Namazın dışındaki hazırlık şartlarını (abdest, taharet, setr-i avret, istikbal-i kıble, vakit ve niyet) tamamlayan bir mümin, iftitah tekbiriyle birlikte ilahi huzura adım atar. Bu derste iki, üç ve dört rekâtlı namazların adım adım kılınışını, namaz içinde okunan tesbih ve duaları, cemaatle kılınan namazların (cuma, bayram, teravih, cenaze) uygulanışını, sehiv secdesini ve namazın bireye/topluma kazandırdıklarını inceliyoruz.
Namazın Kılınış Sırası, Rekât Düzeni ve Okunan Dua/Sureler
Namazda kıyam, kıraat, rükû ve iki secdeden oluşan her bir bölüme rekât adı verilir. Kılınacak namazın vaktine ve türüne kalben veya dil ile niyet edildikten sonra eller kulak (hanımlarda omuz) hizasına kaldırılarak «Allâhü Ekber» denir (iftitah tekbiri) ve eller bağlanır (kıyam). İlk rekâtta namaza başlama duası olan «Sübhâneke» okunur; ardından «Eûzü-Besmele» çekilerek Fâtiha suresi ve Kur'an'dan en az üç kısa ayet veya bir sure (zamm-ı sure) okunur.
Kıraat tamamlandıktan sonra «Allâhü Ekber» diyerek rükûya eğilinir; eller diz kapaklarını kavrar, sırt düz tutulur ve rükûda üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» (Yüce Rabbim her türlü eksiklikten uzaktır) denir. Rükûdan doğrulurken «Semiallâhü limen hamideh» (Allah kendisine hamdedeni işitir), tam dik durunca (kavme) «Rabbenâ leke'l-hamd» (Rabbimiz, hamd sanadır) denir. Ardından «Allâhü Ekber» diyerek secdeye gidilir; alın, burun, iki el, iki diz ve ayak parmakları yere değecek şekilde kapanılır ve üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» (En yüce olan Rabbim her türlü noksandan uzaktır) denir. Kısa bir oturuştan (celse) sonra ikinci secde de aynı şekilde yapılır.
İki rekâtlı namazlarda (sabahın sünneti ve farzı) ikinci rekâtın sonunda son oturuşa (ka'de-i ahîre) oturulur; sırasıyla Ettehiyyâtü, Allâhümme Salli, Allâhümme Bârik ve Rabbenâ duaları okunup sağa ve sola «Es-selâmü aleyküm ve rahmetullâh» diyerek selam verilir. Üç ve dört rekâtlı farz namazlarda (akşam, öğle, ikindi, yatsı farzı) ikinci rekâtın sonundaki ilk oturuşta (ka'de-i ûlâ) Ettehiyyâtü okunup ayağa kalkılır; farzların üçüncü ve dördüncü rekâtlarında Besmele ve Fâtiha suresi okunur, zamm-ı sure okunmaz. Üç rekâtlı vacip vitir namazında ise her üç rekâtta Fâtiha ve zamm-ı sure okunur; üçüncü rekâtta zamm-ı sureden sonra tekbir alınıp Kunut duaları okunur.
Cemaatle Namaz, Cuma, Bayram, Teravih ve Cenaze Namazlarının Kılınışı
Müslümanların camide veya uygun bir mekânda imam adı verilen önderin arkasında saf tutarak birlikte namaz kılmalarına cemaatle namaz denir. Peygamberimiz (sav) cemaatle kılınan namazın, bireysel kılınan namazdan yirmi yedi derece daha faziletli olduğunu müjdelemiştir. Cemaatle kılınan farz namazlarda imama uyan kişi, ilk rekâtta Sübhâneke duasını okuduktan sonra Fâtiha ve zamm-ı sure okumaz, susarak imamı dinler; rükû, secde ve oturuş dualarını ise içinden okur. Namaza ilk rekâtın rükûundan sonra yetişen kimseye mesbuk denir; mesbuk, imam selam verdikten sonra ayağa kalkarak kaçırdığı rekâtları tamamlar.
