Hz. Muhammed’in doğduğu ortamı anlamak, yalnız bir şehir adını bilmekten fazlasını gerektirir. Hicaz’ın başlıca şehirlerini, yönetim biçimlerini, inançlarını ve geçim yollarını birlikte inceleyerek tarihî yapının özlü bir açıklamasını oluşturacağız.
Hicaz’ın genel çerçevesi
Hicaz, Arap Yarımadası’nın orta batısında yer alır. İklim ve arazi bütün bölgede aynı değildir; bazı kesimler tarım ve hayvancılığı desteklerken bazı yerlerde ticaret öne çıkar. Mekke, Taif ve Yesrib bölgenin önemli şehirleridir.
İslam öncesinde Hicaz’da merkezî bir devlet düzeni yerine kabile yapısına dayalı bir hayat görülüyordu. Bir şehirde meclis veya görev paylaşımı bulunması, bütün Hicaz’ı kapsayan merkezî bir devlet bulunduğu anlamına gelmez.
Mekke’nin tarihî gelişimi
Mekke’nin bilinen geçmişi zemzem ve Kâbe çevresindeki yerleşmeyle ilişkilendirilir. Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’in Kâbe’yi inşası, şehrin tevhit inancıyla bağını gösterir. Kâbe ve çevresi dokunulmaz kabul edilerek harem olarak adlandırılmıştır.
Şehirde sırasıyla Cürhümlüler, Huzaalılar ve Kureyşliler etkili olmuştur. Kureyş döneminde Darünnedve’de şehrin ortak işleri görüşülmüş; Kâbe’yle ilgili hizmetler kabile kolları arasında paylaşılmıştır.
Mekke’de başlangıçta tevhit inancı etkiliydi. Huzaalılar döneminde putperestlik yaygınlaştı; Amr bin Luhay, Şam’dan getirdiği bir putu Kâbe’ye koydu. Sonraki dönemde halkın çoğu putperest olsa da şehirde Hristiyanlar ve tevhit inancını sürdüren hanifler de bulunuyordu. Mekke’nin büyük putlarından biri Hübel’di.
Mekke’de din, yönetim ve ekonomi
Mekke’nin sıcak ve kurak iklimi tarım imkânlarını daraltmıştı. Düzensiz yağışlar ve şehrin coğrafi konumu sel olaylarına yol açabiliyordu. Kuraklık ile sel görülmesi birbiriyle çelişmez.
Kâbe’nin ziyaret edilmesi ticareti canlandırmış; Kâbe hizmetlerini yürütmek siyasi ve toplumsal itibar sağlamıştır. Çevredeki kabile ve devletlerle yapılan anlaşmalar, Kureyş kervanlarının daha geniş bölgelerde ticaret yapmasını desteklemiştir.
Ebrehe, Sana’da yaptırdığı kiliseyi önemli bir ziyaret merkezi hâline getirmeye çalışmış; istediği ilgiyi sağlayamayınca Kâbe’ye askerî bir girişimde bulunmuştur. Fil Vakası olarak bilinen bu başarısız girişim, Mekke ve Kureyş’in bölgedeki nüfuzunu artırmıştır.
Taif’in gelişimi ve Mekke ile bağları
Vec Vadisi’ndeki Taif, Irak-Yemen ticaret yolu üzerinde bulunuyordu. Şehrin yüksek konumu, serin havası ve verimli bağları dikkat çekiyordu. Sakif kabilesi şehrin gelişmesinde önemli rol oynamıştı. Lat putunun bulunduğu mabet, Taif’in dinî hayatında önemliydi.
Tarım, hayvancılık, deri üretimi ve ticaret Taif’in geçim yollarındandı. Ürünlerin başka bölgelere ulaşmasında Kureyşli tüccarlarla kurulan ilişkiler etkili olmuştu. Akrabalık ve ekonomik bağlar, siyasi rekabeti ortadan kaldırmamıştı.
Ticaret kervanlarının Taif’e uğraması şehrin refahını artırdı. Daha sonra Sakif içindeki iki grubun üstünlük mücadelesi ekonomik gelişmeyi yavaşlattı. Mekkeli tüccarların borç verme, arazi ve su kaynakları edinme girişimleri ise Taif üzerindeki ekonomik etkilerini güçlendirdi; şehrin Mekke’ye bağımlılığı arttı.
