İslam ve İbadet ünitesinin bu haftasında, namaz başta olmak üzere ibadetlerin anahtarı kabul edilen temizlik (tahâret) uygulamalarını öğreniyoruz. Gözle görülen kirlerden arınmayı (necasetten tahâret) ve abdest, gusül veya teyemmümle gerçekleşen hükmi temizliği (hadesten tahâret) farzları, sünnetleri ve uygulanış adımlarıyla inceliyoruz.
Maddi-Manevi Temizlik ve Abdestin Farzları ile Sünnetleri
İslam'da ibadete hazırlık temizliği iki boyutta ele alınır: 1) Necasetten Tahâret (Maddi Temizlik): Bedenin, elbisenin ve ibadet edilecek yerin gözle görülen kirlerden arındırılmasıdır. 2) Hadesten Tahâret (Hükmi/Manevi Temizlik): Namaz kılmak, Kâbe'yi tavaf etmek ve Kur'an-ı Kerim mushafına dokunmak için gerekli olan abdest, gusül veya teyemmüm temizliğidir.
Maide suresi 6. ayette açıkça bildirildiği üzere abdestin farzları 4 tanedir: 1) Yüzü saç bitiminden çene altına ve kulak yumuşaklarına kadar bir kez yıkamak, 2) Elleri ve kolları dirseklerle beraber bir kez yıkamak, 3) Başın dörtte birini ıslak elle bir kez mesh etmek, 4) Ayakları topuklarla beraber bir kez yıkamak. Bu dört farzdan biri eksik kalırsa abdest geçerli olmaz.
Abdestin Sünnetleri: Abdeste niyet etmek ve Eûzü-Besmele ile başlamak, elleri bileklere kadar yıkamak, dişleri fırçalamak/misvaklamak, ağza ve burna üçer kez su vermek, başın tamamını, kulakları ve boynu mesh etmek, el ve ayak parmaklarının arasını hilallemek, yıkamaya sağ organdan başlamak, yıkanan yerleri üçer kez ara vermeden sırayla yıkamak ve suyu israf etmemek sünnettir.
Gusül (Boy Abdesti) ve Teyemmüm: Şartları ve Farzları
Gusül (Boy Abdesti): Bütün vücudun tepeden tırnağa kuru yer kalmayacak şekilde yıkanmasıdır. Bazı özel durumlarda gusül almak farz olur; ayrıca Cuma ve bayram namazları öncesinde ya da ihrama girerken gusül almak sünnettir. Guslün farzları 3 tanedir: 1) Ağza su alıp boğaza kadar çalkalamak (mazmaza), 2) Burna genze kadar su çekip temizlemek (istinşak), 3) Bütün bedeni iğne ucu kadar kuru yer kalmayacak biçimde yıkamak.
Teyemmüm: Temiz suyun bulunmadığı, suya ulaşmanın tehlikeli olduğu veya suyu kullanmanın sağlık açısından sakıncalı olduğu durumlarda; hem abdest hem de gusül yerine geçmek üzere temiz toprak veya toprak cinsinden bir yüzeyle (kum, taş, kiremit, mermer) yapılan hükmi temizliktir.
Teyemmümün farzları 2 tanedir: 1) Teyemmüm almaya niyet etmek, 2) Elleri iki kez temiz toprağa vurup birincisinde yüzün tamamını, ikincisinde ise sağ ve sol kolu dirseklerle beraber mesh etmek (sıvazlamak). Suya ulaşıldığı veya hastalık engeli kalktığı anda teyemmüm bozulur.
Abdesti Bozan Durumlar ve Özür Sahibi Olma Hâli
Alınan bir abdesti geçersiz kılan başlıca durumlar şunlardır: 1) Tuvalet ihtiyacını gidermek (idrar, dışkı) veya yel çıkması, 2) Vücudun herhangi bir yerinden kan, irin veya sarı su çıkıp etrafına yayılması, 3) Ağız dolusu kusmak, 4) Uyumak, bayılmak, delirmek veya sarhoş olmak, 5) Namaz kılarken yanındakinin işiteceği şekilde sesli gülmek (kahkaha atmak).
Buna karşılık; ağlamak (gözyaşı), tırnak kesmek, saç tıraşı olmak, sivrisinek ısırması sonucu nokta kadar kan çıkması, yaranın kabuğunun kanamadan düşmesi ve namaz dışında gülmek abdesti bozmaz. Namaz içindeki gülme sadece kişinin kendisinin duyacağı kadar hafif (tebessüm) olursa abdesti bozmaz, yanındakinin duyacağı kadar sesli olursa hem namazı hem abdesti bozar.
