İnsanın değerli oluşu ile seçimlerinin sonuçlarını üstlenmesi arasındaki ilişkiyi inceleyeceksiniz. Temel kaynaklardaki emanet ve sorumluluk anlayışını aile, bilgi ve çevreyle ilgili örneklere uygulayacaksınız.
İnsanın değeri ve hayatın amacı
İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.
Kitap, kulluğu yalnız belirli ibadetleri yapmakla sınırlamaz. Allah’ı tanıma, onun rızasına uygun yaşama ve verilen sorumlulukları yerine getirme de hayatın amacıyla ilişkilendirilir.
Akıl, irade ve seçim
Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.
İnsan seçenekleri değerlendirebildiği ve karar verebildiği için seçimlerinin sonucunu da üstlenir. Özgürlük, başkalarına ve çevreye etkileri önemsemeden hareket etme yetkisi olarak görülmez.
Bilgi, kendini tanıma ve marifet
İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. Kitap, bilginin insanın ve toplumun yararına kullanılmasını vurgular.
Marifet, bir gerçeği düşünerek derinden kavramayla ilişkilendirilir. İnsanın kendini, imkânlarını ve sınırlılıklarını tanıması; yaratılışı üzerinde düşünmesi, Allah’ı tanıma anlamındaki marifetullahla bağlantılı ele alınır.
Halifelik ve emanet
Kitapta halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Bu görev; yeryüzünü imar etme, adaleti gözetme, koruma ve güzelleştirme sorumluluğuyla açıklanır.
Emanet, insana verilen görevlerin özenle yerine getirilmesini gerektirir. Halifelik, doğayı sınırsızca tüketme veya başkalarına zarar verme hakkı değildir.
Allah’a ve kendine karşı sorumluluk
Allah’a karşı sorumluluk; ona ortak koşmadan kulluk etme, nimetlere şükretme ve rızasına uygun davranma çabasını kapsar.
Kişinin kendisine karşı sorumlulukları arasında bedenini ve ruhunu korumak, temizliğe özen göstermek, dengeli beslenmek, sağlığını tehlikeye atmamak ve aklını faydalı bilgiyle geliştirmek yer alır. Görevler dengeli ele alınmalıdır.
Aileye ve insanlara karşı sorumluluk
Ailede eşlerin, anne babanın ve çocukların birbirine karşı görevleri vardır. Sevgi, saygı, ihtiyaçları karşılama ve zor zamanlarda destek olma bu ilişkinin parçalarıdır.
Sılayırahim, akrabalık ilişkilerini gözetmektir. Komşulara ve arkadaşlara karşı dürüstlük, yardımlaşma ve hak gözetme de toplumsal sorumlulukla ilgilidir.
Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk
İslam’ın çevre anlayışında dengeyi koruma ve israftan kaçınma önemlidir. Kaynakların gereksiz tüketilmesi, diğer canlıların yararlanmasını da etkiler.
Yeryüzünü ağaçlandırmak, doğal dengeye zarar vermemek ve hayvanlara iyi davranmak bu sorumluluğun örnekleridir. Kitap, hayvanların yuvalarını bozmama ve onlara güçlerini aşan yük yüklememe üzerinde durur.
Örnekler
Örnek 1Bir öğrencinin geliştirdiği bilgi, başkalarının zararına kullanılıyor. “Bilgi sahibi olmak her durumda yeterlidir.” görüşü nasıl değerlendirilir?
Cevabı göster
Bilginin kullanım amacı da değerlendirilmelidir. Kitap, bilginin insana ve topluma fayda sağlamasını önemser; sorumluluk kullanım aşamasında da sürer.
Örnek 2Bir kişi özgürlüğü “Kararımın kimse üzerindeki etkisini düşünmem.” diye açıklıyor. Hangi ilişkiyi koparmıştır?
Cevabı göster
Özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişkiyi koparmıştır. Seçimin kendisine, başkalarına ve çevreye etkilerini üstlenmesi gerekir.
Örnek 3Sadece yeni binaları sayan bir çevre raporu, imar sorumluluğunu eksiksiz değerlendirmiş olur mu?