Yesrib’in yerleşimi ve geçim yolları
Yesrib, Uhud ve Air dağları arasında, su ve verimli toprak imkânlarına sahip bir yerleşmeydi. Kuruluşuna ilişkin kesin bilgi bulunmamakla birlikte Amalikalılar şehrin ilk sakinleri kabul edilir. Yahudi kabileleri ile Evs ve Hazrec de buraya yerleşen topluluklardandır. Merkezî otoritenin bulunmadığı ortamda kabileler kendi bölgelerinde yaşıyordu.
Yesrib’de tarım ve hayvancılık başlıca geçim yollarıydı. Verimli arazinin yanında Yahudi topluluklarının ziraat deneyimi de tarımsal gelişmeye katkı sağladı. Dokumacılık, kuyumculuk ve demircilik de yapılıyordu. Ticaretin şehrin kalkınmasındaki etkisi, Hicaz’ın diğer şehirlerine kıyasla daha sınırlıydı. Putperestlik ve Yahudilik yaygındı; Menat putunun bulunduğu tapınak şehir dışındaydı.
Tarihî yapıyı özetleme
Özet hazırlarken önce ana unsurları seçin: bölge, şehirler, yönetim, inanç ve ekonomi. Ayrıntıları bu başlıkların altında sınıflandırın; sonra aralarında bağ kurun.
Örnek bir sonuç şudur: Hicaz şehirleri kabile yapısını paylaşırken coğrafi imkânları ve ekonomik ağırlıkları farklılaşmıştır. Mekke’nin Kâbe sayesinde kazandığı itibar, ticaret ve yönetim ilişkilerini birlikte etkilemiştir. Bu sonuç, ayrı ayrı bilgileri anlamlı bir bütün hâline getirir.
Örnekler
Örnek 1“Hicaz’da bütün şehirler aynı geçim yolunu izliyordu.” cümlesini iki şehir üzerinden düzeltiniz.
Cevabı göster
Mekke’de ticaret; su ve verimli arazinin bulunduğu Yesrib’de tarım ve hayvancılık öne çıkıyordu. Bölgenin coğrafi farklılıkları, ekonomik ağırlıkları da farklılaştırıyordu.
Örnek 2Mekke’nin yönetim geçmişini Cürhümlüler, Kureyşliler, Huzaalılar şeklinde sıralayan not nasıl düzeltilir?
Cevabı göster
Cürhümlüler → Huzaalılar → Kureyşliler biçiminde düzenlenir. Böylece Mekke’deki hâkimiyet sırası doğru gösterilmiş olur.
Örnek 3Kâbe hizmetlerinin kabile kolları arasında paylaşılması hangi alanlarla ilişkilidir ve bu ilişkilerden hangisi daha doğrudandır?
Cevabı göster
Yönetim ve görev dağılımıyla, yani siyasi yapıyla daha doğrudan ilişkilidir. Görevler dinî bir mekâna yönelik olduğu için dinî hayatla da bağlantılıdır.
Örnek 4“Darünnedve vardı; o hâlde bütün Hicaz tek merkezden yönetiliyordu.” çıkarımındaki hata nedir?
Cevabı göster
Şehir ölçeğindeki danışma meclisiyle bölgenin tamamını yöneten merkezî devlet karıştırılmıştır. Mekke’deki meclis, bütün Hicaz’ın tek siyasi otoriteye bağlı olduğunu kanıtlamaz.
Örnek 5Taif ürünlerinin Kureyş kervanlarıyla farklı bölgelere taşınması şehirler arasında hangi ilişkiyi gösterir?
Cevabı göster
Üretim ile pazarlama arasındaki ekonomik bağı gösterir. Taif’in ürünleri ve Mekke’nin ticaret ağı birbirini tamamlamıştır.
Örnek 6Yesrib’in dinî yapısını anlatan bir özette yalnız putperestlik yazılmıştır. Özet hangi temel bilgiyi eklemelidir?
Cevabı göster
Yahudiliğin de yaygın olduğunu eklemelidir. Yalnız putperestliği yazmak, şehrin dinî yapısının bütününü yansıtmaz.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir açıklama notu Mekke’nin iklimi kurak, bitki örtüsü cılız olarak tanımlanıyor; düzensiz yağışlar ve sel olayları da belirtiliyor. Bu bilgiler birlikte nasıl yorumlanmalıdır?
Kurak bir yerde de düzensiz yağış ve coğrafi koşulların etkisiyle sel yaşanabilir. Bu nedenle sel kaydı iklimin kurak olmadığını göstermez; cılız bitki örtüsü de yağış görülmediği anlamına gelmez. Sel bilgisi; düzenli yağış, geniş tarım alanı veya tarımın başlıca geçim yolu olduğunu göstermez.
