Tâif Yolculuğu

Tâif yolculuğunu anlamak için önce onu hazırlayan şartlara bakmak gerekir. Müslümanlar ve Haşimoğulları yaklaşık üç yıl süren boykotun ağır şartlarından nübüvvetin onuncu yılında kurtulmuştu. Ancak bu kurtuluşun sevinci uzun sürmedi. Kısa bir süre içinde, kırk yılı aşkın bir süre Hz. Peygamber'i koruyup kollayan amcası Ebû Tâlib ve yirmi beş yıllık hayat arkadaşı, ilk Müslüman Hz. Hatice vefat etti. Bu iki büyük kayıp nedeniyle bu yıl siyer kaynaklarında Hüzün Yılı (Âmü'l-hüzn) olarak anılır.

Bu kayıpların davet açısından iki somut sonucu oldu. Birincisi himayenin zayıflamasıdır. Arap toplumunda kişinin güvenliği kabilesinin ve kabile reisinin korumasına bağlıydı. Ebû Tâlib hayattayken müşrikler Hz. Peygamber'e doğrudan saldırmaktan çekiniyordu; onun vefatıyla bu kalkan ortadan kalktı. Haşimoğulları'nın başına geçen amcası Ebû Leheb, İslam'a düşmanlığıyla biliniyordu ve rivayetlere göre başlangıçta verdiği korumayı kısa sürede geri çekmişti. İkincisi baskının artmasıdır: Kureyşliler Hz. Peygamber'in başına toprak atacak kadar ileri gitti, alay ve hakaretler sertleşti.

İşte bu şartlar altında Hz. Peygamber, Mekke'de davetin önünün tıkandığını gördü ve Mekke dışında yeni bir destek ve yeni bir davet zemini aramaya karar verdi. Bu karar, davet sürecindeki önemli bir yön değişikliğidir: Habeşistan'a hicret ashabın korunması için yapılmış bir tedbirdi; Tâif yolculuğunda ise Hz. Peygamber bizzat kendisi başka bir şehre giderek oranın halkını İslam'a çağırmış ve davete sahip çıkacak bir topluluk aramıştır. Yolculuk, rivayetlere göre nübüvvetin onuncu yılının Şevval ayında yapılmıştır; bu tarih kaynaklarda 619 yılının sonları olarak verildiği gibi 620 olarak da geçer. Hz. Peygamber o sırada elli yaşlarındaydı.

Tâif, Mekke'nin yaklaşık 90-100 kilometre güneydoğusunda, Serât dağlarının yüksek kesimlerinde kurulmuş bir şehirdi. Serin iklimi, bol suyu, üzüm bağları ve meyve bahçeleriyle Hicaz'ın çorak ortamında bir vaha gibiydi. Bu yüzden Mekke'nin zengin aileleri yaz aylarını Tâif'te geçirir, bazıları orada bağ ve bahçe sahibi olurdu. Şehir, Mekke'den sonra bölgenin en önemli ikinci merkezi sayılırdı.

Tâif'te yaşayan güçlü kabile Sakîf idi. Sakîflilerin en çok saygı gösterdiği put Lât idi ve Lât'ın Tâif'teki tapınağı, Kâbe'deki putlar gibi bölge halkı için önemli bir kutsal mekân kabul ediliyordu. Sakîf, hem ekonomik gücü hem de savunmaya elverişli surlarla çevrili şehri sayesinde Kureyş'e boyun eğmek zorunda olmayan, kendi kararını verebilen bir kabileydi. Bununla birlikte iki şehir arasında ticari ve ailevi bağlar da vardı; yani Tâif hem Kureyş'e yakın hem de Kureyş'ten bağımsız bir konumdaydı.

Hz. Peygamber'in Tâif'i seçmesi bu özelliklerle açıklanabilir. Sakîf İslam'ı kabul ederse davet güçlü ve korunaklı bir merkeze kavuşacak, Müslümanlar Kureyş baskısına karşı bir dayanak elde edecekti. Tâif'in Mekke'ye yakınlığı yolculuğu mümkün kılıyor, Sakîf'in bağımsızlığı ise Kureyş'in ağırlığı karşısında özgür bir karar verebilmesine imkân tanıyordu. Ayrıca rivayetlere göre Hz. Peygamber'in bazı akrabalık bağları da bu bölgeyle ilişkiliydi. Ancak Lât'a bağlılık ve putperestlikten sağlanan çıkarlar, Sakîf'in tıpkı Kureyş gibi düşünmesine yol açabilirdi; nitekim olaylar da bu yönde gelişti.

Hz. Peygamber, azatlısı ve evlatlığı Zeyd b. Hârise ile birlikte Tâif'e yaya olarak ulaştı. İlk iş olarak Sakîf'in yönetiminde söz sahibi olan üç kardeşle, Amr b. Umeyr'in oğulları Abdüyâlîl, Mes'ûd ve Habîb ile görüştü. Bu tercih, davet sürecinde sıkça görülen bir yöntemin uygulamasıdır: Toplumu etkileyebilecek önderlere ulaşmak. Liderler İslam'ı kabul ederse kabile halkının da onları izlemesi beklenirdi. Hz. Peygamber onları Allah'ı birlemeye çağırdı ve Kureyş'e karşı kendisine destek olmalarını istedi.

