İslam dini; insanların can, mal, akıl, nesil ve din emniyeti içinde barış ve kardeşlikle yaşadığı huzurlu bir toplum inşa etmeyi hedefler. Emniyet ve güven, barış ve uzlaşma, adalet, adabımuaşeret ve dayanışma ilkeleri toplumsal binayı ayakta tutarken; şiddet, terör, ötekileştirme, yalan, gıybet, iftira, tecessüs ve bağımlılıklar bu huzuru tehdit eder. Çağımızda Aliya İzzetbegoviç gibi bilge şahsiyetler, savaşın en ağır şartlarında bile İslam'ın adalet ve birlikte yaşama ilkelerinden taviz vermeyerek insanlığa örnek olmuştur.
Toplumsal Huzuru Sağlayan Unsurlar (Emniyet, Barış, Adalet, Görgü ve Kardeşlik)
Huzurlu bir toplumun inşasında beş temel unsur öne çıkar. Birincisi Emniyet ve Güvendir: İnsanların can, mal, namus, akıl ve din güvenliği içinde yaşaması ve emanetlerin korunması esastır (Bakara, 2/283). Hz. Peygamber (sav) risalet öncesinde Muhammedü'l-Emîn unvanıyla tanınmış ve «Müslüman, insanların elinden ve dilinden güvende olduğu kimsedir» buyurmuştur. İkincisi Barış ve Uzlaşma (Sulh)dır: Kur'an-ı Kerim müminler arasında anlaşmazlık çıktığında derhal aralarının düzeltilmesini (Hucurât, 49/9) ve kötülüğün en güzel iyilikle savılmasını (Fussilet, 41/34) emreder. Hz. Peygamber'in (sav) farklı din ve kabilelerle imzaladığı Medine Vesikası ile Ensar-Muhacir kardeşliği (muâhât) toplumsal barışın en somut tarihsel modelleridir.
Üçüncü unsur Adalet ve Hak Gözetmedir: Zulmün zıddı olan adalet; ölçü ve tartıyı tam yapmak, her hak sahibine hakkını vermek ve hukukun üstünlüğünü korumaktır. Kur'an-ı Kerim, sevmediğimiz bir topluluğa duyulan öfkenin bile bizi adaletsizliğe sevk etmemesini (Mâide, 5/8) emreder; suçların cezalandırılması kişisel intikamla değil yetkili yargı kurumlarıyla yapılır.
Dördüncü unsur Görgü Kuralları (Âdâb-ı Muâşeret)dır: Evlere izin alarak ve selam vererek girmek, konuşurken söz kesmemek, yapılan iyiliği başa kakmamak, büyüklere saygı ve küçüklere şefkat göstermek özellikle Hucurât suresinde ve Sünnet'te öğretilen medeni kurallardır. Beşinci unsur ise Kardeşlik ve Dayanışmadır: «Müminler ancak kardeştirler» (Hucurât, 49/10) ve «İyilik ve takva üzere yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmayın» (Mâide, 5/2) ayetleri doğrultusunda zekât, sadaka, infak ve manevi destekle müminler bir bedenin organları gibi birbirini tamamlar.
Toplumsal Huzuru Tehdit Eden Unsurlar (Şiddet, Ötekileştirme, Gıybet, Tecessüs ve Bağımlılık)
Toplumsal barışı yıkan tehditlerin başında Şiddet ve Terör ile Ötekileştirme gelir. Fiziksel veya psikolojik zorbalık olan şiddet ve topluma korku salarak cana/mala kasteden terör, İslam'ın dokunulmaz kıldığı yaşama hakkına ağır bir saldırıdır; Kur'an'da haksız yere bir insanı öldürenin bütün insanlığı öldürmüş gibi olduğu (Mâide, 5/32) bildirilir. İnsanları dil, ırk, mezhep veya ekonomik durumları yüzünden dışlamak olan ötekileştirme ise «Allah katında en değerli olanınız O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır (takva)» (Hucurât, 49/13) ilkesine aykırıdır.
