Miladi 610 yılı Ramazan ayında Mekke yakınlarındaki Hira Mağarası'nda inen «Oku!» (Alak, 96/1-5) ilahi hitabıyla insanlık tarihinin akışı değişmiş ve Hz. Muhammed'in (sav) yirmi üç yıllık peygamberlik (risalet) görevi başlamıştır. Tebliğ süreci, Mekke toplumunun sosyolojik gerçekliği gözetilerek önce üç yıl süren gizli (bireysel) davet, ardından Şuarâ suresi 214. ve Hicr suresi 94. ayetlerin emriyle açık (umumi) davet aşamalarıyla hikmetle yürütülmüştür.
İlk Vahiy (Alak 1-5), Fetret-i Vahiy ve Tebliğ Emri
Kırk yaşına ulaştığında Cahiliye toplumunun şirk ve zulmünden uzaklaşarak Cebel-i Nûr (Nur Dağı) üzerindeki Hira Mağarası'nda inziva ve tefekkürle (tahannüs) meşgul olan Hz. Muhammed'e (sav), 610 yılı Ramazan ayının Kadir Gecesi'nde vahiy meleği Cebrail (as) gelmiştir. Melek üç kez «Oku! (İkra')» dedikten sonra ilk vahiy olan Alak suresinin ilk beş ayetini tebliğ etmiştir: «Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı alaktan (embriyodan) yarattı. Oku! Kalemle (yazmayı) öğreten, insana bilmediğini belleten Rabbin sonsuz kerem sahibidir.»
İlk vahyin heybetiyle ürperen Hz. Peygamber (sav) evine dönerek eşi Hz. Hatice'ye (ra) «Beni örtün, beni örtün!» demiştir. Onu sükûnetle dinleyen Hz. Hatice (ra): «Vallahi Allah seni hiçbir zaman utandırıp mahcup etmez. Çünkü sen akrabanı gözetirsin, doğru konuşursun, işini göremeyenlerin yükünü taşırsın, yoksula verir, misafiri ağırlarsın ve haksızlığa uğrayanlara yardım edersin» diyerek eşine en büyük manevi desteği vermiştir. Ardından amcasının oğlu bilge Hristiyan alim Varaka bin Nevfel'e gitmişler; Varaka, gelen meleğin Hz. Musa'ya (as) vahiy getiren Nâmûs-ı Ekber (Cebrail) olduğunu ve kavminin kendisini yurdundan çıkaracağını haber vermiştir.
İlk vahiyden sonra Hz. Peygamber'in (sav) korku ve heyecanının yatışması ve yeni vahiylere ruhen hazırlanması için bir süre vahiy gelmemiştir; bu kesinti dönemine Fetret-i Vahiy denir. Fetret-i Vahiy, Müddessir suresinin ilk ayetlerinin («Ey örtünüp bürünen! Kalk ve uyar! Sadece Rabbini yücelt!») inmesiyle sona ermiş ve böylece Hz. Peygamber'in (sav) insanları İslam'a davet etme (tebliğ / risalet) görevi fiilen başlamıştır.
Gizli (Bireysel) Davet Dönemi, İlk Müslümanlar ve Dârü'l-Erkam
Müddessir suresinin inmesiyle başlayan Gizli (Bireysel) Davet Dönemi, miladi 610 yılından 613 yılına kadar yaklaşık üç yıl sürmüştür. Bu aşamada İslam daveti gizli tutulmuş; Hz. Peygamber (sav) putperestliğe sıkı sıkıya bağlı Mekke müşriklerinin ani ve yıkıcı tepkisini önlemek, tevhit inancını özümsemiş sağlam bir çekirdek kadro yetiştirmek amacıyla yalnız güvendiği aile fertlerine ve yakın dostlarına birebir tebliğde bulunmuştur.
