Hira Mağarası'nda inen ilk vahiylerin ve Müddessir suresi 1-5. ayetlerin ardından Hz. Peygamber'in (s.a.v.) risalet (peygamberlik/tebliğ) görevi fiilen başlamıştır. Mekke'de İslam daveti önce üç yıl süren gizli (bireysel) davet aşamasıyla sağlam bir çekirdek kadro yetiştirmiş, ardından açık davet emriyle önce yakın akrabalara ve sonrasında bütün Mekke toplumuna ilan edilmiştir.
Gizli Davet Dönemi (610-613), İlk Müslümanlar ve Dârülerkam
Alak suresinin ilk beş ayetinin ardından kısa bir Fetretü'l-Vahiy (vahyin kesintiye uğraması) dönemi yaşanmış; sonrasında inen Müddessir suresi 1-5. ayetlerle ('Ey örtünüp bürünen! Kalk ve uyar! Sadece Rabbini yücelt! Elbiseni tertemiz tut ve kötü şeyleri terk et!') Hz. Peygamber'in (s.a.v.) tebliğ görevi başlamıştır. Putperest Mekke toplumunun ani ve yıkıcı tepkisini önlemek ve sağlam bir mümin topluluğu oluşturmak amacıyla davet ilk üç yıl boyunca (610-613) gizli ve bireysel olarak yürütülmüştür.
Hz. Peygamber (s.a.v.) İslam'ı önce en yakınındaki güvenilir insanlara anlatmıştır. İslam'ı kabul eden ilk dört kişi: 1) İlk iman eden insan ve kadın olan eşi Hz. Hatice (r.a.), 2) Çocuk/genç yaşta iman eden amcasının oğlu Hz. Ali (r.a.), 3) Azatlı kölesi ve evlatlığı Hz. Zeyd b. Hârise (r.a.) ve 4) Hür yetişkin erkeklerden yakın dostu Hz. Ebû Bekir (r.a.) olmuştur. Mekke'nin saygın bir tüccarı olan Hz. Ebû Bekir'in gayretiyle Osman b. Affân, Zübeyr b. Avvâm, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Talha b. Ubeydullah (Cennetle müjdelenen Aşere-i Mübeşşere'den beş sahabi) ile Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Bilâl-i Habeşî gibi öncüler (Sâbikûn-ı Evvelûn) Müslüman olmuştur.
Müslümanların sayısı otuza yaklaşıp müşriklerin tacizleri artınca Hz. Peygamber (s.a.v.), Safâ Tepesi'nin eteklerinde hacıların ve dışarıdan gelenlerin kolayca uğrayabildiği genç sahabi Erkam b. Ebü'l-Erkam'ın (r.a.) evini (Dârülerkam) merkez olarak seçmiştir. İslam tarihinin ilk eğitim, tebliğ ve irşad merkezi (ilk medresesi) olan Dârülerkam'da inen ayetler okunup ezberlenmiş, Müslümanlar güven içinde cemaatle namaz kılmış ve Hz. Ömer'in (r.a.) İslam'a girişine kadar pek çok kişi burada Müslüman olmuştur.
Açık Davetin Başlaması: Yakın Akrabalara ve Safâ Tepesi'nden Mekke Halkına Tebliğ
Üç yıllık gizli davetin ardından nübüvvetin 4. yılında (613) Şuarâ suresi 214. ayetin ('Önce en yakın akrabalarını uyar!') inmesiyle açık davet aşamasına geçilmiştir. Hz. Peygamber (s.a.v.), Hz. Ali'ye bir yemek hazırlatarak Abdülmuttaliboğulları'nı (Haşimoğulları) toplamıştır. İlk toplantıyı amcası Ebû Leheb sabote edince ertesi gün ikinci bir yemek düzenlemiş; yaklaşık 45 akrabasını yalnız Allah'a iman etmeye çağırmıştır. Toplantıda Hz. Ali tam destek verirken, amcası Ebû Tâlib atalarının dininden ayrılmayacağını ancak yeğenini hayatta olduğu sürece koruyacağını ilan etmiş; Ebû Leheb ise açıkça düşmanlık göstermiştir.