Ancak üç kardeşin cevabı son derece kaba ve alaycıydı. Rivayetlere göre biri, Allah onu peygamber olarak göndermişse Kâbe'nin örtüsünü yırtacağını söyleyerek bu iddiayı küçümsedi. Diğeri “Allah peygamber olarak gönderecek senden başkasını bulamadı mı?” diye alay etti. Üçüncüsü ise “Seninle asla konuşmam. Eğer dediğin gibi peygambersen sana cevap vermek benim için çok tehlikelidir; yalan söylüyorsan da seninle konuşmam yakışmaz” dedi. Hz. Peygamber, en azından görüşmenin gizli kalmasını istedi; çünkü bu ret haberinin Mekke'ye ulaşması Kureyş'i daha da cesaretlendirecekti. Fakat bu istek de dikkate alınmadı.

Hz. Peygamber'in Tâif'te yaklaşık on gün kaldığı ve bu süre içinde şehrin ileri gelenlerinin hemen hepsiyle görüştüğü rivayet edilir. Hiçbirinden olumlu cevap alamadı. Sonunda Sakîf'in önderleri onun şehirden çıkmasını istedi ve çocukları, köleleri ve ayak takımını yolun iki yanına dizerek onun üzerine saldırttılar. Hz. Peygamber'e hakaret edildi, taşlar atıldı; ayakları kanlar içinde kaldı. Zeyd b. Hârise taşlara kendi bedenini siper ederek onu korumaya çalıştı ve başından yaralandı. Böylece davet için gelinen şehirden, ağır bir şiddetle uzaklaştırıldı.

Taşlanarak şehirden uzaklaştırılan Hz. Peygamber ile Zeyd, Tâif'in dışında Mekkeli iki zengin kardeşe, Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe'ye ait bir bağa sığındı. Peşlerine düşenler geri döndü. Yorgun ve yaralı hâlde bir asmanın gölgesine oturan Hz. Peygamber, bu en zor anında ellerini Rabbine açarak siyer kaynaklarında Tâif duası diye bilinen yakarışta bulundu. Duanın anlamı özetle şöyledir: “Allah'ım! Güçsüzlüğümü, çaresizliğimi ve insanlar nezdindeki değersizliğimi yalnız sana arz ediyorum. Ey merhametlilerin en merhametlisi! Sen zayıfların Rabbisin, benim de Rabbimsin. Eğer bana karşı bir gazabın yoksa çektiklerime aldırmam; ama senin afiyetin bana daha geniştir. Gazabına uğramaktan, senin rızana kavuşmadan kalmaktan, karanlıkları aydınlatan yüzünün nuruna sığınırım.”

Bu dua, Hz. Peygamber'in davet yolundaki iç dünyasını yansıtır. Duada ne Tâif halkına bir beddua ne de bir şikâyet vardır. Asıl kaygı, Allah'ın rızasını kaybetmemektir; insanların reddi ve eziyeti ikinci plandadır. Bu da davetin başarısının sayılarla ya da anlık sonuçlarla değil, Allah'a bağlılık, sabır ve tevekkülle ölçüldüğünü gösterir. Kur'an-ı Kerim de Hz. Peygamber'e “Peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” (Ahkâf suresi, 35. ayet) buyurarak bu tavrı öğütler.

Bağın sahipleri olan Utbe ve Şeybe, Hz. Peygamber'in hâline acıyarak Hristiyan köleleri Addâs ile bir tabak üzüm gönderdi. Hz. Peygamber üzüme elini uzatırken “Bismillah” dedi. Addâs, bu bölge halkının böyle bir söz söylemediğini belirterek şaşkınlığını dile getirdi. Hz. Peygamber onun nereli olduğunu sorunca Addâs, Ninova şehrinden olduğunu söyledi. Hz. Peygamber “Salih kul Yûnus b. Mettâ'nın memleketinden demek” deyince Addâs, Yûnus'u nereden tanıdığını sordu. Hz. Peygamber “O benim kardeşimdir; o bir peygamberdi, ben de peygamberim” buyurdu. Bunun üzerine Addâs eğilip Hz. Peygamber'in başını, ellerini ve ayaklarını öptü. Bir köle aracılığıyla gelen bu teselli, Tâif'in ileri gelenlerinin reddiyle çarpıcı bir karşıtlık oluşturur.

