Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı, mütefekkir ve hukukçu Aliya İzzetbegoviç (1925-2003), inancı, entelektüel derinliği ve savaşın en acımasız anlarında bile taviz vermediği adalet ve ahlak duruşu sebebiyle Bilge Kral unvanıyla anılmıştır.
Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç: Hayatı ve Mücadelesi (1925-2003)
Aliya İzzetbegoviç, 8 Ağustos 1925 tarihinde Bosna-Hersek'in Bosanski Şamac kasabasında dünyaya geldi ve Saraybosna'da yetişti. II. Dünya Savaşı yıllarında Boşnak gençlerin dini ve ahlaki kimliğini korumak amacıyla kurulan Mladi Muslimani (Genç Müslümanlar) teşkilatında aktif görev aldı ve ihtiyaç sahiplerine yardım çalışmalarını organize etti.
Savaştan sonra eski Yugoslavya'daki baskıcı rejim tarafından İslami kimliği ve fikirleri nedeniyle 1946 ve 1983 yıllarında iki kez hapse mahkûm edildi; toplamda yaklaşık 9 yılını cezaevinde geçirdi. Saraybosna Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun olan Aliya, 1990 yılında kurduğu Demokratik Eylem Partisi (SDA) ile seçimleri kazanarak bağımsız Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi ve 19 Ekim 2003'te Saraybosna'da vefat ederek Kovaçi Şehitliği'nde askerlerinin yanına defnedildi.
Fikir Dünyası ve Başyapıtı: 'Doğu ve Batı Arasında İslam'
Aliya İzzetbegoviç, 20. yüzyıl İslam düşüncesinin en özgün mütefekkirlerinden biridir. En önemli eseri olan Doğu ve Batı Arasında İslam (Islam Between East and West) eserinda insanlık tarihindeki dünya görüşlerini üç temel kategoride analiz eder: 1) Salt dinsel/ruhsal bakış (Hristiyanlık/Brahmanizm), 2) Salt materyalist/maddi bakış (Sosyalizm/Kapitalizm) ve 3) İslam'ın bütüncül (bipolar / çift kutuplu) sentezi.
Aliya'ya göre insan hem çamurdan (beden/madde) hem de ilahi ruhtan (ahlak/mana) yaratılmış çift boyutlu bir varlıktır. Salt ruhçuluk dünyayı ve bilimi ihmal ederken, salt materyalizm insanın ruhunu ve ahlakını yok sayar. İslam ise hem namazı hem zekâtı, hem camiyi hem laboratuvarı, hem bireysel takvayı hem de toplumsal adaleti birleştiren fıtrat dinidir.
| Eserin Adı | Yazılış Bağlamı | Temel Mesajı ve İçeriği |
|---|---|---|
| Doğu ve Batı Arasında İslam | Felsefi ve medeniyet analizi | İslam'ın madde ve manayı birleştiren üçüncü ve fıtri yol oluşu |
| İslam Deklarasyonu (1970) | İslam dünyasının özeleştirisi | Müslüman toplumların eğitim, bilim ve ahlakla yeniden dirilişi |
| Özgürlüğe Kaçışım | Foça Cezaevi notları (1983-1988) | Sanat, ahlak, hukuk, özgürlük ve insan onuru üzerine tefekkürler |
| Tarihe Tanıklığım | Siyasi ve tarihi hatırat | Bosna bağımsızlık mücadelesi ve Dayton sürecinin muhasebesi |
Savaşta Bile Taviz Verilmeyen Değer: Adalet ve İslam Savaş Ahlakı
1992-1995 yılları arasında Bosna-Hersek'te yaşanan savaşta Saraybosna 43 ay boyunca kuşatma altında kalmış, Srebrenitsa başta olmak üzere Boşnak sivillere karşı Avrupa'nın ortasında ağır bir soykırım işlenmiştir. Ancak Aliya İzzetbegoviç, düşmanın işlediği vahşete aynı vahşetle karşılık verilmesini kesinlikle yasaklamış ve İslam savaş hukukunun (أَخْلَاقُ الْحَرْبِ) dışına çıkılmasına izin vermemiştir.