Cuma namazı (farz-ı ayn, toplam 10 rekât) cuma günü öğle vaktinde cemaatle kılınır. Önce 4 rekât ilk sünnet kılınır; ardından imam minbere çıkarak hutbe okur (hutbe cuma namazının geçerlilik şartıdır ve sessizce dinlenir). Hutbeden sonra kamet getirilir ve imamın arkasında 2 rekât cuma farzı, ardından 4 rekât son sünnet kılınır. Bayram namazı (vacip, 2 rekât) ise Ramazan ve Kurban bayramlarının birinci günü cemaatle kılınır; iki rekâtta üçer defa olmak üzere toplam altı zâid (ek) tekbir alınır ve bayram hutbesi namazdan sonra okunur.
Teravih namazı (sünnet-i müekkede, 20 rekât) Ramazan ayına özgü olup yatsı namazının son sünnetinden sonra, vitirden önce ikişer veya dörder rekâtta bir selam verilerek kılınır. Cenaze namazı (farz-ı kifâye) ise vefat eden mümin için yapılan dua niteliğindedir; rükû ve secdesi yoktur, ayakta dört tekbirle kılınır: Birinci tekbirde Sübhâneke («ve celle senâük» ilavesiyle), ikinci tekbirde Salli-Bârik, üçüncü tekbirde cenaze duası okunur ve dördüncü tekbirde sağa-sola selam verilir.
Namazı Bozan Durumlar, Sehiv Secdesi ve Namazın Ahlaki-Toplumsal Katkıları
Namazın içindeki veya dışındaki farzlardan birini terk etmek (abdestin bozulması, rükû veya secdelerden birini yapmamak), namaz içinde konuşmak, bir şey yiyip içmek, dışarıdan bakanın namazda olmadığını düşüneceği kadar çok hareket etmek (amel-i kesîr), göğsünü kıbleden çevirmek ve sesli gülmek namazı bozar. Bozulmuş bir namazın yeniden kılınması (iade edilmesi) gerekir.
Namazda farzlardan birinin geciktirilmesi veya vaciplerden birinin unutularak terk edilmesi ya da geciktirilmesi durumunda ise namaz bozulmaz; namazın sonunda sehiv (yanılma) secdesi yapılır. Örneğin Fâtiha suresini okumayı unutmak, ilk oturuşu (ka'de-i ûlâ) unutarak üçüncü rekâta kalkmak, ilk oturuşta Ettehiyyâtü'yü unutmak veya vitirde Kunut dualarını unutmak sehiv secdesi gerektirir. Yapılışı: Son oturuşta Ettehiyyâtü okunduktan sonra sağa selam verilir, peş peşe iki secde yapılır, tekrar oturulup Ettehiyyâtü, Salli-Bârik ve Rabbenâ duaları okunarak iki tarafa selam verilir.
Şuurla kılınan namaz, Ankebût suresi 45. ayette bildirildiği üzere insanı fahşâdan (çirkin işlerden) ve münkerden (kötülüklerden) alıkoyar. Günde beş vakit alınan abdest beden ve çevre temizliği alışkanlığı kazandırırken, belirli vakitlerde eda edilen namaz bireye zaman bilinci ve öz disiplin aşılar. Cemaatle kılınan namazlar ise insanları aynı safta omuz omuza birleştirerek toplumsal eşitlik, kardeşlik ve yardımlaşma ruhunu güçlendirir.
Örnekler
Örnek 1Namazın bir rekâtında rükû ve secde rükünlerinde üçer defa okunan tesbihler hangileridir ve ne anlama gelir?
Cevabı göster
Rükûda üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» (Büyük olan Rabbim her türlü eksiklikten uzaktır) denir. Rükûdan doğrulurken «Semiallâhü limen hamideh» ve «Rabbenâ leke'l-hamd» denildikten sonra gidilen secdede ise üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» (En yüce olan Rabbim her türlü noksandan uzaktır) tesbihi okunur.
Örnek 2Dört rekâtlı öğle namazının farzı ile dört rekâtlı ilk sünnetinin kılınışı arasındaki kıraat (okuyuş) farkı nedir?
Cevabı göster
Öğle namazının dört rekâtlık ilk sünnetinde dört rekâtın tamamında Fâtiha suresinden sonra bir zamm-ı sure okunur. Öğle namazının dört rekâtlık farzında ise ilk iki rekâtta Fâtiha ve zamm-ı sure okunurken, üçüncü ve dördüncü rekâtlarda yalnız Besmele ve Fâtiha suresi okunur; zamm-ı sure okunmaz.