Davete hiç tereddüt etmeden icabet eden İlk Müslümanlar (Sâbikûn-i Evvelûn) toplumun farklı kesimlerini temsil eden dört öncü şahsiyet olmuştur: İlk Müslüman kadın ve yeryüzünde ilk iman eden Hz. Hatice (ra), çocuk/genç yaşta ilk iman eden Hz. Ali bin Ebî Tâlib (ra), azatlı köle ve evlatlık olarak ilk iman eden Hz. Zeyd bin Hârise (ra) ve hür erkekler arasında ilk iman eden yakın dostu Hz. Ebû Bekir (ra). Ardından Hz. Ebû Bekir'in (ra) gayretiyle Hz. Osman, Zübeyr bin Avvâm, Abdurrahman bin Avf, Sa'd bin Ebî Vakkâs, Talha bin Ubeydullah (ra) ile Bilâl-i Habeşî, Ammâr bin Yâsir ve Sümeyye (ra) gibi sahabiler İslam halkasına katılmıştır.
Müslümanların sayısı otuz-kırk kişiye ulaştığında, güvenlik ve eğitim ihtiyacı sebebiyle Safâ Tepesi eteklerinde genç sahabi Erkam bin Ebü'l-Erkam'ın (ra) evi merkez seçilmiştir. İslam tarihinin ilk eğitim ve tebliğ ocağı olan Dârü'l-Erkam'da Hz. Peygamber (sav) sahabilere inen Kur'an ayetlerini okumuş, tevhit ve ahlak eğitimi vermiş ve Hz. Ömer'in (ra) Müslüman olmasına kadar davet faaliyetlerini buradan yönetmiştir.
Açık (Umumi) Davet Dönemi (613-622) ve İki Sürecin Mukayesesi
Üç yıllık gizli davetin sonunda önce «(Ey Muhammed!) Önce en yakın akrabanı (aşiretini) uyar!» (Şuarâ, 26/214) ayeti, hemen ardından da «Sana emrolunanı artık açıkça ortaya koy ve müşriklere aldırış etme!» (Hicr, 15/94) ayeti inerek Açık (Umumi) Davet Dönemi (613-622) başlamıştır. Hz. Peygamber (sav) önce Abdülmuttalib oğullarına yemek vererek onları İslam'a davet etmiş, ardından Safâ Tepesi'ne çıkarak tüm Kureyş boylarına seslenmiştir.
Safâ Tepesi'nde «Şu dağın arkasında size saldırmak üzere olan bir düşman süvari birliği var desem bana inanır mısınız?» sorusuna Mekkeli müşrikler hep bir ağızdan «Evet inanırız, çünkü senin yalan söylediğini hiç görmedik (Sen el-Emîn'sin)» cevabını vermiştir. Bunun üzerine Resulullah (sav) onları Allah'ın birliğine ve ahiret azabına karşı uyarınca, öz amcası Ebû Leheb «Helak olasın! Bizi bunun için mi topladın?» diyerek tepki göstermiş ve onun hakkında Tebbet (Mesed) suresi indirilmiştir.
Gizli ve açık davet süreçleri mukayese edildiğinde: Benzerlikleri her iki dönemde de kaynağın ilahi vahiy olması, mesajın özünün tevhit, nübüvvet, ahiret ve güzel ahlak ilkelerine dayanması ve baskılara karşı sabır ile barışçıl yöntemin korunmasıdır. Farklılıkları ise gizli davetin 3 yıl boyunca güvendiği kişilere birebir ve Dârü'l-Erkam merkezli yürütülmesine karşılık; açık davetin 9-10 yıl boyunca Safâ Tepesi, Kâbe çevresi ve Ukâz, Mecenne, Zülmecâz panayırlarında tüm topluma ve dış kabilelere hitaben açıktan yapılması ve müşriklerin bu dönemde alaydan işkence, Habeşistan hicreti ve 3 yıllık boykota (616-619) varan sert bir cephe açmasıdır.
Örnekler
Örnek 1Hira Mağarası'nda ilk vahyin gelişini ve bu vahiyle verilen temel mesajı açıklayınız.