Askerlerine hitaben yaptığı tarihi konuşmada: “Savaşta büyük zulme uğradınız; zalimleri affedip affetmemekte serbestsiniz. Ama ne yaparsanız yapın soykırımı unutmayın; çünkü unutulan soykırım tekrarlanır! Fakat sakın intikam peşinde koşup masumlara zarar vermeyin; biz düşmanlarımıza benzemeyeceğiz!” diyerek adalet (الْعَدَالَةُ) ile intikam arasındaki sınırı çizmiştir.
Birlikte Yaşama Kültürü ve Saraybosna Modeli
2. Ünitemizin ana teması olan Birlikte Yaşamanın İlkeleri açısından Aliya İzzetbegoviç'in hayatı somut bir laboratuvar niteliğindedir. O, Osmanlı medeniyetinin Balkanlara miras bıraktığı çok kültürlü ve çok dinli Saraybosna modelini (aynı meydanda cami, kilise ve havranın yan yana bulunmasını) insanlığın ortak zenginliği olarak savunmuştur.
Aşırı milliyetçilerin 'etnik açıdan saf devlet' dayatmalarına karşı Aliya, farklı inanç ve etnik kökenden insanların hukuk, adalet ve karşılıklı saygı zemininde bir arada yaşayabileceği çoğulcu bir toplumu müdafaa etmiş; İslam'ın 'Dinde zorlama yoktur' (Bakara, 256) ilkesini modern devlet yönetimine yansıtmıştır.
| Temel Değer | Düşüncedeki Karşılığı | Hayatındaki Somut Uygulaması |
|---|---|---|
| Adalet (el-Adl) | İntikam yerine hukuku üstün tutmak | Savaşta sivilleri ve kiliseleri koruma emri vermesi |
| Tevekkül ve Azim | Kadere iman edip tüm gücüyle çalışmak | Ambargoya rağmen Bosna ordusunu ve devletini kurması |
| Birlikte Yaşama | Kültürel çoğulculuk ve hoşgörü | Farklı dinlerin bir arada yaşadığı Bosna'yı savunması |
| Tevazu ve İffet | Makam ve servetten uzak sade yaşam | Cumhurbaşkanıyken mütevazı dairesinde yaşaması ve şehitliğe defni |
Tevazu, Sabır ve Vefatında Bıraktığı Miras
Aliya İzzetbegoviç, devlet başkanlığı makamında bulunmasına rağmen son derece sade ve mütevazı (tevazu / التَّوَاضُعُ) bir hayat sürmüştür. Vefatından önce kendisi için görkemli bir anıt mezar yapılmasını vasiyetinde reddetmiş; “Beni Kovaçi Şehitliği'nde Bosna için can veren evlatlarımın, askerlerimin arasına mütevazı bir mezara defnedin.” demiştir.
Bugün Saraybosna'daki Kovaçi Şehitliği'nde bulunan kabir taşında sadece şu anlamlı ifade yazılıdır: “Her şeye gücü yeten Allah'a yemin ederim ki köle olmayacağız!” Bu duruş, müminin yalnız Yüce Allah'a kul olduğunu ve hiçbir zalime boyun eğmeyeceğini simgeler.
Aliya İzzetbegoviç'in Örnekliğini Müşahede ve Çıkarım (TDB.1.2.3)
Aliya İzzetbegoviç'in hayatını ve eserlerini incelediğimizde (müşahede), bir Müslüman aydının ve liderin modern çağın krizleri karşısında nasıl ilkeli durabileceğini görürüz. Onun örnekliğinden çıkaracağımız en büyük ders; ahlakın siyasetten, bilimin dinden, adaletin ise güçten asla ayrılmaması gerektiğidir.
Bugün bizler de birlikte yaşama kültürünü korurken Aliya gibi hem kendi inanç ve kültür değerlerimize sımsıkı bağlı kalmalı hem de tüm insanlığa karşı adalet, merhamet ve dürüstlükle muamele etmeliyiz.
Örnekler
Örnek 1Aliya İzzetbegoviç 'Doğu ve Batı Arasında İslam' adlı eserinde İslam'ın insan ve dünya görüşünü diğer felsefi/dini sistemlerden nasıl ayırmaktadır?