İnsan ilişkilerini içeriden çürüten dil afetleri Yalan, İftira ve Gıybet ile Mahremiyetin İhlali (Tecessüs)dür. Gerçeğe aykırı söz söylemek (yalan), bir kişinin arkasından hoşlanmayacağı kusurunu konuşmak (gıybet) ve onda bulunmayan bir suçu ona yüklemek (iftira / bühtan) ağır birer kul hakkı ihlalidir. Hucurât suresi 12. ayette gıybet 'ölü kardeşinin etini yemeye' benzetilmiş ve aynı ayette «Birbirinizin gizli hâllerini ve mahremiyetini araştırmayın (tecessüs etmeyin)» buyrulmuştur. Kişisel verilerin ve aile mahremiyetinin izinsiz ifşası da tecessüs kapsamındadır.
Bireyin iradesini ve aile huzurunu yıkan bir diğer tehdit Zararlı Alışkanlıklar ve Dijital Bağımlılıktır. İçki, uyuşturucu ve kumar Mâide suresi 90-91. ayetlerde aramıza kin ve düşmanlık sokan 'şeytan işi pislik (rics)' olarak yasaklanmıştır. Günümüzde internet, sosyal medya ve dijital oyunların kontrolsüz kullanımıyla oluşan dijital bağımlılık da zaman israfına, aile içi iletişimsizliğe ve ruhsal-fiziksel sağlık sorunlarına yol açmaktadır.
Örnek Bir Şahsiyet: Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç (1925-2003)
Birlikte yaşama ahlakı ve adalet mücadelesinin çağımızdaki en parlak örneklerinden biri, bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve düşünür 'Bilge Kral' Aliya İzzetbegoviç'tir (1925-2003). Bosna'nın Bosanski Samac şehrinde doğan ve Saraybosna'da hukuk eğitimi alan Aliya, gençlik yıllarında 'Genç Müslümanlar' (Mladi Muslimani) hareketinde Müslümanların dinî ve kültürel kimliğini koruma mücadelesi vermiş; komünist Yugoslavya döneminde düşünceleri sebebiyle uzun yıllar hapis yatmıştır.
Hapishane ve fikir yıllarında kaleme aldığı Doğu ve Batı Arasında İslam, İslam Deklarasyonu, Özgürlüğe Kaçışım (Zindan Notları) ve Tarihe Tanıklığım adlı eserlerinde İslam'ın hem ruh hem de madde dünyasını kuşatan dengeli bir medeniyet nizamı olduğunu ortaya koymuştur. 1990 yılında Demokratik Eylem Partisini (SDA) kurarak seçimle Bosna-Hersek Cumhurbaşkanı seçilmiş ve 1992'de ülkesinin bağımsızlığını ilan etmiştir.
1992-1995 Bosna Savaşı sırasında halkı ağır katliamlara maruz kalmasına rağmen Aliya İzzetbegoviç, İslam'ın savaş ahlakından ve hukuktan asla ayrılmamıştır. Ordusuna «Kadınlara, çocuklara, yaşlılara ve din adamlarına el kaldırmayın; kiliselere ve ibadethanelere dokunmayın! Bizi öldürenlere benzemeyin!» emrini vermiş; «Biz kin ve intikam peşinde değiliz, yalnız adaletin peşindeyiz» diyerek farklı din ve kültürlerin Saraybosna'da bir arada yaşama iradesini tüm dünyaya kanıtlamıştır.
Örnekler
Örnek 1Toplumsal huzuru sağlayan beş temel unsuru sıralayarak bunlardan 'Emniyet ve Güven' ile 'Adalet ve Hak Gözetme' ilkelerini birer ayet/hadisle açıklayınız.
Cevabı göster
Toplumsal huzuru sağlayan beş unsur: 1) Emniyet ve Güven, 2) Barış ve Uzlaşma, 3) Adalet ve Hak Gözetme, 4) Görgü Kuralları (Âdâb-ı Muâşeret), 5) Kardeşlik ve Dayanışma. Emniyet ve Güven ilkesi 'Müslüman, insanların elinden ve dilinden güvende olduğu kimsedir' hadisine ve emanetin korunması emrine (Bakara, 283) dayanır. Adalet ilkesi ise 'Bir topluluğa duyduğunuz kin sizi adaletsiz davranmaya itmesin. Adil olun!' (Mâide, 8) ayetiyle her hak sahibine hakkını vermeyi emreder.