Kısa süre sonra Hicr suresi 94. ayetin ('Sana emrolunanı açıkça söyle ve müşriklere aldırış etme!') inmesiyle davet bütün Mekke halkına yönelmiştir. Hz. Peygamber (s.a.v.) Safâ Tepesi'ne çıkarak Kureyş kabilelerine seslenmiş ve şu tarihî soruyu sormuştur: 'Ey Kureyş topluluğu! Size şu dağın arkasında düşman süvarileri var, üzerinize baskın yapacak desem bana inanır mısınız?'. Oradakilerin hep bir ağızdan 'Evet inanırız; çünkü senin yalan söylediğini hiç görmedik, sen el-Emîn'sin!' demeleri üzerine Resûlullah, kendisinin şiddetli bir azap öncesinde Allah'ın gönderdiği bir uyarıcı olduğunu ilan etmiştir.
Safâ Tepesi konuşmasında Hz. Peygamber (s.a.v.), kabile ve soy üstünlüğünün ahirette kimseyi kurtaramayacağını vurgulayarak 'Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Abdimenâfoğulları! Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Dilediğiniz kadar malımı isteyin ama Allah katında sizin için hiçbir şey yapamam; kendinizi ateşten koruyun!' buyurmuştur. Kalabalık içinden Ebû Leheb'in 'Helak olasıca! Bizi bunun için mi topladın?' diyerek hakaret etmesi üzerine Yüce Allah Tebbet (Mesed) suresini indirmiştir.
Mekkeli Müşriklerin İslam Davetine İtiraz Nedenleri ve Baskı Yöntemleri
Mekkeli müşrikler Hz. Peygamber'in (s.a.v.) doğruluğunu çok iyi bildikleri hâlde İslam davetine şiddetle karşı çıkmışlardır. Bu itirazın beş temel nedeni vardır: 1) Atalar Dini Bağnazlığı: Yüzyıllardır süregelen putperest geleneği ('Biz atalarımızı bu inanç üzerinde bulduk') terk etmek istememeleri. 2) Siyasi ve Ekonomik Çıkar Kaygısı: Kâbe'deki 360 put ve hac panayırları sayesinde Arap yarımadasında elde ettikleri ticari kazancı ve siyasi üstünlüğü kaybetme korkusu. 3) Toplumsal Eşitlik İlkesi: İslam'ın kabile aristokrasisini yıkıp köle (Bilâl, Habbâb) ile efendiyi (Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef) eşit tutması. 4) Ahiret ve Hesap Korkusu: Öldükten sonra diriliş ve hesap verme inancının dünyevî zulüm, faiz ve sömürü düzenlerini sınırlaması. 5) Kabile Rekabeti: Kureyş içindeki Ümeyyeoğulları ve Mahzûmoğulları gibi kolların peygamberliğin Haşimoğulları'ndan çıkmasını kıskanmaları.
Müşrikler İslam'ın yayılmasını engellemek için aşamalı bir baskı stratejisi izlemişlerdir: İlk olarak alay, karalama ve iftira kampanyası başlatarak Hz. Peygamber'e sihirbaz, şair, kâhin, mecnun demişler; Kur'an'a 'eskilerin masalları (esâtîru'l-evvelîn)' iftirasını atmışlar ve Kur'an dinlenmesini engellemek için gürültü çıkarmışlardır (Fussilet, 26). İkinci olarak Ebû Tâlib aracılığıyla uzlaşma ve dünyevî teklifler (en zengin yapma, lider/kral seçme) sunmuşlar; hatta 'Bir yıl sen bizim ilahlarımıza tap, bir yıl biz senin ilahına tapalım' teklifinde bulunmuşlardır.
Hz. Peygamber (s.a.v.), amcasına 'Ey amca! Güneşi sağ elime, ayı da sol elime koysalar vallahi ben bu davadan vazgeçmem!' diyerek teklifleri reddetmiş; ibadette pazarlık olmayacağını bildiren Kâfirûn suresi ('Sizin dininiz size, benim dinim banadır') inmiştir. Bunun üzerine müşrikler özellikle kimsesiz ve köle Müslümanlara (Bilâl-i Habeşî, Habbâb b. Eret, Ammâr b. Yâsir) ağır işkenceler uygulamış; Ammâr'ın annesi Hz. Sümeyye ile babası Hz. Yâsir işkence altında can vererek İslam'ın ilk şehitleri olmuştur.