Cevabı göster
Olmaz. Çevrenin korunması, yaşanabilirlik, ağaçlandırma ve dengeyi gözetme de değerlendirmeye katılmalıdır.
Örnek 4Bir ailede yalnız maddi ihtiyaçların karşılanması yeterli görülüyor. Kitaptaki sorumluluk anlayışı hangi boyutu ekler?
Cevabı göster
Manevi destek, sevgi, saygı ve zor zamanları paylaşma boyutlarını ekler. Aile sorumluluğu yalnız maddi ihtiyaçtan oluşmaz.
Örnek 5Doğayla ilgili bilgileri ezberleyen biri, varlıkların anlamı üzerinde de derinlemesine düşünüyor. İkinci yön kitapta hangi kavramla ilişkilendirilir?
Cevabı göster
Marifetle ilişkilendirilir. Bilginin tefekkürle daha derin bir kavrayışa dönüşmesi vurgulanır.
Örnek 6Bir hayvana taşıyabileceğinden ağır yük yüklemek hangi sorumlulukla çatışır?
Cevabı göster
Diğer canlıların hakkını gözetme ve onlara iyi davranma sorumluluğuyla çatışır. Kitap, güçlerini aşan yük yüklememeyi özellikle belirtir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir kararın yararı yalnız kararı veren kişi için hesaplanıyor; çevreye verdiği zarar hesaba katılmıyor. Hangi boyut eksiktir?
Sorumluluk, kararın başka insanlar ve doğa üzerindeki etkilerini de içerir.
2Bir öğrencinin notunda “Emanet: verilen görevi özenle yerine getirme” yazıyor. Hangi davranış bu açıklamayla uyumludur?
Emanet anlayışı koruma ve görevi özenle yerine getirmeyle ilişkilidir.
3Kişinin bedenini, ruhunu ve aklını dengeli biçimde geliştirmesi hangi başlıkla en doğrudan ilişkilidir?
Beden, ruh ve aklın gözetilmesi kişinin kendisine karşı sorumluluğudur.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- İnsanın yetkisi arttığında sonuçları gözetme sorumluluğu tamamen ortadan kalkar.
Yetki alanındaki sonuçları üstlenme sorumluluğu sürer.
- Doğal kaynakları israf etmek diğer canlıları da etkiler.
Kaynaklar canlıların ortak yararlanma imkânlarıyla ilişkilidir.
- Ailede manevi destek de bir sorumluluktur.
Sevgi, saygı ve zorlukları paylaşma maddi ihtiyaçları tamamlar.
- Bilginin hangi amaçla kullanıldığı önemsizdir.
Bilginin insan ve toplum yararına kullanılması önemlidir.
- İnsanın yetkisi arttığında sonuçları gözetme sorumluluğu tamamen ortadan kalkar.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Seçim yapabilme, beraberinde getirir.
- Derin düşünme yoluyla kavrama ile ilişkilendirilir.
- Akrabalık ilişkilerini gözetme kavramıyla açıklanır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci “Benim seçtiğim yol bana yarar sağlıyor; bu yüzden doğaya etkisini incelemem.” diyor. Bu değerlendirme nasıl genişletilebilir?
1. ipucu: Kişisel yarar tek ölçüt değildir.
2. ipucu: Halifelikte koruma ve dengeyi düşün.
Cevap: Kararın diğer canlılara, ortak kaynaklara ve gelecek kullanıma etkileri de incelenmelidir. Kişisel yarar, çevreye karşı sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
8Bir aile üyesi görevlerini yapıyor ama kimsenin üzüntüsünü veya sevincini dinlemiyor. Sorumluluk anlayışında hangi yön güçlendirilebilir?
1. ipucu: Aile ilişkileri yalnız maddi işlerden oluşmaz.
2. ipucu: Destek ve paylaşma boyutunu düşün.
Cevap: Manevi destek ve duyguları paylaşma yönü güçlendirilebilir. Ailede sevgi, saygı ve zorluklara birlikte göğüs germe de sorumluluklar arasındadır.