Örnek 2Hz. Peygamber'in (sav) Medine'de toplumsal barışı kurmak için gerçekleştirdiği iki temel uygulamayı açıklayınız.
Cevabı göster
1) Medine Vesikası: Müslümanlar, Yahudiler ve Medineli diğer kabileler arasında imzalanarak farklı din ve etnik grupların can, mal ve inanç özgürlüğünü hukuki güvenceye almıştır. 2) Ensar-Muhacir Kardeşliği (Muâhât): Mekkeli muhacirlerle Medineli ensarı din kardeşi ilan ederek maddi ve manevi dayanışmanın en güçlü örneğini kurmuştur.
Örnek 3Gıybet, iftira ve tecessüs kavramlarını tanımlayarak Kur'an-ı Kerim'de hangi surede birlikte yasaklandıklarını belirtiniz.
Cevabı göster
Gıybet, bir kimsenin arkasından kendisinde bulunan ancak duyduğunda üzüleceği bir kusurunu konuşmaktır. İftira (bühtan), bir kimseye kendisinde hiç bulunmayan bir suçu asılsız yere yüklemektir. Tecessüs ise insanların gizli hâllerini, özel hayatlarını ve ayıplarını gizlice araştırmaktır. Bu üç kötü davranış Hucurât suresinin 12. ayetinde kesin olarak yasaklanmıştır.
Örnek 4İslam ahlakında bir konuşmanın 'gıybet' sayılmadığı istisnai durumlardan üç tanesini yazınız.
Cevabı göster
1) Haksızlığa (zulme) uğrayan kişinin hakkını almak amacıyla durumu yetkili makamlara (hakime/savcıya) anlatması. 2) Dini bir konuda fetva almak için isim vermeden veya durumu bilene danışarak soru sorması. 3) Evlilik, ticari ortaklık veya komşuluk hakkında kendisine danışıldığında karşı tarafın zarar görmemesi için doğru bilgi vermesi ve kamuyu zarardan koruması.
Örnek 5Zararlı alışkanlıklar ile dijital bağımlılığın birey ve toplum huzuruna verdiği zararları İslam'ın temel ilkeleri açısından değerlendiriniz.
Cevabı göster
İslam; canın, aklın, dinin, neslin ve malın korunmasını (zarûriyyât-ı dîniyye) esas alır. İçki, kumar ve madde bağımlılığı aklı, malı ve sağlığı yok ettiği gibi aile içine düşmanlık sokar (Mâide, 90-91). Dijital bağımlılık ise zaman israfına, zihinsel dağınıklığa, aile bireyleriyle iletişimin kopmasına ve sosyal izolasyona yol açarak toplumsal huzuru zedeler.
Örnek 6Aliya İzzetbegoviç kimdir? Bosna Savaşı sırasında sergilediği ahlaki duruşu ve başlıca eserlerini açıklayınız.
Cevabı göster
Aliya İzzetbegoviç (1925-2003), bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve 'Bilge Kral' unvanıyla tanınan Müslüman düşünürdür. 'Doğu ve Batı Arasında İslam', 'İslam Deklarasyonu' ve 'Özgürlüğe Kaçışım' adlı eserleri yazmıştır. 1992-1995 Bosna Savaşı'nda yapılan zulümlere rağmen intikam duygusuyla hareket etmemiş; ordusuna kadınlara, çocuklara, yaşlılara ve ibadethanelere dokunmama emri vererek İslam'ın adalet ve hukuk ahlakını korumuştur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1İnsanların gizli hâllerini, özel yaşamlarını, kusurlarını ve kişisel bilgilerini izinsiz biçimde araştırıp ortaya dökmek anlamına gelen ve Hucurât suresi 12. ayette yasaklanan mahremiyet ihlali kavramı aşağıdakilerden hangisidir?