Cevabı göster
İlk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası'nda Cebrail (as) aracılığıyla inen Alak suresinin ilk 5 ayetidir ('Yaratan Rabbinin adıyla oku!..'). Bu ayetler İslam'ın ilme, okumaya, kaleme (yazıya) ve tefekküre verdiği önemi göstermekte; okumanın her şeyi yaratan Allah'ın (cc) adıyla yapılması gerektiğini bildirmektedir.
Örnek 2Fetret-i Vahiy kavramı ne demektir ve hangi surenin inmesiyle sona ermiştir?
Cevabı göster
Fetret-i Vahiy, Alak suresinin ilk beş ayetinin inmesinden sonra Hz. Peygamber'in (sav) üzerindeki korku ve heyecanın yatışması ve yeni vahiylere ruhen hazırlanması amacıyla vahyin bir süre kesintiye uğramasıdır. Bu dönem Müddessir suresinin ilk ayetlerinin ('Ey örtünüp bürünen! Kalk ve uyar!') inmesiyle sona ermiş ve tebliğ süreci başlamıştır.
Örnek 3İslam'ı ilk kabul eden dört öncü şahsiyeti (Sâbikûn-i Evvelûn) toplumsal konumlarıyla birlikte yazınız.
Cevabı göster
1) İlk Müslüman kadın: Hz. Peygamber'in (sav) vefakâr eşi Hz. Hatice (ra). 2) Çocuk/genç yaşta ilk Müslüman: Amcasının oğlu Hz. Ali bin Ebî Tâlib (ra). 3) Azatlı köle ve evlatlık olarak ilk Müslüman: Hz. Zeyd bin Hârise (ra). 4) Hür erkekler arasında ilk Müslüman: Yakın dostu Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (ra).
Örnek 4Tebliğin ilk üç yılında davetin gizli (bireysel) yürütülmesinin temel nedenlerini analiz ediniz.
Cevabı göster
Putperestliğin siyasi ve ekonomik çıkarlarla korunduğu Mekke'de, başlangıçta açıktan yapılacak bir davet müşriklerin ani saldırısına ve ilk Müslümanların tamamen yok edilmesine yol açabilirdi. Gizli davet sayesinde ani çatışma önlenmiş, Dârü'l-Erkam'da tevhit inancını ve Kur'an ahlakını özümsemiş sağlam bir çekirdek kadro (yaklaşık 40 sahabi) yetiştirilmiştir.
Örnek 5Açık davet hangi ayetlerle başlamıştır ve Safâ Tepesi konuşmasının önemi nedir?
Cevabı göster
Açık davet Şuarâ suresi 214. ayet ('Önce en yakın akrabanı uyar!') ve Hicr suresi 94. ayet ('Sana emrolunanı açıkça ortaya koy!') ile başlamıştır. Safâ Tepesi konuşmasında Hz. Peygamber (sav), müşriklerin kendi ağzından 'el-Emîn' (güvenilir ve doğru sözlü) olduğunu ikrar ettirdikten sonra onları tevhide çağırmış; böylece ilahi mesaj tüm Mekke'ye resmen ilan edilmiştir.
Örnek 6Gizli davet ile açık davet dönemlerini benzerlik ve farklılıkları açısından karşılaştırınız.
Cevabı göster
Benzerlikleri: Her iki süreçte de ilahi vahye uyulmuş, tevhit-ahiret-ahlak ilkeleri anlatılmış ve şiddetten uzak barışçıl bir dil kullanılmıştır. Farklılıkları: Gizli davet 3 yıl (610-613) sürmüş, yalnız güvenilir dostlara birebir yapılmış ve Dârü'l-Erkam merkezli yürütülmüştür; açık davet ise 9-10 yıl (613-622) sürmüş, Kâbe ve panayırlarda tüm topluma ilan edilmiş, buna karşılık müşrikler işkence ve boykot uygulamıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Miladi 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası'nda Alak suresinin ilk beş ayetinin inmesinden sonra vahyin bir süre kesildiği Fetret-i Vahiy dönemi, aşağıdaki surelerden hangisinin ilk ayetlerinin inmesiyle sona ermiş ve tebliğ görevi başlamıştır?