Cevabı göster
Aliya'ya göre Hristiyanlık/ruhçuluk yalnız ruhu ve ahireti, materyalizm ise yalnız maddeyi ve dünyayı esas alır. İslam ise insanın hem beden hem ruhtan oluşan fıtratına uygun olarak madde ile manayı, bilim ile ahlakı, dünya ile ahireti birleştiren 'çift kutuplu (bipolar) denge' nizamıdır.
Örnek 2Aliya İzzetbegoviç'in “Savaş ölünce değil, düşmana benzeyince kaybedilir!” sözü İslam ahlakının hangi temel ilkesini yansıtmaktadır?
Cevabı göster
Zulme uğransa bile adaletten ve İslam savaş ahlakından asla sapmama (Mâide suresi 8. ayet: 'Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin' ve Bakara 190: 'Haddi aşmayın') ilkesini yansıtmaktadır.
Örnek 3Bosna Savaşı sırasında yüzlerce cami yıkıldığı halde Aliya İzzetbegoviç'in Saraybosna'daki kilise ve sinagogları askerlerle koruma altına aldırması neyin göstergesidir?
Cevabı göster
İslam'ın birlikte yaşama ahlakına, inanç özgürlüğüne ve mabetlerin dokunulmazlığına verdiği önemin, şartlar ne kadar ağır olursa olsun pratikte yaşatıldığının somut göstergesidir.
Örnek 4Aliya İzzetbegoviç'in gençlik yıllarında katıldığı hareketin adı nedir ve bağımsız Bosna-Hersek'teki siyasi görevi ne olmuştur?
Cevabı göster
Gençlik yıllarında Mladi Muslimani (Genç Müslümanlar) teşkilatında görev almış; 1992'de bağımsızlığını ilan eden Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı olmuştur.
Örnek 5Aliya İzzetbegoviç'in 1983-1988 yılları arasında Foça Cezaevi'ndeyken tuttuğu düşünce ve tefekkür notlarından oluşan ünlü eseri hangisidir?
Cevabı göster
Zindan yıllarındaki derin tefekkür notlarını bir araya getirdiği eseri Özgürlüğe Kaçışım'dır.
Örnek 6“Yeryüzünün öğretmeni olabilmek için gökyüzünün öğrencisi olmak gerekir.” sözünde 'gökyüzünün öğrencisi olmak' ifadesiyle ne kastedilmektedir?
Cevabı göster
İnsanlığa adalet, ahlak ve medeniyet öğretebilmek ('yeryüzünün öğretmeni olmak') için önce ilahi vahyin (Kur'an-ı Kerim'in) ve peygamberlerin rehberliğinin talebesi olmak gerektiği kastedilmektedir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hem derin bir İslam mütefekkiri hem de bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı olması ve savaşta bile adaletten ayrılmaması sebebiyle 'Bilge Kral' unvanıyla anılan örnek şahsiyet kimdir?
Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve 'Doğu ve Batı Arasında İslam' eserinin müellifi Aliya İzzetbegoviç 'Bilge Kral' olarak tanınır.
2Aşağıdakilerden hangisi Aliya İzzetbegoviç'in kaleme aldığı eserlerden biri değildir?
Safahat, İstiklal Şairimiz Mehmet Akif Ersoy'un şiir külliyatıdır; diğer üç eser Aliya İzzetbegoviç'e aittir.
3Aliya İzzetbegoviç'in 'Doğu ve Batı Arasında İslam' adlı eserindeki temel tezi aşağıdakilerden hangisidir?
Aliya bu eserinde İslam'ın tek yanlı materyalizm ile tek yanlı ruhçuluk arasında madde ve ruhu birleştiren bütüncül yol olduğunu savunur.
4Bosna Savaşı sırasında Aliya İzzetbegoviç'in ordusuna verdiği “Kadınlara, çocuklara, yaşlılara ve ibadethanelere dokunmayın!” emri öncelikle aşağıdaki değerlerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?
Bu emir İslam'ın adalet (D1. Adalet) ve savaş ahlakı ilkelerinin en somut örneğidir.
5Aşağıdaki ifadeleri Doğru (D) veya Yanlış (Y) olarak değerlendiriniz.
- Aliya İzzetbegoviç gençlik yıllarında 'Mladi Muslimani (Genç Müslümanlar)' teşkilatında faaliyet göstermiştir.