Hucurât suresi 12. ayette 'Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetini araştırmayın (ve lâ tecessesû)' buyrularak tecessüs (mahremiyet ihlali) yasaklanmıştır.
2Sahabilerden birinin 'Ya kardeşimde o söylediğim kusur gerçekten varsa ne dersiniz?' sorusuna Hz. Peygamber (sav): 'Söylediğin şey onda varsa I yapmış olursun; şayet yoksa ona II etmiş olursun' cevabını vermiştir. Hadiste I ve II numaralı yerlere sırasıyla hangi kavramlar gelmelidir?
Kişinin arkasından onda var olan kusuru söylemek 'gıybet', onda bulunmayan bir suçu veya kusuru uydurarak yüklemek ise 'iftira (bühtan)' olarak tanımlanır.
3'Doğu ve Batı Arasında İslam' ile 'Özgürlüğe Kaçışım' adlı eserlerin müellifi olan ve 1992-1995 yıllarındaki savaşta sergilediği hukuk, merhamet ve adalet ilkeleriyle 'Bilge Kral' unvanıyla anılan bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı kimdir?
Bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve 'Doğu ve Batı Arasında İslam' eserinin yazarı Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç'tir (1925-2003).
4Aşağıdakilerden hangisi İslam ahlakında konuşmanın 'gıybet' sayılmadığı meşru istisnalar arasında yer almaz?
Bir kişinin kusurlarını onu küçük düşürmek ve alay etmek amacıyla sohbet ortamında anlatmak gıybetin ta kendisidir ve Hucurât suresinde kesinlikle yasaklanmıştır.
5
- Hicret'ten sonra Medine'de farklı din ve kabileler arasında imzalanan Medine Vesikası, İslam tarihinde birlikte yaşama kültürünün ve toplumsal barışın ilk yazılı örneğidir.
Medine Vesikası farklı inanç ve etnik grupların haklarını ve ortak savunma sorumluluğunu güvenceye almıştır.
- Mâide suresi 8. ayete göre sevmediğimiz veya aramızda düşmanlık bulunan bir topluluğa karşı adaletsiz şahitlik yapmakta bir sakınca yoktur.
Tam aksine Mâide suresi 8. ayette 'Bir topluluğa duyduğunuz kin sizi adaletsiz davranmaya itmesin. Adaletli olun!' buyrulmaktadır.
- İnsanları dil, ırk, etnik köken veya ekonomik statüleri sebebiyle dışlamak ve küçümsemek anlamına gelen ötekileştirme, İslam'ın kardeşlik ilkesiyle bağdaşmaz.
Hucurât suresi 13. ayete göre insanların farklı kavim ve kabileler hâlinde yaratılması tanışma içindir; üstünlük takva iledir.
- İnternet, sosyal medya ve oyunların kontrolsüz kullanımıyla ortaya çıkan dijital bağımlılık, kişinin zamanını ve aile içi iletişimini olumsuz etkiler.
Dijital bağımlılık da diğer bağımlılıklar gibi iradeyi zayıflatır ve bireysel-toplumsal huzura zarar verir.
- Yalan, iftira ve gıybet gibi kul hakkı ihlallerinde hak sahibiyle helalleşmeye gerek olmadan yalnız tövbe etmek yeterlidir.
Kul hakkı içeren günahlarda Allah'a tövbe etmenin yanında zarar verilen kişinin gönlünü alıp helalleşmek şarttır.
- Hicret'ten sonra Medine'de farklı din ve kabileler arasında imzalanan Medine Vesikası, İslam tarihinde birlikte yaşama kültürünün ve toplumsal barışın ilk yazılı örneğidir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Peygamber (sav) risalet öncesinde dürüstlüğü ve emanetleri koruması sebebiyle unvanıyla tanınmıştır.
- Hucurât suresinin 10. ayetinde 'Müminler ancak ; öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin' buyrulmaktadır.
