Mekke döneminde İslam daveti yayıldıkça Kureyşli müşriklerin tepkileri alay ve iftiradan işkenceye, sosyal boykottan suikast girişimine kadar sertleşmiştir. Hz. Peygamber (s.a.v.) ise bu ağır engeller karşısında ümitsizliğe kapılmamış; hikmet, sabır, eğitim ve stratejik açılımlarla daveti Mekke sınırlarının ötesine taşıyarak Medine İslam toplumunun temellerini atmıştır.
Müşriklerin Tepki Sebepleri, Çeşitleri ve Nebevî Davet İlkeleri
Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber'in (s.a.v.) risaletine karşı çıkmalarının temelinde dört ana sebep yatıyordu: 1) Dinî sebep: Putperestlik inancını ve körü körüne bağlandıkları «atalar dinini» terk etmek istememeleri, ahiret ve hesap gününü inkâr etmeleri. 2) Sosyal sebep: İslam'ın getirdiği insan eşitliğinin (köle ile efendiyi aynı safta buluşturmasının) Mekke'deki sınıf ayrımcılığını yıkması. 3) Siyasi sebep: Haşimoğulları ile Ümeyyeoğulları/Mahzûmoğulları arasındaki kabile rekabeti. 4) Ekonomik sebep: Putperestlik düzenine dayalı panayır ve faiz gelirlerini kaybetme korkusu.
Müşrikler daveti durdurmak için önce psikolojik yöntemlere (alay etme, şair/kâhin/sihirbaz iftiraları atma, Kur'an dinlenmesini engellemek için gürültü çıkarma — lağv — ve mal/makam vaadiyle uzlaşma teklif etme); bunlardan sonuç alamayınca da fiziksel şiddet, işkence ve boykot yöntemlerine başvurdular.
Hz. Peygamber (s.a.v.) bu tutumlar karşısında Nahl suresi 125. ayetteki «Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et» ilkesini rehber edindi. Tevhid akidesinden ödün vermedi, şiddete şiddetle karşılık vermeyerek Mekke'de iç savaş çıkmasını önledi ve Dârü'l-Erkam'da sahâbîlerini Kur'an vahyinin bilinciyle kenetledi.
Habeşistan Hicretleri (615-616), Hz. Hamza ile Hz. Ömer'in İslam'a Girişi ve Boykot (616-619)
Mekke'de kabilesi veya koruyucusu olmayan Müslümanlara yönelik işkenceler dayanılmaz boyuta ulaşınca Hz. Peygamber (s.a.v.), «Habeşistan'a giderseniz iyi olur; çünkü orada yanında hiç kimseye zulmedilmeyen adil bir hükümdar vardır» buyurarak Habeşistan Hicreti'ne izin verdi. 615 yılında 11 erkek ve 4 kadından oluşan ilk kafile, 616 yılında ise Cafer b. Ebî Tâlib başkanlığında yaklaşık 100 kişilik ikinci kafile Habeşistan'a hicret etti. Hristiyan hükümdar Ashame en-Necâşî, Hz. Cafer'in okuduğu Meryem suresi ayetlerinden etkilenerek Müslümanları Kureyş elçisi Amr b. Âs'a teslim etmedi ve ülkesinde güvenle yaşamalarını sağladı.
Nübüvvetin 6. yılında (616) önce Hz. Peygamber'in kahraman amcası Hz. Hamza, üç gün sonra da sert mizacı ve kararlılığıyla tanınan Hz. Ömer (el-Fârûk) Müslüman oldu. Bu iki güçlü şahsiyetin İslam'a girmesiyle Müslümanlar Dârü'l-Erkam'dan çıkarak Kâbe'de ilk kez açıktan saf tutup namaz kıldılar.
İslam'ın güçlenmesinden telaşa kapılan müşrikler, 616 yılında Haşimoğulları ve Muttaliboğulları ile her türlü kız alıp vermeyi, alışverişi ve konuşmayı yasaklayan bir boykot (ambargo) ahitnamesi yazarak Kâbe duvarına astılar. Müslümanlar ve akrabaları Şi'b-i Ebî Tâlib mahallesinde üç yıl (616-619) boyunca açlık ve kuşatma altında büyük bir sabırla direndiler; 619 yılında Hişâm b. Amr ve Züheyr b. Ebî Ümeyye gibi sağduyulu beş Kureyşlinin girişimiyle ahitname yırtılarak boykot sona erdirildi.
