İnsanın değerini ve sorumluluklarını Kur’an mealleri ile hadis kaynaklarından hareketle inceleyeceksiniz. Kaynağın verdiği bilgiyle kendi yorumunuzu ayıracak; aile, çevre ve kişisel ihtiyaçlarla ilgili kararlarınızı gerekçelendireceksiniz.
İnsanın değeri ve hayatın amacı
İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.
Kitap, kulluğu yalnız belirli ibadetleri yapmakla sınırlamaz. Allah’ı tanıma, onun rızasına uygun yaşama ve verilen sorumlulukları yerine getirme de hayatın amacıyla ilişkilendirilir.
Akıl, irade ve seçim
Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.
İnsan seçenekleri değerlendirebildiği ve karar verebildiği için seçimlerinin sonucunu da üstlenir. Özgürlük, başkalarına ve çevreye etkileri önemsemeden hareket etme yetkisi olarak görülmez.
Bilgi, kendini tanıma ve marifet
İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. Kitap, bilginin insanın ve toplumun yararına kullanılmasını vurgular.
Marifet, bir gerçeği düşünerek derinden kavramayla ilişkilendirilir. İnsanın kendini, imkânlarını ve sınırlılıklarını tanıması; yaratılışı üzerinde düşünmesi, Allah’ı tanıma anlamındaki marifetullahla bağlantılı ele alınır.
Halifelik ve emanet
metinde halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Bu görev; yeryüzünü imar etme, adaleti gözetme, koruma ve güzelleştirme sorumluluğuyla açıklanır.
Kitap, Allah’ın insana yüklediği bu görevi emanet olarak açıklar. İnsan, kendi davranışlarının yanında üstlendiği görev ve yetki alanındaki işleri de gözetir. Halifelik, doğayı sınırsızca tüketme veya başkalarına zarar verme hakkı değildir.
Allah’a ve kendine karşı sorumluluk
Allah’a karşı sorumluluk; ona ortak koşmadan kulluk etme, nimetlere şükretme ve rızasına uygun davranma çabasını kapsar.
Kişinin kendisine karşı sorumlulukları arasında bedenini ve ruhunu korumak, temizliğe özen göstermek, dengeli beslenmek, sağlığını tehlikeye atmamak ve aklını faydalı bilgiyle geliştirmek yer alır. Görevler dengeli ele alınmalıdır.
Aileye ve insanlara karşı sorumluluk
Ailede eşlerin, anne babanın ve çocukların birbirine karşı görevleri vardır. İhtiyaçları karşılama, sevinci ve kederi paylaşma ve zor zamanlarda destek olma bu ilişkinin parçalarıdır.
Sılayırahim, akrabalık ilişkilerini gözetmektir. Komşulara ve arkadaşlara karşı dürüstlük, yardımlaşma ve hak gözetme de toplumsal sorumlulukla ilgilidir.
Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk
İslam’ın çevre anlayışında dengeyi koruma ve israftan kaçınma önemlidir. Kaynakların gereksiz tüketilmesi, diğer canlıların yararlanmasını da etkiler.
Yeryüzünü ağaçlandırmak, doğal dengeye zarar vermemek ve hayvanlara iyi davranmak bu sorumluluğun örnekleridir. Kitap, hayvanların yuvalarını bozmama ve onlara güçlerini aşan yük yüklememe üzerinde durur.
Temel kaynakla çalışırken
Bir konu hakkında önce ilgili ayetin mealini veya hadis kaydını okuyun. Kaynağın söylediği bilgiyle ondan çıkardığınız yorumu ayrı yazın. Özetinizde kaynağın anlamını koruyun; metinde bulunmayan bir sonucu kaynağın sözü gibi göstermeyin.
Ayetlere sure adı ve ayet numarasıyla ulaşılır. “İbrahim suresi, 52. ayet” kaydındaki İbrahim sure adıdır; 52 ise bu suredeki ayetin numarasıdır. Hadis için eserin ve bölümün adını, kayıtta kullanılan yer bilgisini koruyun. Farklı eserlerin numaralandırmasını aynı sanmayın.
Kendi cümlelerinizle yazdığınız anlam özetini, mealin veya hadisin bire bir alıntısı gibi tırnak içinde sunmayın. Kaynak künyesini ekleyin ve bunun kendi özetiniz olduğunu belirtin. Bire bir alıntı yapacaksanız metni kaynağından, ayetlerde Diyanet Kur’an Yolu mealinden olduğu gibi aktarın.
Örnekler
Örnek 1Bir öğrencinin geliştirdiği bilgi, başkalarının zararına kullanılıyor. “Bilgi sahibi olmak her durumda yeterlidir.” görüşü nasıl değerlendirilir?
Cevabı göster
Bilginin kullanım amacı da değerlendirilmelidir. Kitap, bilginin insana ve topluma fayda sağlamasını önemser; sorumluluk kullanım aşamasında da sürer.
Örnek 2Bir kişi özgürlüğü “Kararımın kimse üzerindeki etkisini düşünmem.” diye açıklıyor. Hangi ilişkiyi koparmıştır?
Cevabı göster
Özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişkiyi koparmıştır. Seçimin kendisine, başkalarına ve çevreye etkilerini üstlenmesi gerekir.
Örnek 3Buhari, “Şirket”, 6’da geçen gemi benzetmesinin kapsamlı özet: Alt kattakiler suya ulaşmak için gemiye delik açmayı düşünür. Üst kattakiler bu girişimi önlemezse gemidekiler birlikte zarar görür. Benzetmede ortak yaşamı ve onu tehlikeye atan davranışı temsil eden iki öğe nedir?