Örnekler
Örnek 1Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Mekke'de İslam davetini ilk üç yıl (610-613) boyunca gizli ve bireysel olarak yürütmesinin hikmetleri nelerdir?
Cevabı göster
Putperestliğine ve kabile çıkarlarına aşırı bağlı olan Mekke müşriklerinin İslam'ı daha doğarken boğmaya yönelik ani ve yıkıcı tepkisini önlemek, İslam'a giren ilk müminleri tevhid ve ahlak esaslarıyla sağlam bir şekilde eğitmek ve daveti omuzlayacak nitelikli bir çekirdek kadro (Sâbikûn-ı Evvelûn) yetiştirmek amacıyla davet ilk üç yıl gizli yürütülmüştür.
Örnek 2İslam tarihinde 'ilk dört Müslüman' kimlerdir ve toplumsal konumları açısından neyi temsil ederler?
Cevabı göster
1) Hz. Hatice (r.a.): İlk iman eden insan ve kadınları, 2) Hz. Ali (r.a.): Çocukları ve gençleri, 3) Hz. Zeyd b. Hârise (r.a.): Azatlı köleleri ve mazlum kesimi, 4) Hz. Ebû Bekir (r.a.): Hür yetişkin erkekleri ve saygın tüccar kesimi temsil etmektedir.
Örnek 3Dârülerkam (Erkam'ın evi) neresidir ve Mekke döneminde İslam davetinde hangi işlevleri yerine getirmiştir?
Cevabı göster
Dârülerkam, Safâ Tepesi eteklerinde genç sahabi Erkam b. Ebü'l-Erkam'a (r.a.) ait evdir. Gizli davetin sonlarından Hz. Ömer'in Müslüman olmasına kadar İslam'ın ilk eğitim, tebliğ ve irşad merkezi (ilk medresesi) olmuş; burada Kur'an ayetleri yazılıp ezberlenmiş, Müslümanlar güvenle ibadet etmiş ve dışarıdan gelen pek çok kişi burada İslam'la şereflenmiştir.
Örnek 4Açık davet sürecini başlatan iki temel ayeti ve bu ayetlerin ardından Hz. Peygamber'in (s.a.v.) attığı adımları açıklayınız.
Cevabı göster
1) Şuarâ suresi 214. ayetin ('Önce en yakın akrabalarını uyar!') inmesiyle Hz. Peygamber (s.a.v.), Abdülmuttaliboğulları'nı yemekli toplantıya davet ederek İslam'ı önce yakın akrabalarına tebliğ etmiştir. 2) Hicr suresi 94. ayetin ('Sana emrolunanı açıkça söyle ve müşriklere aldırış etme!') inmesiyle de Safâ Tepesi'ne çıkarak bütün Kureyş kabilelerine açıkça tevhid çağrısında bulunmuştur.
Örnek 5Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber'in (s.a.v.) dürüstlüğünü ('el-Emîn') bildikleri hâlde İslam davetine karşı çıkmalarının başlıca nedenleri nelerdir?
Cevabı göster
1) Atalar dinine (putperest geleneğe) körü körüne bağlılık, 2) Kâbe'deki putlar ve hac ticareti üzerinden sağladıkları ekonomik ve siyasi ayrıcalıkları kaybetme korkusu, 3) İslam'ın köle ile efendiyi eşit tutmasının kabile aristokrasisini sarsması, 4) Ahiret ve hesap inancının zulüm ve sömürü düzenlerini engellemesi, 5) Kabileler arası (Ümeyyeoğulları-Haşimoğulları) liderlik rekabetidir.
Örnek 6Müşriklerin İslam'ı engellemek için sundukları 'bir yıl senin ilahına, bir yıl bizim ilahlarımıza tapalım' şeklindeki uzlaşma teklifine Kur'an-ı Kerim nasıl cevap vermiştir?