Boşnak gençlerin inanç ve ahlakını korumak için kurulan bu harekette aktif rol almıştır.
- Aliya İzzetbegoviç savaş sırasında 'düşman ne yapıyorsa biz de aynısını sivil halka yapmalıyız' görüşünü savunmuştur.
Tam tersine 'Savaş ölünce değil, düşmana benzeyince kaybedilir' diyerek sivillere ve mabetlere dokunulmasını yasaklamıştır.
- Aliya İzzetbegoviç'in Foça Cezaevi'ndeki düşünce notlarından oluşan eseri 'Özgürlüğe Kaçışım'dır.
1983-1988 yılları arasındaki hapishane notları bu adla yayımlanmıştır.
- Aliya İzzetbegoviç vefat ettiğinde kendisi için görkemli bir saray anıt mezarı yapılmasını vasiyet etmiştir.
Tevazusu gereği anıt mezarı reddetmiş ve Kovaçi Şehitliği'nde askerlerinin arasına sade bir kabre defnedilmiştir.
- Aliya İzzetbegoviç farklı din ve kültürlerin bir arada barış içinde yaşadığı Saraybosna modelini savunmuştur.
Birlikte yaşama ahlakının ve kültürel çoğulculuğun en güçlü savunucularından biri olmuştur.
- Aliya İzzetbegoviç gençlik yıllarında 'Mladi Muslimani (Genç Müslümanlar)' teşkilatında faaliyet göstermiştir.
6Aşağıdaki kavram ve eserleri Aliya İzzetbegoviç'in hayatındaki karşılıklarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı olan Aliya İzzetbegoviç dünyada Kral unvanıyla tanınmıştır.
- Aliya'nın İslam'ı materyalizm ve idealizm karşısında fıtri denge olarak anlattığı başyapıtı 'Doğu ve Batı Arasında ' adlı eseridir.
- Aliya İzzetbegoviç savaşta bile intikam yerine ilkesinden ayrılmamayı emretmiştir.
- “Yeryüzünün öğretmeni olabilmek için öğrencisi olmak gerekir.” sözü Aliya İzzetbegoviç'e aittir.
- Aliya İzzetbegoviç vasiyeti gereği Saraybosna'daki Şehitliği'nde askerlerinin yanına defnedilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Aliya İzzetbegoviç'in örnekliğini (TDB.1.2.3) düşünce, ahlak ve birlikte yaşama boyutlarıyla 3 adımda değerlendiriniz.
1. ipucu: :
2. ipucu: :
3. ipucu: :
Cevap:
Kısaca
- Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı, mütefekkir ve hukukçu Aliya İzzetbegoviç (1925-2003), inancı, entelektüel derinliği ve savaşın en acımasız anlarında bile taviz vermediği adalet ve ahlak duruşu sebebiyle Bilge Kral unvanıyla anılmıştır.
- Gençlik yıllarında Mladi Muslimani (Genç Müslümanlar) hareketinde yer almış; İslam düşüncesini çağın sorunlarıyla buluşturan Doğu ve Batı Arasında İslam, İslam Deklarasyonu ve Özgürlüğe Kaçışım adlı ölümsüz eserleri kaleme almıştır.
- Doğu ve Batı Arasında İslam adlı başyapıtında insanı sadece ruhtan ibaret gören tek yanlı idealizm ile sadece maddeden ibaret gören materyalizm karşısında, İslam'ın ruh ve maddeyi, dünya ve ahireti birleştiren 'çift kutuplu denge (orta ümmet)' olduğunu ortaya koymuştur.
- 1992-1995 Bosna Savaşı sırasında sivil halka yapılan ağır soykırım ve saldırılara rağmen ordusuna “Kadınlara, çocuklara, yaşlılara ve ibadethanelere dokunmayın; çünkü bizim öcümüz değil adaletimiz olmalıdır!” emrini vererek İslam savaş ahlakını dünyaya göstermiştir.
- Saraybosna'yı farklı din ve kültürlerin bir arada barış içinde yaşadığı bir medeniyet modeli olarak savunan Aliya, “Yeryüzünün öğretmeni olabilmek için gökyüzünün öğrencisi olmak gerekir.” vecizesiyle ilim ve vahiy bağını özetlemiştir.