Hüzün Yılı (619), Tâif Yolculuğu (620) ve Akabe Biatları (621-622)
Boykotun sona erdiği 619 yılında (nübüvvetin 10. yılı) Hz. Peygamber (s.a.v.), kendisini müşriklere karşı koruyan amcası Ebû Tâlib'i ve hemen ardından en büyük manevi destekçisi olan vefakâr eşi Hz. Hatice'yi üç gün arayla kaybetti. Üst üste yaşanan bu iki büyük kayıp sebebiyle bu yıla «Senetü'l-Hüzn» (Hüzün Yılı) adı verildi.
Ebû Tâlib'in vefatıyla Mekke'de kabile himayesinden mahrum kalan Hz. Peygamber, İslam'ı tebliğ edecek yeni bir merkez bulmak amacıyla 620 yılında evlatlığı Zeyd b. Hârise ile birlikte Tâif'e gitti. Ancak Sakîf kabilesi ileri gelenleri daveti reddedip Peygamberimizi taşlattılar; bu zorlu yolculukta Ninovalı Hristiyan köle Addâs Müslüman oldu ve Hz. Peygamber Mut'im b. Adî'nin himayesi (civâr) altında Mekke'ye döndü. Aynı dönemde İsra ve Miraç mucizesi gerçekleşerek müminlere ilahi teselli verildi ve beş vakit namaz farz kılındı.
Hz. Peygamber, hac ve panayır mevsimlerinde Mekke'ye gelen dış kabilelere İslam'ı anlatmaya devam etti. 620 yılında Akabe mevkiinde Yesrib'den (Medine'den) gelen 6 Hazrecli Müslüman oldu. Ertesi yıl I. Akabe Biatı'nda (621) 12 Medineli İslam'ın ahlaki ilkelerine bağlılık sözü verdi ve Mus'ab b. Umeyr Medine'ye ilk öğretmen (muallim) olarak gönderildi. Mus'ab'ın başarılı tebliği sonucunda II. Akabe Biatı'nda (622) 73 erkek ve 2 kadından oluşan 75 Medineli sahâbî, Hz. Peygamber'i Medine'ye davet ederek kendisini canları ve malları pahasına koruyacaklarına söz verdiler; böylece Medine Hicreti'nin kapısı açıldı.
Örnekler
Örnek 1Mekkeli müşriklerin İslam davetine karşı çıkmalarının sosyal ve ekonomik sebeplerini birer cümleyle açıklayınız.
Cevabı göster
Sosyal sebep: İslam'ın hür ile köleyi, zengin ile fakiri Allah katında eşit sayarak Mekke'deki kabile ve sınıf üstünlüğünü ortadan kaldırmasıdır. Ekonomik sebep ise müşrik liderlerin putperest hac organizasyonundan elde ettikleri ticari gelirleri ve tefecilik (faiz) kazançlarını kaybetmekten korkmalarıdır.
Örnek 2Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ilk hicret yeri olarak Habeşistan'ı seçmesinin temel gerekçesini ve bu hicretin sonucunu belirtiniz.
Cevabı göster
Hz. Peygamber, Habeşistan hükümdarı Ashame en-Necâşî'nin kimseye zulmetmeyen adil bir yönetici olması ve Kızıldeniz üzerinden deniz yoluyla ulaşım imkânı bulunması nedeniyle Habeşistan'ı seçmiştir. Sonuçta mazlum Müslümanlar işkenceden kurtulmuş ve Necâşî'nin himayesinde dinlerini güvenle yaşamışlardır.
Örnek 3Mekke döneminde 616-619 yılları arasında uygulanan sosyal ve ekonomik boykotun kapsamını, uygulandığı mahalleyi ve nasıl sona erdiğini açıklayınız.
Cevabı göster
Müşrikler, Haşimoğulları ve Muttaliboğulları ile kız alıp vermeyi, alışveriş yapmayı ve görüşmeyi yasaklayan bir ahitnameyi Kâbe duvarına asarak Müslümanları Şi'b-i Ebî Tâlib mahallesinde 3 yıl kuşatma altında tutmuşlardır. Boykot, Hişâm b. Amr ve Züheyr b. Ebî Ümeyye gibi beş vicdanlı Kureyşlinin itirazıyla ahitnamenin yırtılması sonucu 619'da sona ermiştir.
Örnek 4İslam tarihinde nübüvvetin 10. yılına (619) neden «Hüzün Yılı (Senetü'l-Hüzn)» denilmiştir ve bu olay davet sürecini nasıl etkilemiştir?