Cevabı göster
Bu teklif üzerine 'Kâfirûn suresi' indirilmiş; tevhid inancında şirkle hiçbir şekilde uzlaşma ve pazarlık olamayacağı, 'Sizin dininiz size, benim dinim banadır (Leküm dînüküm veliye dîn)' ilkesiyle kesin olarak ilan edilmiştir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Safâ Tepesi eteklerinde bulunan, Mekke döneminde Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sahabileri eğittiği, inen ayetleri öğrettiği ve İslam'ın ilk eğitim-tebliğ merkezi kabul edilen mekân aşağıdakilerden hangisidir?
Genç sahabi Erkam b. Ebü'l-Erkam'ın (r.a.) Safâ Tepesi eteklerindeki evi (Dârülerkam), İslam'ın ilk eğitim ve tebliğ merkezi olmuştur.
2Üç yıllık gizli davet döneminin ardından Hz. Peygamber'in (s.a.v.) önce kendi yakın akrabalarını (Haşimoğulları/Abdülmuttaliboğulları) yemekli bir toplantıyla İslam'a davet etmesini emreden ayet aşağıdakilerden hangisidir?
Şuarâ suresi 214. ayette 'Önce en yakın akrabalarını (aşiretini) uyar!' buyrulmuş ve bunun üzerine yakın akraba toplantıları düzenlenmiştir.
3Mekke döneminde müşriklerin ağır işkencelerine maruz kalarak şehit edilen ve İslam tarihinin ilk şehitleri kabul edilen sahabiler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
Ammâr b. Yâsir'in annesi Hz. Sümeyye ile babası Hz. Yâsir, Mekke'de müşriklerin işkenceleri altında tevhid inancından dönmeyerek İslam'ın ilk şehitleri olmuşlardır.
4Aşağıdakilerden hangisi Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber'in (s.a.v.) İslam davetine karşı çıkma nedenlerinden biri değildir?
Hz. Peygamber (s.a.v.) nübüvvet öncesinde tüm Mekke halkı tarafından 'Muhammedü'l-Emîn' (en güvenilir kişi) olarak tanınmış ve Safâ Tepesi'nde bizzat müşrikler onun hiç yalan söylemediğini ikrar etmiştir.
5
- Alak suresinin ilk beş ayetinden sonra Müddessir suresi 1-5. ayetlerin ('Kalk ve uyar!') inmesiyle Hz. Peygamber'in (s.a.v.) tebliğ görevi başlamıştır.
Alak suresiyle nübüvvet, Müddessir suresiyle de risalet ve tebliğ görevi başlamıştır.
- İslam'ın ilk yıllarında gizli davet dönemi yaklaşık on yıl sürmüştür.
Gizli davet dönemi on yıl değil, üç yıl (610-613) sürmüş; 613 yılında açık davete geçilmiştir.
- Hicr suresi 94. ayetin inmesi üzerine Hz. Peygamber (s.a.v.) Safâ Tepesi'ne çıkarak tüm Mekke halkını açıkça İslam'a davet etmiştir.
'Sana emrolunanı açıkça söyle ve müşriklere aldırış etme!' (Hicr, 94) emriyle genel açık davet Safâ Tepesi konuşmasıyla başlamıştır.
- Safâ Tepesi konuşmasında Hz. Peygamber'e (s.a.v.) hakaret ederek tepki gösteren Ebû Leheb hakkında Tebbet (Mesed) suresi indirilmiştir.
Ebû Leheb'in 'Helak olasıca! Bizi bunun için mi topladın?' sözü üzerine Tebbet suresi nazil olmuştur.
- Hz. Peygamber (s.a.v.), müşriklerin 'Bir yıl senin ilahına, bir yıl bizim putlarımıza tapalım' teklifini barışı sağlamak amacıyla geçici olarak kabul etmiştir.
Hz. Peygamber (s.a.v.) tevhid inancında hiçbir taviz vermemiş, bu teklifi kesin olarak reddetmiş ve Kâfirûn suresi inmiştir.
- Alak suresinin ilk beş ayetinden sonra Müddessir suresi 1-5. ayetlerin ('Kalk ve uyar!') inmesiyle Hz. Peygamber'in (s.a.v.) tebliğ görevi başlamıştır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- İlk vahiyden sonra vahyin bir süre kesintiye uğradığı döneme adı verilir.