Fetret-i Vahiy, 'Ey örtünüp bürünen! Kalk ve uyar!' mealindeki Müddessir suresinin ilk ayetlerinin inmesiyle sona ermiş ve Hz. Peygamber'in (sav) tebliğ görevi başlamıştır.
2İslam davetinin gizli yürütüldüğü ilk üç yılda Müslümanların bir araya gelerek Kur'an öğrendikleri, ibadet ettikleri ve Hz. Peygamber'in (sav) tebliğ merkezi olarak kullandığı Safâ Tepesi eteklerindeki mekan aşağıdakilerden hangisidir?
Mekke döneminde genç sahabi Erkam bin Ebü'l-Erkam'ın (ra) Safâ Tepesi eteklerindeki evi (Dârü'l-Erkam), İslam'ın ilk eğitim ve tebliğ merkezi olmuştur.
3Üç yıl süren gizli davet dönemini sona erdirerek Hz. Peygamber'e (sav) önce yakın akrabasını, ardından bütün insanları açıktan İslam'a davet etmesini emreden ayetler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Şuarâ suresi 214. ayet ('Önce en yakın akrabanı uyar') ve Hicr suresi 94. ayet ('Sana emrolunanı açıkça ortaya koy') ile açık davet dönemi başlamıştır.
4Gizli davet (610-613) ve açık davet (613-622) süreçlerinin mukayesesiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
İslam davetinin hiçbir aşamasında (ne gizli ne de açık davette) şirk ve putperestlikle uzlaşılmamış; ilk günden itibaren katıksız tevhit inancı tebliğ edilmiştir.
5
- İlk vahyin heyecanıyla evine dönen Hz. Peygamber'i (sav) teselli eden Hz. Hatice (ra), onu bilge akrabası Varaka bin Nevfel ile görüştürmüştür.
Hz. Hatice (ra) eşini ilk tasdik eden kişi olmuş ve Tevrat/İncil bilgisine sahip Varaka bin Nevfel'e götürerek gelen meleğin Cebrail (Nâmûs) olduğunu teyit ettirmiştir.
- İslam'ı kabul eden ilk dört kişi; Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd bin Hârise ve Hz. Ebû Bekir'dir (ra).
Sâbikûn-i Evvelûn'un bu ilk dört halkası kadın, çocuk/genç, azatlı köle ve hür erkek kesimlerini temsil eder.
- Gizli davet dönemi dokuz yıl, açık davet dönemi ise üç yıl sürmüştür.
Gizli davet 3 yıl (610-613), Mekke'deki açık davet ise 9-10 yıl (613-622) sürmüştür.
- Safâ Tepesi'ndeki açık davete karşı çıkarak Hz. Peygamber'e (sav) hakaret eden amcası Ebû Leheb hakkında Tebbet (Mesed) suresi indirilmiştir.
Ebû Leheb ve eşi Ümmü Cemil'in İslam düşmanlığı Tebbet suresinde kınanmıştır.
- Gizli davet döneminde Müslüman olan sahabilerin tamamı Kureyş'in en zengin kabile reislerinden oluşmaktaydı.
İlk Müslümanlar arasında varlıklı tacirlerin yanında gençler, kadınlar ve Bilâl-i Habeşî, Ammâr bin Yâsir gibi yoksul ve köle sahabiler de yer almıştır.
- İlk vahyin heyecanıyla evine dönen Hz. Peygamber'i (sav) teselli eden Hz. Hatice (ra), onu bilge akrabası Varaka bin Nevfel ile görüştürmüştür.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Muhammed (sav), kırk yaşına yaklaştığında Mekke yakınlarındaki Nur Dağı'nda bulunan Mağarası'nda tefekküre çekilirdi.
- Varaka bin Nevfel, Hz. Peygamber'e (sav) gelen meleğin Hz. Musa'ya (as) indirilen (Cebrail) olduğunu söylemiştir.
- Azatlı köleler ve evlatlıklar arasında İslam'ı ilk kabul eden sahabi Hz. bin Hârise'dir (ra).