2Yesrib’in tarımıyla ilgili iki not var: Arazi verimlidir; bazı topluluklar ziraat konusunda deneyimlidir. Tarımsal gelişmeyi bu iki bilgiyle açıklayan cümle hangisidir?
Verimli arazi ve üreticilerin deneyimi tarımsal gelişmeye birlikte katkı sağlamıştır. Verilen bilgiler, deneyimi gereksiz saymaya veya arazinin verimliliğini deneyimin nedeni olarak göstermeye yetmez. Ticaretin doğal verimliliği oluşturduğu ya da zanaatların tarımı gerilettiği de söylenemez.
3Taif’e kervanların uğraması refahı artırır. Ardından Sakif içinde üstünlük mücadelesi başlar; Mekkeli tüccarlar da Taif’te borç verme, arazi ve su kaynağı edinme girişimlerinde bulunur. Son iki gelişmeyi birlikte özetleyen cümle hangisidir?
Kabile içindeki mücadele ekonomik gelişmeyi duraksatmıştır. Mekkelilerin ekonomik girişimleri ise Taif’in onlara bağımlılığını artırmıştır. Ticari canlanma ile sonraki gelişmelerin etkileri aynı değildir.
4‘Mekke’de din, yönetim ve ekonomi’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Mekke’de din, yönetim ve ekonomi’ kapsamında doğru açıklama: Bir olay birden fazla alanı etkileyebilir; dinî, siyasi ve ekonomik boyutları birlikte düşün.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Sana’daki kiliseye ilgi çekmek isteyen Ebrehe, Mekke’nin dinî, siyasi ve ekonomik üstünlüklerini kazanmayı hedeflemiştir.
Hedef, ziyaretlerin ve bunların sağladığı avantajların yönünü değiştirmekti.
- Fil Vakası’nın sonunda Mekke ve Kureyş’in nüfuzu, Ebrehe’nin hedeflediği yönde azalmıştır.
Girişim başarısız olmuş; Mekke ve Kureyş’in nüfuzu artmıştır. Amaç ile gerçekleşen sonuç farklıdır.
- Sana’daki kiliseye ilgi çekmek isteyen Ebrehe, Mekke’nin dinî, siyasi ve ekonomik üstünlüklerini kazanmayı hedeflemiştir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Mekke’deki büyük putlardan birinin adı idi.
- Taif’te Sakiflilerin değer verdiği putun adı idi.
- Yesrib’de Arap kabilelerinin şehir dışındaki tapınakta bulunan büyük putunun adı idi.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir öğrenci “Yesrib’in kuruluşu kesin olarak bilinmektedir; Amalikalılar şehrin ilk sakinleridir.” diye not alıyor. Kaynaktaki kesinlik düzeyini korumak için bu notu nasıl düzeltmelidir?
1. ipucu: Şehrin kuruluşuna ilişkin bilgiyle ilk sakinler hakkındaki kabulü ayırınız.
2. ipucu: “İlk sakinler kabul edilir” ifadesi, kuruluşun kesin olarak bilindiğini gösterir mi?
Cevap: Yesrib’in kuruluşuna ilişkin kesin bilgi bulunmamaktadır. Amalikalılar ise şehrin ilk sakinleri kabul edilmektedir. İkinci cümledeki kabul, ilk cümledeki belirsizliği ortadan kaldırmaz.
Kısaca
- Hicaz, Arap Yarımadası’nın orta batısında yer alır. İklim ve arazi bütün bölgede aynı değildir; bazı kesimler tarım ve hayvancılığı desteklerken bazı yerlerde ticaret öne çıkar. Mekke, Taif ve Yesrib bölgenin önemli şehirleridir.
- Mekke’nin bilinen geçmişi zemzem ve Kâbe çevresindeki yerleşmeyle ilişkilendirilir. Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’in Kâbe’yi inşası, şehrin tevhit inancıyla bağını gösterir. Kâbe ve çevresi dokunulmaz kabul edilerek harem olarak adlandırılmıştır.
- Mekke’nin sıcak ve kurak iklimi tarım imkânlarını daraltmıştı. Düzensiz yağışlar ve şehrin coğrafi konumu sel olaylarına yol açabiliyordu. Kuraklık ile sel görülmesi birbiriyle çelişmez.
- Vec Vadisi’ndeki Taif, Irak-Yemen ticaret yolu üzerinde bulunuyordu. Şehrin yüksek konumu, serin havası ve verimli bağları dikkat çekiyordu. Sakif kabilesi şehrin gelişmesinde önemli rol oynamıştı. Lat putunun bulunduğu mabet, Taif’in dinî hayatında önemliydi.