Örnek 3Cemaatle kılınan farz namazlarda imama uyan kişinin (cemaatin) okuyuş kuralları nelerdir ve «mesbuk» kime denir?
Cevabı göster
Cemaatle namazda imama uyan kişi ilk rekâtta Sübhâneke'yi okur, ardından Fâtiha ve zamm-ı sure okumayıp susarak imamı dinler; rükû, secde ve oturuş dualarını ise içinden okur. Namaza ilk rekâtın rükûundan sonra yetişen kimseye «mesbuk» denir; imam selam verdikten sonra kalkıp kaçırdığı rekâtları tamamlar.
Örnek 4Cenaze namazının dinî hükmü nedir ve diğer namazlardan farklı olarak nasıl kılınır?
Cevabı göster
Cenaze namazının hükmü farz-ı kifâyedir ve vefat eden mümin için yapılan bir dua niteliğindedir. Rükû ve secdesi yoktur; ayakta dört tekbir alınarak kılınır: 1. tekbirde Sübhâneke, 2. tekbirde Salli-Bârik, 3. tekbirde cenaze duası okunur ve 4. tekbirde sağa-sola selam verilir.
Örnek 5Sehiv (yanılma) secdesi hangi durumlarda gerekir ve nasıl uygulanır?
Cevabı göster
Namazda bir farzın geciktirilmesi veya bir vacibin (Fâtiha, zamm-ı sure, ilk oturuş, Ettehiyyâtü, Kunut duaları) unutularak terk edilmesi durumunda gerekir. Son oturuşta Ettehiyyâtü okunduktan sonra sağa selam verilir, iki secde yapılır, tekrar oturulup Ettehiyyâtü, Salli-Bârik ve Rabbenâ okunarak iki tarafa selam verilir.
Örnek 6Beş vakit namazın ve cemaatle kılınan namazların bireye ve topluma kazandırdığı üç temel faydayı açıklayınız.
Cevabı göster
Birincisi, Ankebût suresi 45. ayette belirtildiği üzere insanı çirkin işlerden ve kötülüklerden korur. İkincisi, abdestle temizlik alışkanlığı, beş vakitle zamanı planlama ve öz disiplin bilinci kazandırır. Üçüncüsü, cemaatle aynı safta omuz omuza durmak toplumsal eşitlik, birlik ve kardeşlik bağlarını güçlendirir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Namazın her bir rekâtında ellerle dizlerin kavrandığı «rükû» ile alnın yere konulduğu «secde» rükünlerinde üçer defa okunan tesbihler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
Rükûda üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm», secdede ise üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» tesbihi okunur.
2İkindi namazının dört rekâtlık farzını kılan Zeynep, ikinci rekâtın sonunda ilk oturuşu (ka'de-i ûlâ) yapıp üçüncü rekâta kalkmıştır. Zeynep'in üçüncü ve dördüncü rekâtların kıraat bölümünde aşağıdakilerden hangisini okuması gerekir?
Farz namazların üçüncü ve dördüncü rekâtlarında Sübhâneke veya zamm-ı sure okunmaz; Besmele çekilerek Fâtiha suresi okunur.
3Vefat eden bir Müslüman için kılınan «cenaze namazı»nın uygulanışı ve hükmü hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Cenaze namazında rekât, rükû, secde ve oturuş yoktur; ayakta dört tekbir alınarak dua niyetiyle kılınır.
4Aşağıdaki durumlardan hangisi namazı bozmaz, ancak namazın sonunda «sehiv (yanılma) secdesi» yapılmasını gerektirir?
Fâtiha suresini okumak namazın vaciplerindendir; unutularak terk edildiğinde namazın sonunda sehiv secdesi yapılarak telafi edilir.
5Namazın kılınışı, cemaatle namaz ve sehiv secdesiyle ilgili ifadelerin Doğru (D) ya da Yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Namazın rükû rüknünde eller diz kapaklarını kavrar, sırt düz tutulur ve üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» okunur.
- Öğle, ikindi ve yatsı namazlarının dört rekâtlık farzlarında üçüncü ve dördüncü rekâtlarda Fâtiha'dan sonra zamm-ı sure okunur.
- Cemaatle kılınan farz namazlarda imama uyan cemaat, ilk rekâtta Sübhâneke'yi okuduktan sonra Fâtiha ve zamm-ı sure okumayıp imamı dinler.