- Hz. Peygamber (sav) tüm Kureyş kabilesini İslam'a açıktan davet etmek için Tepesi'ne çıkarak tarihi konuşmasını yapmıştır.
- Peygamberlerin Allah'tan (cc) aldıkları ilahi mesajları eksiksiz biçimde insanlara ulaştırmalarına denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Mekke döneminde İslam davetinin gelişimini; İlk Vahiy (610), Gizli Davet (610-613) ve Açık Davet (613-622) aşamalarını birbirleriyle mukayese ederek üç basamakta açıklayınız.
1. ipucu: Birinci basamakta Hira'da inen Alak 1-5 ayetlerini, Fetret-i Vahiy'i ve Müddessir suresiyle başlayan risalet görevini belirtiniz.
2. ipucu: İkinci basamakta 3 yıllık gizli davetin nedenlerini, İlk Müslümanları (Sâbikûn-i Evvelûn) ve Dârü'l-Erkam'ın işlevini açıklayınız.
3. ipucu: Üçüncü basamakta Şuarâ 214 ve Hicr 94 ile başlayan açık davetin yöntemini, gizli davetle ortak/farklı yönlerini ve müşrik tepkisini değerlendiriniz.
Cevap: Birinci basamakta 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası'nda Alak suresinin ilk beş ayetiyle ('Oku!') Hz. Muhammed'e (sav) nübüvvet verilmiş, Hz. Hatice (ra) ve Varaka bin Nevfel kendisine destek olmuş, Fetret-i Vahiy'in ardından inen Müddessir suresiyle ('Kalk ve uyar!') tebliğ süreci başlamıştır. İkinci basamakta 610-613 yılları arasındaki 3 yıllık gizli davet döneminde, müşriklerin ani saldırısını önlemek ve sağlam bir çekirdek kadro yetiştirmek amacıyla birebir tebliğ yapılmış; Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd ve Hz. Ebû Bekir (ra) başta olmak üzere Sâbikûn-i Evvelûn iman etmiş ve Dârü'l-Erkam ilk eğitim merkezi olarak kullanılmıştır. Üçüncü basamakta Şuarâ 214 ve Hicr 94. ayetlerle açık davete (613-622) geçilmiş; Safâ Tepesi'nde, Kâbe'de ve panayırlarda tüm topluma tebliğ yapılmıştır. Her iki dönemde de tevhit, ahiret ve ahlak mesajı ile barışçıl yöntem ortak kalırken, açık davette hedef kitle tüm insanlığa genişlemiş ve müşriklerin tepkisi işkence ile boykota dönüşmüştür.
Kısaca
- İlk Vahiy (610 Ramazan): Hira Mağarası'nda Cebrail (as) aracılığıyla Alak suresi 1-5. ayetleri inmiş; Hz. Hatice (ra) ve Varaka bin Nevfel Hz. Peygamber'e (sav) ilk desteği vermiştir.
- Fetret-i Vahiy ve Tebliğ Emri: Vahyin bir süre kesildiği Fetret-i Vahiy, Müddessir suresi 1-7. ayetlerinin («Kalk ve uyar!») inmesiyle bitmiş ve risalet/tebliğ görevi başlamıştır.
- İlk Müslümanlar (Sâbikûn-i Evvelûn): İlk iman eden dört öncü; Hz. Hatice (kadın), Hz. Ali (çocuk/genç), Hz. Zeyd bin Hârise (azatlı köle) ve Hz. Ebû Bekir (hür erkek) olmuştur.
- Gizli Davet (610-613) ve Dârü'l-Erkam: 3 yıl boyunca birebir davetle çekirdek kadro kurulmuş; Safâ Tepesi'ndeki Dârü'l-Erkam İslam'ın ilk eğitim ve tebliğ merkezi olmuştur.
- Açık Davet (613-622) ve Mukayese: Şuarâ 214 ve Hicr 94 ile Safâ Tepesi'nde açık davet başlamış; yöntem bireyselden umumiye geçerken tevhit ve barışçıl ahlak ilkesi değişmemiştir.