Cevabı göster
Gemi, insanların birlikte yaşadığı ortamı; delik açma girişimi, ortak yaşamı tehlikeye atan davranışı temsil eder. Benzetmeyi anlamak için geminin katlarını bağımsız yerler gibi düşünmemek gerekir: Aynı gemideki tehlike iki gruba da ulaşır.
Örnek 4Bir ailede yalnız maddi ihtiyaçların karşılanması yeterli görülüyor. metindeki sorumluluk anlayışı hangi boyutu ekler?
Cevabı göster
Manevi destek, sevinç ve kederi paylaşma ve zor zamanlarda yan yana durma boyutlarını ekler. Aile sorumluluğu yalnız maddi ihtiyaçtan oluşmaz.
Örnek 5Doğayla ilgili bilgileri ezberleyen biri, varlıkların anlamı üzerinde de derinlemesine düşünüyor. İkinci yön metinde hangi kavramla ilişkilendirilir?
Cevabı göster
Marifetle ilişkilendirilir. Bilginin tefekkürle daha derin bir kavrayışa dönüşmesi vurgulanır.
Örnek 6İbrahim suresi 52. ayetin Diyanet Kur’an Yolu mealinde şöyle denir: “İşte bu, bütün insanlara, bununla hem uyarılsınlar hem Allah’ın ancak bir tek Tanrı olduğunu bilsinler hem de akıl sahipleri öğüt alsınlar diye yapılmış bir bildirimdir.” Düşünme, anlama ve doğruyu yanlıştan ayırt etme gücüne akıl denir. Buna göre ayetin öğüt almayı akıl sahipleriyle ilişkilendirmesinden ne çıkarılabilir?
Cevabı göster
Ayet, öğüt almayı akıl sahipleriyle ilişkilendirir. Öğüt alan kişi söyleneni düşünür, anlar ve doğruyu yanlıştan ayırt eder; bunlar da aklın işidir. Bu nedenle öğüt almak, aklı kullanmayı gerektirir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kaynak kartında İsra suresi 70. ayetin Diyanet Kur’an Yolu meali verilmiştir: “Andolsun biz Âdemoğluna şan, şeref ve nimetler verdik; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine güzel güzel rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın çoğundan üstün kıldık.” Aşağıdaki yorumlardan hangisi bu ayetin verdiği bilgiyi aşmaktadır?
C. İnsana değer ve nimet verilmesi, insanların maddi imkânlarının eşit olduğunu göstermez. Diğer yorumlar ayette karşılığını bulur. İnsanın ortak değerini, maddi imkânların eşit dağılmasıyla karıştırmamak gerekir.
2öğretim materyali, akrabalık bağlarını canlı tutmayı sorumluluk olarak açıklar. İki kardeşin aile planında aynı evde yaşayan anne babalarıyla ilgilenmek ve ev işlerine katılmak vardır. Başka şehirde yaşayan teyzeleriyle uzun süredir iletişim kurmadıklarını fark ederler. Belirledikleri eksikliği doğrudan gidermek için plana hangi uygulama eklenmelidir?
D. Belirlenen eksiklik, uzaktaki akrabayla bağın zayıflamasıdır. Diğer seçenekler de olumlu davranışlardır; ancak bu eksikliği gidermez. Teyzeleriyle görüşmek ve gerektiğinde destek olmak, sılayırahimin bu durumdaki uygulamasıdır.
3‘Aileye ve insanlara karşı sorumluluk’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Aileye ve insanlara karşı sorumluluk’ kapsamında doğru açıklama: Sorumluluk yalnız kişinin kendisine yönelik değildir; aile ve çevreye doğru genişler.
4‘Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk’ kapsamında doğru açıklama: Kendi yararını değerlendirirken başka insanların ve canlıların hakkını da düşün.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Sürelerin birbirinden farklı olması, bir sorumluluğun ihmal edildiğini kanıtlar.
Denge, bütün etkinliklere eşit dakika ayırmak değildir. Verilen bilgiler hangi ihtiyacın karşılandığını veya ihmal edildiğini göstermiyor.
- Çizelgenin yeterliliğini değerlendirmek için öğrencinin ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmadığı incelenmelidir.
Değerlendirme, süre eşitliğinden önce bedenin, ruhun ve aklın ihtiyaçlarının gözetilmesine dayanmalıdır.
- Sürelerin birbirinden farklı olması, bir sorumluluğun ihmal edildiğini kanıtlar.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- “İbrahim, 52” biçimindeki bir kaynak kaydında İbrahim, adıdır.
- Aynı kayıttaki 52, numarasıdır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir öğrenci, suyun bol bulunduğu yerlerde gereğinden fazla tüketimin israf sayılmayacağını ileri sürüyor. konu anlatımında ise akarsu yanında abdest alırken de suyun tasarruflu kullanılması gerektiği belirtiliyor. metindeki örnek, öğrencinin iddiasını nasıl sınar?
1. ipucu: İddiadaki koşul suyun bol olmasıdır.
2. ipucu: Kitap örneğinde bu koşul varken gereksiz tüketimin uygun sayılıp sayılmadığını karşılaştır.
Cevap: Akarsu örneği, öğrencinin iddiasına karşı örnektir. Suya kolay ulaşılabilmesi, gereğinden fazla tüketimi uygun hâle getirmez. Kaynağın bol olması, ihtiyaç sınırını aşan tüketimi israf olmaktan çıkarmaz.
Kısaca
- İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.
- Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.
- İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. Kitap, bilginin insanın ve toplumun yararına kullanılmasını vurgular.
- metinde halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Bu görev; yeryüzünü imar etme, adaleti gözetme, koruma ve güzelleştirme sorumluluğuyla açıklanır.