Hz. Peygamber Tâif'ten Mekke'ye doğru üzgün ve düşünceli hâlde yürürken Karnüsseâlib (Karnülmenâzil) denilen yere geldiğinde başını kaldırdı ve kendisini gölgeleyen bir bulut gördü. Hz. Âişe'nin rivayet ettiği ve Buhârî'nin Bed'ü'l-halk bölümünde yer alan habere göre Hz. Âişe bir gün ona Uhud'dan daha zor bir gün geçirip geçirmediğini sormuş, o da en zor gününün bu Tâif dönüşü olduğunu anlatmıştır. Bu rivayete göre bulutta Cebrâil vardı; Allah'ın, kavminin ona söylediklerini işittiğini ve emrine dağlar meleğini gönderdiğini bildirdi. Dağlar meleği selam verdi ve dilerse Mekke'nin iki yanındaki iki büyük dağı (Ahşebeyn) onların üzerine kapatabileceğini söyledi.

Hz. Peygamber'in cevabı, Tâif yolculuğunun belki de en öğretici anıdır: “Hayır, ben Allah'ın onların soyundan, yalnız Allah'a ibadet eden ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler çıkarmasını umarım.” Taşlanmış, yaralanmış ve reddedilmişken intikam imkânını elinin tersiyle iten bu tavır, Kur'an'ın “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” (Enbiyâ suresi, 107. ayet) ifadesinin canlı bir örneğidir. Hz. Peygamber'in gözü bugünkü insanlarda değil, geleceğin nesillerindeydi; davetin ümidi bir neslin reddiyle tükenmiyordu.

Dönüş yolunda Hz. Peygamber Mekke'ye yakın Nahle vadisinde birkaç gün konakladı. Rivayetlere göre burada gece namazında Kur'an okurken bir grup cin onu dinledi ve iman etti. Bu olay Kur'an'da şöyle bildirilir: “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlemeleri için sana yöneltmiştik. Onlar Kur'an'ın okunuşunda hazır bulununca birbirlerine 'Susun!' dediler. Okunması bitince de uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler.” (Ahkâf suresi, 29. ayet). Cin suresinin başında da onların “Gerçekten biz hayranlık uyandıran bir Kur'an dinledik” dedikleri haber verilir. Müfessirlerin bir kısmı bu ayetlerin Tâif dönüşüyle ilişkili olduğunu belirtmiştir. İnsanların reddettiği bir anda cinlerin Kur'an'ı dinleyip iman etmesi, Hz. Peygamber için ilahî bir teselli ve davetin evrenselliğine bir işaretti.

Tâif'te olanlar Mekke'de duyulmuştu ve Hz. Peygamber'in şehre korumasız girmesi hayati tehlike taşıyordu. Bu nedenle Hira dağı yakınlarında bekleyerek Mekke'nin ileri gelenlerinden himaye (civâr) istedi. Önce Ahnes b. Şerîk'e haber gönderdi; Ahnes, Kureyş'in antlaşmalısı (halîf) olduğunu, antlaşmalının himaye veremeyeceğini söyleyerek kabul etmedi. Ardından Süheyl b. Amr'a başvurdu; o da kendi boyunun Kureyş'in diğer koluna karşı himaye vermeyeceğini belirterek reddetti. Sonunda Nevfeloğulları'nın reisi Mut'im b. Adî bu isteği kabul etti. Mut'im, silahlanmış oğullarıyla Hz. Peygamber'i Kâbe'ye kadar götürdü ve onu himayesine aldığını ilan etti. Hz. Peygamber Kâbe'yi tavaf edip evine döndü.

Mut'im b. Adî müşrikti; ancak daha önce boykotun sona erdirilmesinde de rol oynamış, insani bir tavır göstermişti. Hz. Peygamber onun bu iyiliğini hiç unutmadı. Bedir Savaşı'ndan sonra esirler hakkında konuşurken “Mut'im b. Adî hayatta olsaydı da bu esirler için benimle konuşsaydı, onları onun hatırına bırakırdım” buyurduğu Buhârî'de rivayet edilir. Bu söz, Hz. Peygamber'in vefa ahlakını ve inancı farklı olsa da iyilik edenin iyiliğini tanıdığını gösterir.

Tâif yolculuğu ilk bakışta olumsuz sonuçlanmış gibi görünse de davet sürecinde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu tecrübe, Mekke'de ve çevresindeki şehirlerde Kureyş nüfuzu altındaki toplulukların daveti kabul etmeyeceğini açıkça göstermiştir. Bunun üzerine Hz. Peygamber, davetini hac mevsiminde ve Ukâz, Mecenne, Zülmecâz gibi panayırlarda Mekke'ye dışarıdan gelen kabilelere yöneltmiş, onların konaklama yerlerini tek tek dolaşmıştır. Bu açılım, ilerleyen haftalarda inceleyeceğimiz yeni gelişmelerin zeminini hazırlamıştır. Ayrıca Hz. Peygamber'in dağlar meleğine verdiği ümit dolu cevap da boşa çıkmamıştır: Tâif, Mekke'nin fethinden sonra kuşatılmış; ardından Sakîf heyeti Medine'ye gelerek Müslüman olmuş ve Lât putu yıkılmıştır. Böylece taş atanların soyundan, yalnız Allah'a ibadet eden nesiller çıkmıştır.