Sürekli burun kanaması, idrar tutamama veya kapanmayan yara akıntısı gibi abdesti bozan bir rahatsızlığı kesintisiz devam eden kimselere dinimizde özür sahibi (sahib-i özür) denir. Özür sahibi kimseler her namaz vakti için bir kez abdest alır ve o vakit çıkana kadar özür hâli devam etse bile diledikleri kadar namaz kılıp ibadet edebilirler.
Örnekler
Örnek 1İslam'da temizlik kavramı olan «necasetten tahâret» ile «hadesten tahâret» arasındaki farkı açıklayınız.
Cevabı göster
Necasetten tahâret; bedenin, elbisenin ve namaz kılınacak yerin gözle görülen maddi kirlerden temizlenmesidir. Hadesten tahâret ise ibadet edebilmek için abdest, gusül veya teyemmüm alarak yapılan hükmi/manevi temizliktir.
Örnek 2Maide suresi 6. ayette emredilen abdestin 4 farzını sırasıyla yazınız.
Cevabı göster
1) Yüzü bir kez yıkamak, 2) Elleri ve kolları dirseklerle beraber bir kez yıkamak, 3) Başın dörtte birini ıslak elle mesh etmek, 4) Ayakları topuklarla beraber bir kez yıkamak.
Örnek 3Ağza ve burna su vermenin namaz abdestindeki hükmü ile gusül (boy) abdestindeki hükmünü karşılaştırınız.
Cevabı göster
Ağza ve burna su vermek normal namaz abdestinde sünnettir; gusül (boy) abdestinde ise ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak) ve bütün bedeni yıkamak olmak üzere 3 farzdan ikisidir.
Örnek 4Teyemmüm hangi durumlarda alınır ve teyemmümün farzları nelerdir?
Cevabı göster
Teyemmüm, temiz su bulunamadığında veya suyu kullanmak sağlık açısından zararlı olduğunda hem abdest hem gusül yerine alınır. Farzları 2 tanedir: 1) Niyet etmek, 2) Elleri temiz toprağa vurup önce yüzü, ikinci vuruşta ise kolları dirseklerle beraber mesh etmektir.
Örnek 5Abdesti bozan durumlardan dört tanesini ve abdesti bozmayan durumlardan üç tanesini yazınız.
Cevabı göster
Abdesti bozanlar: 1) Tuvalet ihtiyacını gidermek, 2) Vücuttan kan/irin akması, 3) Uyumak veya bayılmak, 4) Namazda sesli gülmek ve ağız dolusu kusmak. Abdesti bozmayanlar: 1) Ağlamak, 2) Tırnak veya saç kesmek, 3) Namaz dışında gülmek.
Örnek 6Abdestli olmadan (hadesten tahâret gerçekleşmeden) yapılamayan temel ibadetler hangileridir?
Cevabı göster
1) Namaz kılmak (cenaze namazı dâhil tüm namazlar), 2) Kâbe'yi tavaf etmek, 3) Kur'an-ı Kerim mushafına çıplak elle dokunmak, 4) Tilavet, sehiv ve şükür secdesi yapmak.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Maide suresi 6. ayette bildirilen hükümlere göre aşağıdakilerden hangisi abdestin 4 farzından biri değildir?
Yüzü yıkamak, kolları dirseklerle yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları topuklarla yıkamak abdestin 4 farzıdır; ağza ve burna su vermek abdestin sünnetidir (guslün farzıdır).
2Su bulunamadığında veya suyu kullanmak sağlığa zararlı olduğunda temiz toprak ya da toprak cinsiyle alınan teyemmümün iki farzı aşağıdakilerden hangisidir?
Teyemmümün 2 farzı vardır: 1) Niyet etmek, 2) Elleri temiz toprağa sürüp yüzü ve dirseklerle beraber kolları mesh etmektir.
3Aşağıdaki durumlardan hangisi alınan abdesti bozar?
Vücudun herhangi bir yerinden kan, irin çıkıp etrafına dağılması abdesti bozar; ağlamak, tırnak kesmek ve namaz dışında gülmek abdesti bozmaz.
4Bütün vücudun kuru yer kalmayacak şekilde yıkanmasıyla yapılan «gusül (boy abdesti)» ibadetinin farzları hangi seçenekte tam ve doğru verilmiştir?
Guslün 3 farzı vardır: Ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak) ve bütün vücudu kuru yer kalmadan yıkamaktır.
5Abdest, gusül ve teyemmüm konularıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Abdest alırken ıslak elin baş veya mest üzerine sürülerek sıvazlanması işlemine «mesh» adı verilir.
