kıyam, 3) Kıraat, 4) Rükû, 5) Secde, 6) Ka'de-i ahîre (son oturuş).
Örnek 2«Hadesten tahâret» ile «Necâsetten tahâret» arasındaki farkı açıklayınız.
Cevabı göster
Hadesten tahâret, abdestsizlik veya boy abdestsizliği (cünüplük) gibi gözle görülmeyen hükmî kirlilikten suyla (abdest/gusül) veya su yoksa toprakla (teyemmüm) temizlenmektir. Necâsetten tahâret ise bedende, elbisede ve namaz kılınacak yerde bulunan gözle görülür maddi pisliklerin temizlenmesidir.
Örnek 3Beş vakit namazın (sabah, öğle, ikindi, akşam, yatsı) kaçar rekât sünnet ve farzdan oluştuğunu sırasıyla yazınız.
Cevabı göster
Sabah: 2 sünnet + 2 farz = 4 rekât. Öğle: 4 ilk sünnet + 4 farz + 2 son sünnet = 10 rekât. İkindi: 4 sünnet + 4 farz = 8 rekât. Akşam: 3 farz + 2 sünnet = 5 rekât. Yatsı: 4 ilk sünnet + 4 farz + 2 son sünnet (+ 3 rekât vacip vitir) = 13 rekât.
Örnek 4Ankebût suresi 45. ayette geçen «Şüphesiz namaz, insanı hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar» ilahi mesajını bireysel ve toplumsal açıdan açıklayınız.
Cevabı göster
Günde beş kez Allah'ın huzuruna çıkacağının bilincinde olan mümin; yalan, hırsızlık, kul hakkı, dedikodu ve kibir gibi çirkin davranışlardan uzak durur. Böylece hem bireyin ahlakı güzelleşir hem de toplumda güven, huzur ve adalet ortamı oluşur.
Örnek 5Cuma namazı, bayram namazı, vitir namazı ve cenaze namazının dini hükümlerini (farz / vacip / sünnet) karşılaştırınız.
Cevabı göster
Cuma namazı: Farz-ı ayın (2 rekât farzı vardır, hutbe okunur). Cenaze namazı: Farz-ı kifâye (ayakta kılınır, rükû ve secdesi yoktur). Vitir namazı ve Bayram namazları: Vaciptir.
Örnek 6Namazın içindeki farzlardan olan «Kıyam, Kıraat, Rükû, Secde ve Ka'de-i Ahîre» kavramlarının anlamlarını kısaca yazınız.
Cevabı göster
Kıyam: Namazda ayakta durmak. Kıraat: Ayakta iken Kur'an'dan ayet/sure okumak. Rükû: Elleri dizlere koyarak eğilmek. Secde: Alın, burun, avuç içleri, dizler ve ayak parmaklarını yere koyarak kapanmak. Ka'de-i Ahîre: Namazın sonunda Tahiyyat okuyacak kadar oturmaktır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi namaza başlamadan önce yerine getirilmesi gereken «namazın dışındaki farzlardan (şartlarından)» biri değildir?
İstikbâl-i kıble, setr-i avret ve hadesten tahâret namazın dışındaki şartlardandır; Kıraat ise namazın içinde yapılan rükünlerdendir.
2Beş vakit namaz içinde sünnetinden önce «3 rekât farzı» kılınan, ardından 2 rekât sünneti eda edilen vakit namazı aşağıdakilerden hangisidir?
Akşam namazı 3 rekât farz ve 2 rekât sünnet olmak üzere 5 rekâttır ve önce farzı kılınan tek vakit namazıdır.
3Namazın son rekâtında «Ettehiyyâtü» duasını okuyacak kadar bir süre oturmaya ne ad verilir?
Namazın içindeki altıncı farz olan son oturuşa «Ka'de-i ahîre» adı verilir.
4Vefat eden bir Müslüman için dua niteliğinde olan, rükû ve secdesi bulunmadan ayakta dört tekbirle kılınan ve hükmü «farz-ı kifâye» olan namaz hangisidir?
Cenaze namazı rükû ve secdesiz olarak ayakta kılınır ve hükmü farz-ı kifâyedir.
5Namaz ibadeti ve şartları ile ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Namaz ibadeti Hicret'ten önce Miraç Gecesi'nde beş vakit olarak farz kılınmıştır.
Beş vakit namaz Miraç Gecesi'nde müminlere farz kılınmıştır.
- İkindi namazı 4 rekât ilk sünnet, 4 rekât farz ve 2 rekât son sünnet olmak üzere toplam 10 rekâttır.