- Mâide suresi 32. ayete göre haksız yere bir insanın canına kıymak bütün öldürmek gibidir.
- Bir kimseye kendisinde bulunmayan bir suçu asılsız yere yüklemeye (bühtan) adı verilir.
- Aliya İzzetbegoviç gençlik yıllarında Bosna'da Müslümanlar (Mladi Muslimani) hareketinde kimlik ve özgürlük mücadelesi vermiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam'da 'Huzurlu Bir Toplum' idealini; Toplumsal Huzuru Sağlayan Unsurlar, Toplumsal Huzuru Tehdit Eden Unsurlar ve Aliya İzzetbegoviç'in Örnekliği başlıkları altında üç aşamada açıklayınız.
1. ipucu: Birinci aşamada toplumsal huzuru sağlayan beş unsuru (emniyet-güven, barış-uzlaşma, adalet, görgü kuralları, kardeşlik-dayanışma) belirtiniz.
2. ipucu: İkinci aşamada huzuru tehdit eden unsurları (şiddet-terör, ötekileştirme, yalan-iftira-gıybet, tecessüs ve bağımlılıklar) kul hakkı yönüyle açıklayınız.
3. ipucu: Üçüncü aşamada Aliya İzzetbegoviç'in fikirlerini ve Bosna Savaşı'nda sergilediği adalet ve birlikte yaşama ahlakını değerlendiriniz.
Cevap: Birinci aşamada İslam'da toplumsal huzur; emanetin korunduğu emniyet ve güven ortamı, Medine Vesikası'nda somutlaşan barış ve uzlaşma (sulh), düşmana karşı bile vazgeçilmeyen adalet ve hak gözetme (Mâide, 8), Hucurât suresinde öğretilen görgü kuralları (âdâb-ı muâşeret) ile zekât ve infakla güçlenen kardeşlik ve dayanışma üzerine inşa edilir. İkinci aşamada yaşama hakkını hedef alan şiddet ve terör (Mâide, 32), insanları ırk ve statüsüne göre dışlayan ötekileştirme (Hucurât, 13), güveni yıkan yalan, gıybet ve iftira, mahremiyeti çiğneyen tecessüs (Hucurât, 12) ile aklı ve aileyi tahrip eden zararlı alışkanlıklar ve dijital bağımlılık toplumsal huzuru tehdit eden ve kul hakkı doğuran başlıca unsurlardır. Üçüncü aşamada ise 'Doğu ve Batı Arasında İslam' eserinin müellifi Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç, Bosna Savaşı'nın en ağır günlerinde bile sivillere ve ibadethanelere dokunulmasını yasaklayarak intikam yerine hukuk ve adaleti seçmiş; İslam'ın birlikte yaşama ahlakının çağımızdaki canlı timsali olmuştur.
Kısaca
- Toplumsal Huzuru Sağlayan 5 Unsur: Emniyet ve Güven (emanet), Barış ve Uzlaşma (Medine Vesikası), Adalet ve Hak Gözetme (Mâide 8), Görgü Kuralları (âdâb-ı muâşeret) ve Kardeşlik-Dayanışma (Hucurât 10).
- Şiddet, Terör ve Ötekileştirme: Haksız yere cana kıymak tüm insanlığı öldürmek gibidir (Mâide 32); üstünlük ırkta veya statüde değil yalnız takvadadır (Hucurât 13).
- Dil Afetleri ve Tecessüs: Yalan, gıybet (arkadan konuşma), iftira (asılsız suçlama) ve tecessüs (gizli hâlleri ve mahremiyeti araştırma — Hucurât 12) kul hakkına girer.
- Bağımlılıklarla Mücadele: İçki ve kumar (Mâide 90-91) ile kontrolsüz ekran kullanımından doğan dijital bağımlılık aklı, zamanı ve aile huzurunu tahrip eder.
- Örnek Şahsiyet Aliya İzzetbegoviç (1925-2003): Doğu ve Batı Arasında İslam yazarı ve Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı; savaşta dahi hukuku, merhameti ve birlikte yaşama ahlakını korumuştur.