Başın dörtte birini mesh etmek abdestin 4 farzından biridir.
- Ağza ve burna su vermek hem normal namaz abdestinde hem de teyemmümde farzdır.
Ağza ve burna su vermek gusülde farz, namaz abdestinde sünnettir; teyemmümde ise su kullanılmaz.
- Su bulunamadığı için teyemmüm alarak namaz kılan bir kişi, namazdan sonra suya kavuşursa teyemmümü bozulur.
Su bulunduğu anda teyemmüm geçerliliğini yitirir; ancak kılınmış olan namazın iadesi gerekmez.
- Namaz dışında gülümsemek veya sesli gülmek abdesti bozduğu için yeniden abdest almak gerekir.
Sesli gülmek (kahkaha) namazın içinde olursa hem namazı hem abdesti bozar; namaz dışında gülmek abdesti bozmaz.
- Abdest alırken organları sağdan başlayarak üçer kez yıkamak ve suyu israf etmemek Peygamberimizin sünnetidir.
Peygamberimiz abdestte düzeni, sağdan başlamayı ve su tasarrufunu sünnet kılmıştır.
- Abdest alırken ıslak elin baş veya mest üzerine sürülerek sıvazlanması işlemine «mesh» adı verilir.
6Aşağıdaki temizlik ve ibadet kavramlarını açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Maide suresi 6. ayete göre abdestte yüz, kollar ve ayaklar yıkanırken başın dörtte biri ıslak elle edilir.
- Ağzı ve burnu suyla temizleyip bütün vücudu kuru yer kalmayacak şekilde yıkamaya (boy abdesti) denir.
- Su bulunamadığında veya suyu kullanmak sağlığa zararlı olduğunda temiz toprakla alınan hükmi temizliğe adı verilir.
- Teyemmümde eller temiz toprağa iki kez vurulur; birinci vuruşta yüz, ikinci vuruşta ise dirseklerle beraber mesh edilir.
- Namaz kılarken yanındaki kişinin duyacağı şekilde sesli gülmek (kahkaha atmak) hem namazı hem de bozar.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Abdest, gusül ve teyemmümün farzlarını birbirleriyle karşılaştırarak «niyet etme» ve «ağza-burna su verme» hükümlerinin bu üç temizlik türünde nasıl değiştiğini açıklayınız.
1. ipucu: Abdestin farzı 4 (yüz, kollar, başın dörtte birini mesh, ayaklar); guslün farzı 3 (ağız, burun, tüm beden); teyemmümün farzı ise 2'dir (niyet, yüz ve kolları toprakla mesh).
2. ipucu: Niyet etmek su ile alınan abdest ve gusülde «sünnet» iken, toprakla alınan teyemmümde «farz»dır.
3. ipucu: Ağza ve burna su vermek normal abdestte «sünnet» iken, gusül (boy) abdestinde doğrudan «farz»dır.
Cevap: İslam'daki üç hükmi temizlik türünün farz sayıları ve hükümleri şöyledir: Normal abdestin farzı 4'tür (yüzü yıkamak, kolları dirseklerle yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek, ayakları topuklarla yıkamak). Guslün farzı 3'tür (ağza su vermek, burna su çekmek, tüm bedeni yıkamak). Teyemmümün farzı ise 2'dir (niyet etmek, temiz toprakla yüzü ve kolları mesh etmek). Dolayısıyla niyet etmek abdest ve gusülde sünnet iken teyemmümde farzdır; ağza ve burna su vermek ise abdestte sünnet iken gusülde farzdır.
Kısaca
- İki Boyutlu Temizlik: Beden, elbise ve çevrenin maddi kirden arınmasına necasetten tahâret; abdest, gusül ve teyemmümle yapılan hükmi temizliğe hadesten tahâret denir.
- Abdestin 4 Farzı: Yüzü yıkamak, elleri ve kolları dirseklerle beraber yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları topuklarla beraber yıkamaktır.
- Guslün 3 Farzı: Ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak) ve bütün vücudu iğne ucu kadar kuru yer kalmadan yıkamaktır.
- Teyemmümün 2 Farzı: Su bulunmadığında veya sağlığa zararlı olduğunda niyet ederek temiz toprakla önce yüzü, sonra kolları dirseklerle beraber mesh etmektir.
- Abdesti Bozanlar: Tuvalet ihtiyacı, vücuttan kan/irin akması, ağız dolusu kusmak, uyumak/bayılmak ve namazda sesli gülmek abdesti bozar.