İkindi namazının son sünneti yoktur; 4 rekât sünnet ve 4 rekât farz olmak üzere 8 rekâttır (10 rekât olan öğle namazıdır).
- Yatsı namazının ardından kılınan 3 rekâtlık vitir namazının dini hükmü vaciptir.
Vitir namazı ve bayram namazları vacip olan namazlardır.
- Namazda elleri diz kapaklarına koyarak sırt düz olacak biçimde eğilmeye «secde» adı verilir.
Elleri dizlere koyarak eğilmeye «rükû», alın ve burnu yere koyarak kapanmaya ise «secde» denir.
- Farz namazlara başlarken okunan ve içinde «Kad kâmeti's-salâh» ifadesi geçen çağrıya kamet denir.
Farz namazlar öncesinde erkekler tarafından kamet getirilir.
- Namaz ibadeti Hicret'ten önce Miraç Gecesi'nde beş vakit olarak farz kılınmıştır.
6Aşağıdaki namaz farzlarını doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Hz. Peygamber (s.a.v.) İslam'daki önemini vurgulamak için «Namaz dinin gibidir» buyurmuştur.
- Bedenin, elbisenin ve namaz kılınacak yerin maddi pisliklerden temizlenmesine tahâret denir.
- Namazda ayakta dururken Kur'an-ı Kerim'den sure veya ayetler okumaya adı verilir.
- Cuma günleri öğle vaktinde cemaatle kılınan ve içinde imamın okuduğu farz ibadete Cuma namazı denir.
- Namazda bir vacibin yanılarak unutulması veya geciktirilmesi durumunda namazın sonunda secdesi yapılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Namazın geçerli olması için gereken 12 farzı «dışındaki farzlar (şartlar)» ve «içindeki farzlar (rükünler)» olarak iki gruba ayırıp her birinin namazdaki uygulanış sırasını açıklayınız.
1. ipucu: Namaza başlamadan önce yapılan 6 hazırlık şartını (temizlik, örtünme, kıble, vakit, niyet) sıralayınız.
2. ipucu: Namaza başlama tekbirinden son oturuşa kadar namazın içinde yapılan 6 rüknü kronolojik sırayla yazınız.
3. ipucu: Bu farzlardan birinin eksik olması durumunda namazın geçerliliğinin nasıl etkilendiğini belirtiniz.
Cevap: Namazın 12 farzının tamamı eksiksiz yerine getirilmelidir; herhangi biri terk edilirse namaz geçerli olmaz. 1) Namazın Dışındaki Farzlar (6 Şart): Namaza başlamadan önce abdest/gusül alınır (Hadesten tahâret), beden-elbise-yer temizlenir (Necâsetten tahâret), örtünmesi gereken yerler örtülür (Setr-i avret), Kâbe'ye dönülür (İstikbâl-i kıble), vaktin girdiği kontrol edilir (Vakit) ve kalben niyet edilir (Niyet). 2) Namazın İçindeki Farzlar (6 Rükün): «Allâhü Ekber» diyerek namaza başlanır (İftitah tekbiri), ayakta durulur (Kıyam), Kur'an'dan ayet/sure okunur (Kıraat), eller dizlere konularak eğilinir (Rükû), her rekâtta iki kez yere kapanılır (Secde) ve son rekâtın sonunda Ettehiyyâtü okuyacak kadar oturulur (Ka'de-i ahîre).
Kısaca
- Namazın Önemi: Miraç Gecesi'nde farz kılınan namaz «dinin direği» ve «müminin miracıdır»; insanı kötülüklerden korur, temizlik ve zaman bilinci kazandırır.
- Dışındaki 6 Farz (Şartları): Hadesten tahâret (abdest/gusül), Necâsetten tahâret (maddi temizlik), Setr-i avret (örtünme), İstikbâl-i kıble (Kâbe'ye yöneliş), Vakit ve Niyet.
- İçindeki 6 Farz (Rükünleri): İftitah tekbiri (başlama), Kıyam (ayakta duruş), Kıraat (Kur'an okuma), Rükû (eğilme), Secde (yere kapanma) ve Ka'de-i ahîre (son oturuş).
- Beş Vakit Namaz (40 Rekât): Sabah (2+2=4), Öğle (4+4+2=10), İkindi (4+4=8), Akşam (3 farz+2 sünnet=5), Yatsı (4+4+2=10) ve 3 rekât vacip Vitir namazı.
- Diğer Namazlar: Cuma namazı (farz-ı ayın, hutbeli), Cenaze namazı (farz-ı kifâye, rükû ve secdesiz), Bayram namazları (vacip) ve Teravih namazı (Ramazan'da sünnet).