- İslam'a ilk giren ve sıkıntılara göğüs geren öncü sahabilere Kur'an-ı Kerim'de denilmiştir.
- Mekke döneminde Müslümanların gizlice toplanıp eğitim aldıkları Erkam b. Ebü'l-Erkam'ın evine denir.
- Hz. Peygamber (s.a.v.), Hicr suresi 94. ayetin inmesinden sonra Tepesi'ne çıkarak tüm Kureyş kabilesini İslam'a çağırmıştır.
- Mekkeli müşriklerin işkenceleri altında şehit düşen İslam'ın ilk kadın şehidi olarak tarihe geçmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Mekke'de İslam davetinin gizli davet aşamasından açık davet aşamasına geçiş sürecini, Dârülerkam'ın rolünü ve müşriklerin davete karşı çıkma nedenlerini üç aşamada analiz ediniz.
1. ipucu: Birinci aşamada Müddessir suresiyle başlayan 3 yıllık gizli davet sürecini, ilk dört Müslümanı ve Dârülerkam'ın işlevini açıklayınız.
2. ipucu: İkinci aşamada Şuarâ 214 (yakın akrabalar) ve Hicr 94 (Safâ Tepesi konuşması) ayetleriyle gerçekleşen açık davete geçişi anlatınız.
3. ipucu: Üçüncü aşamada Mekkeli müşriklerin itiraz gerekçelerini (atalar dini, ekonomik-siyasi çıkar, sınıf eşitliği, ahiret inkârı) ve baskı yöntemlerini değerlendiriniz.
Cevap: Birinci aşamada, Müddessir suresi 1-5. ayetlerle başlayan İslam daveti ilk üç yıl (610-613) gizli ve bireysel yürütülmüş; Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd b. Hârise ve Hz. Ebû Bekir ilk dört Müslüman olmuştur. Safâ Tepesi eteklerindeki Dârülerkam ise inen ayetlerin öğretildiği, cemaatle namaz kılınan ve yeni Müslümanların yetiştirildiği ilk eğitim-tebliğ merkezi işlevini görmüştür. İkinci aşamada, 613 yılında Şuarâ suresi 214. ayetin inmesiyle önce Haşimoğulları yemekli toplantılarla uyarılmış; ardından Hicr suresi 94. ayetle Hz. Peygamber (s.a.v.) Safâ Tepesi'nden tüm Mekke halkına açık çağrıda bulunmuştur. Üçüncü aşamada, Mekkeli müşrikler atalar dinine körü körüne bağlılık, Kâbe putları üzerinden sağladıkları ticari-siyasi nüfuzu kaybetme korkusu, köle-efendi eşitliğine itiraz ve ahiret hesabı endişesiyle İslam'a karşı çıkmış; alay, iftira, uzlaşma teklifleri (Kâfirûn suresiyle reddedilmiştir), ağır işkence (Hz. Sümeyye ve Hz. Yâsir'in şehadeti) ve boykot yöntemlerine başvurmuşlardır.
Kısaca
- Alak suresi 1-5 ve Müddessir suresi 1-5. ayetlerle başlayan İslam daveti, ilk üç yıl (610-613) boyunca gizli ve bireysel olarak yürütülmüştür.
- İlk dört Müslüman; Hz. Hatice (ilk kadın), Hz. Ali (ilk çocuk/genç), Hz. Zeyd b. Hârise (ilk azatlı köle) ve Hz. Ebû Bekir (ilk hür yetişkin erkek) olmuştur.
- Safâ Tepesi eteklerindeki Erkam b. Ebü'l-Erkam'ın evi (Dârülerkam), İslam'ın ilk eğitim, tebliğ ve irşad merkezi olarak hizmet vermiştir.
- Nübüvvetin 4. yılında Şuarâ suresi 214. ayetle yakın akrabalara, Hicr suresi 94. ayetle de Safâ Tepesi'nden tüm Mekke halkına açık davet başlamıştır.
- Müşrikler atalar dini bağnazlığı, siyasi-ekonomik çıkar kaybı, sınıf eşitliği ve ahiret korkusuyla İslam'a karşı çıkmış; iftira, uzlaşma teklifi ve işkenceye başvurmuşlardır.