Cevabı göster
Boykotun hemen ardından Hz. Peygamber'i müşrik saldırılarına karşı himaye eden amcası Ebû Tâlib ile en büyük manevi ve maddi destekçisi olan eşi Hz. Hatice'nin peş peşe vefat etmesi nedeniyle bu yıla «Hüzün Yılı» denilmiştir. Bu kayıplarla Mekke'de himayesiz kalan Hz. Peygamber, daveti Mekke dışına (Tâif'e ve panayırlarda dış kabilelere) yöneltmiştir.
Örnek 5Tâif yolculuğunda Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Sakîf kabilesinin taşlı saldırısı karşısında sergilediği tavrı ve bu yolculukta Müslüman olan şahsiyeti yazınız.
Cevabı göster
Hz. Peygamber Tâif'te taşlanıp yaralanmasına rağmen Tâif halkına beddua etmemiş; «Rabbim! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar; onların soyundan yalnız Allah'a ibadet edecek nesiller çıkar» diye dua etmiştir. Dönüş yolunda sığındığı bağda kendisine üzüm ikram eden Ninovalı Hristiyan köle Addâs, Peygamberimizle konuşarak Müslüman olmuştur.
Örnek 6I. Akabe Biatı (621) sonrasında Medine'ye gönderilen ilk İslam muallimi kimdir ve Medine'deki çalışmaları hangi tarihsel olaya zemin hazırlamıştır?
Cevabı göster
I. Akabe Biatı sonrasında Medine'ye Kur'an ve İslam'ı öğretmek üzere gönderilen ilk muallim genç sahâbî Mus'ab b. Umeyr'dir (r.a.). Onun tatlı dili ve hikmetli tebliği sayesinde Evs ve Hazrec kabilelerinin liderleri (Sa'd b. Muâz ve Üseyd b. Hudayr dâhil) Müslüman olmuş; böylece bir yıl sonraki 75 kişilik II. Akabe Biatı'na ve Medine Hicreti'ne zemin hazırlanmıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hz. Peygamber'in (s.a.v.) «Orada yanında hiç kimseye zulmedilmeyen adil bir hükümdar vardır» buyurarak 615 ve 616 yıllarında sahâbîlerin hicret etmesine izin verdiği ülke aşağıdakilerden hangisidir?
Mekke'deki işkenceler artınca Müslümanların adil hükümdar Necâşî'nin ülkesi olan Habeşistan'a hicret etmelerine izin verilmiştir.
2İkinci Habeşistan Hicreti'nde Müslüman kafilesine başkanlık eden ve hükümdar Necâşî'nin huzurunda Meryem suresinin ilk ayetlerini okuyarak İslam'ı başarıyla temsil eden sahâbî kimdir?
Necâşî'nin huzurunda Müslümanlar adına söz alarak İslam'ı anlatan ve Meryem suresini okuyan sahâbî Hz. Ali'nin ağabeyi Cafer b. Ebî Tâlib'dir (Cafer-i Tayyâr).
3Miladi 620 yılında gerçekleştirdiği Tâif yolculuğundan dönerken Mekke'ye güvenli biçimde girebilmek için Hz. Peygamber'e «civâr (himaye)» veren Kureyşli lider aşağıdakilerden hangisidir?
Tâif dönüşünde oğullarını silahlandırarak Hz. Peygamber'i himayesine (civârına) aldığını Kâbe'de ilan eden Kureyşli lider Mut'im b. Adî'dir.
4Miladi 621 yılındaki I. Akabe Biatı'nın ardından Yesrib (Medine) halkına Kur'an-ı Kerim'i ve İslam'ın esaslarını öğretmek üzere gönderilen «ilk muallim» aşağıdakilerden hangisidir?
I. Akabe Biatı'ndan sonra Medine'ye gönderilen ilk İslam öğretmeni (muallimi) Mus'ab b. Umeyr'dir (r.a.).
5
- Hz. Hamza ve Hz. Ömer'in nübüvvetin 6. yılında Müslüman olmasıyla Müslümanlar ilk kez Kâbe'de açıktan namaz kılmışlardır.
- Habeşistan hükümdarı Necâşî, Kureyş elçilerinin getirdiği hediyeleri kabul ederek muhacir Müslümanları müşriklere teslim etmiştir.
- Müşriklerin Haşimoğulları ve Muttaliboğullarına uyguladığı sosyal ve ekonomik boykot, Şi'b-i Ebî Tâlib mahallesinde yaklaşık üç yıl sürmüştür.
- Tâif halkı Hz. Peygamber'i büyük bir coşkuyla karşılamış ve Tâif şehri İslam'ı kabul eden ilk merkez olmuştur.