- Cenaze namazı iki rekât halinde rükû ve secdelerle kılınan farz-ı ayn bir namazdır.
- Namazda ilk oturuşu (ka'de-i ûlâ) unutarak üçüncü rekâta kalkan bir kimse namazın sonunda sehiv secdesi yapar.
- Namazın rükû rüknünde eller diz kapaklarını kavrar, sırt düz tutulur ve üç defa «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» okunur.
6Aşağıdaki namaz kavramlarını ve duaları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İftitah tekbiri alınarak namaza başlandığında birinci rekâtta Fâtiha'dan önce duası okunur.
- Üç veya dört rekâtlı namazların ikinci rekâtının sonunda yapılan ilk oturuşta temel olarak duası okunur.
- Cuma namazının geçerlilik şartlarından biri, iki rekâtlık farzdan önce imamın minberde okumasıdır.
- Vefat eden bir mümin için rükûsuz ve secdesiz dört tekbirle kılınan cenaze namazının hükmü olarak adlandırılır.
- Ramazan ve Kurban bayramı namazlarının iki rekâtında normal tekbirlere ilave olarak toplam altı tekbir alınır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Namazın bir rekâtının kılınış sırasını, cemaatle kılınan namazların (cuma, bayram, cenaze) özelliklerini ve sehiv secdesinin yapılışını 3 adımda açıklayınız.
1. ipucu: Birinci adım: İftitah tekbirinden secde sonuna kadar bir rekâtın rükünlerini ve tesbihlerini sıralayınız.
2. ipucu: İkinci adım: Cuma, bayram ve cenaze namazlarının rekât/tekbir ve hutbe farklarını belirtiniz.
3. ipucu: Üçüncü adım: Sehiv (yanılma) secdesinin gerektiren durumları ve son oturuştaki uygulanışını yazınız.
Cevap: Birinci adım (Bir Rekâtın Kılınışı): Niyet ve iftitah tekbirinden sonra Sübhâneke, Eûzü-Besmele, Fâtiha ve zamm-ı sure okunur; rükûda 3 kez «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm», iki secdede ise 3'er kez «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» denir. İkinci adım (Cemaatle Namazlar): Cuma namazında hutbe 2 rekât farzdan önce okunur; 2 rekâtlık bayram namazında 6 zâid tekbir alınır ve hutbe namazdan sonra okunur; cenaze namazı ise rükûsuz ve secdesiz ayakta 4 tekbirle kılınır. Üçüncü adım (Sehiv Secdesi): Namazda bir vacip (Fâtiha, ilk oturuş, Kunut) unutularak terk edildiğinde son oturuşta Ettehiyyâtü'den sonra sağa selam verilip iki secde yapılır, tekrar oturulup Ettehiyyâtü, Salli-Bârik ve Rabbenâ okunarak selam verilir.
Kısaca
- Bir Rekâtın Uygulanışı: Niyet ve iftitah tekbirinden sonra kıyamda Sübhâneke, Fâtiha ve zamm-ı sure okunur; rükûda «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm», iki secdede «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» tesbihleri üçer defa söylenir.
- Oturuşlar (Ka'de) ve Rekât Farkları: İlk oturuşta (ka'de-i ûlâ) Ettehiyyâtü; son oturuşta (ka'de-i ahîre) Ettehiyyâtü, Salli-Bârik ve Rabbenâ okunur. Farzların 3 ve 4. rekâtlarında Fâtiha'dan sonra zamm-ı sure okunmaz; vitir namazının 3. rekâtında Kunut duaları okunur.
- Cemaatle Namaz, Cuma ve Bayram: İmama uyan cemaat kıraat yapmaz, imamı dinler. Cuma namazında hutbe farzdan önce, 6 zâid tekbirli bayram namazında ise hutbe namazdan sonra okunur.
- Teravih ve Cenaze Namazı: Teravih Ramazan ayında yatsıdan sonra 20 rekât kılınan sünnet-i müekkededir; cenaze namazı ise rükûsuz ve secdesiz ayakta dört tekbirle kılınan farz-ı kifâye bir duadır.
- Sehiv Secdesi ve Namazın Hikmeti: Vacibin unutularak terki halinde namaz sonunda sehiv secdesi yapılır; şuurla kılınan namaz insanı kötülüklerden korur, zaman disiplini ve toplumsal birlik kazandırır.