- Miladi 622 yılında gerçekleşen II. Akabe Biatı'nda 75 Medineli Müslüman, Hz. Peygamber'i Medine'ye davet ederek koruma sözü vermiştir.
- Hz. Hamza ve Hz. Ömer'in nübüvvetin 6. yılında Müslüman olmasıyla Müslümanlar ilk kez Kâbe'de açıktan namaz kılmışlardır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Nahl suresi 125. ayete göre İslam daveti , güzel öğüt ve en güzel biçimde mücadele ilkeleriyle yürütülür.
- Müşriklerin, Haşimoğulları ve Muttaliboğulları ile her türlü alışverişi ve evliliği yasaklamasına adı verilir.
- Tâif dönüşünde kabile koruması kalmayan Hz. Peygamber, Mut'im b. Adî'nin (himayesi) altında Mekke'ye girmiştir.
- Hüzün Yılı'ndan sonra Hz. Peygamber'in Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya götürülüp göklere yükseltildiği mucizeye ve Miraç denir.
- Medineli Evs ve Hazrec kabileleriyle 621 ve 622 yıllarında Mekke'de yapılan bağlılık sözleşmelerine Biatları denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Miladi 615-622 yılları arasında Mekke'de artan müşrik baskıları karşısında Hz. Peygamber'in (s.a.v.) İslam davetini korumak ve yaymak için attığı stratejik adımları nedensel ilişkileriyle 3 aşamada yapılandırınız.
1. ipucu: 1. Aşama (Koruma ve İlk Dış Açılım - 615/619): İşkencelere karşı Habeşistan Hicreti'ne izin verilmesi ve 3 yıllık Şi'b-i Ebî Tâlib boykotuna sabırla direnilmesi.
2. ipucu: 2. Aşama (Hüzün Yılı ve Yeni Merkez Arayışı - 619/620): Ebû Tâlib ve Hz. Hatice'nin vefatı sonrası Tâif yolculuğunun yapılması ve panayırlarda dış kabilelerle görüşülmesi.
3. ipucu: 3. Aşama (Medine'nin Hazırlanması - 620/622): Akabe Biatları'nın gerçekleştirilmesi ve Mus'ab b. Umeyr'in muallim olarak gönderilmesiyle Hicret zeminini kurma.
Cevap: 1) Mekke'de kimsesiz Müslümanlara yönelik işkenceler artınca Hz. Peygamber, can ve din güvenliğini sağlamak için 615 ve 616 yıllarında adil hükümdar Necâşî'nin ülkesi Habeşistan'a hicrete izin vermiş; 616-619 yıllarındaki ağır boykot kuşatmasını ise toplumsal dayanışma ve sabırla aşmıştır. 2) 619'da Ebû Tâlib ve Hz. Hatice'nin vefatıyla (Hüzün Yılı) Mekke'de himaye desteği kalkınca, davete yeni bir merkez bulmak için 620'de Tâif'e gitmiş ve hac mevsiminde dışarıdan gelen kabilelere tebliğde bulunmuştur. 3) Bu arayış sonucunda Akabe'de Medineli Hazreclilerle tanışmış; 621 I. Akabe Biatı sonrası Mus'ab b. Umeyr'i Medine'ye muallim göndermiş ve 622 II. Akabe Biatı'yla 75 Medineliden tam koruma sözü alarak Medine Hicreti'nin altyapısını tamamlamıştır.
Kısaca
- Müşrikler; atalar dinine bağlılık, sosyal eşitliğe itiraz, kabile rekabeti ve ekonomik çıkar kaygısıyla İslam davetine karşı çıkmışlardır.
- Hz. Peygamber (s.a.v.) baskılar karşısında hikmet, güzel öğüt ve sabır ilkeleriyle hareket etmiş; 615 ve 616 yıllarında Habeşistan Hicreti'ne izin vermiştir.
- Nübüvvetin 6. yılında Hz. Hamza ve Hz. Ömer'in İslam'a girmesiyle Müslümanlar güç kazanmış; müşriklerin 3 yıllık boykotu (616-619) sabırla boşa çıkarılmıştır.
- 619 yılında Ebû Tâlib ve Hz. Hatice'nin vefatıyla yaşanan Hüzün Yılı'nın ardından Hz. Peygamber yeni bir davet merkezi arayışıyla 620'de Tâif yolculuğuna çıkmıştır.
- 621 ve 622 yıllarında Medinelilerle yapılan I. ve II. Akabe Biatları ve Mus'ab b. Umeyr'in muallimliği, Medine İslam Devleti'ne giden Hicret yolunu açmıştır.