İslam Hukukunun Mahiyeti — Fıkıh ve Şeriat Kavramları, Kaynaklar, Konu Alanları, Hüküm Çeşitleri, Amaçlar ve Külli Kaideler

İnsan, toplum içinde yaşayan bir varlıktır. Ailesiyle, komşusuyla, alışveriş yaptığı esnafla, okuluyla ve devletiyle sürekli ilişki kurar. Bu ilişkilerde hakların korunması ve sorumlulukların bilinmesi için kurallara ihtiyaç vardır. İslam dini, Müslümanın Allah'la, kendisiyle, diğer insanlarla ve çevresiyle olan ilişkilerini düzenleyen kurallar getirmiştir. Bu kuralların bütününe İslam hukuku, bu kuralları inceleyen ilme ise İslam geleneğinde fıkıh denir. Fıkıh kelimesi sözlükte derinlemesine anlamak, bir şeyin inceliğini kavramak demektir. Kur'an-ı Kerim, müminlerin içinden bir grubun “dinde derin bilgi edinmeleri” gerektiğini bildirir (Tevbe, 122); Hz. Peygamber de “Allah kimin hayrını dilerse onu dinde fakih (derin anlayışlı) kılar.” buyurmuştur (Buhârî, İlim, 13).

Fıkhın terim anlamı zamanla daralmıştır. Ebû Hanîfe fıkhı “kişinin lehine ve aleyhine olan şeyleri bilmesi” diye tanımlamıştır; bu geniş tanım inanç, ahlak ve davranışları birlikte kapsar. Sonraki dönemlerde fıkıh, insan davranışlarıyla ilgili dinî hükümlerin ayrıntılı delillerinden çıkarılarak bilinmesi anlamında kullanılmıştır. Osmanlı döneminde hazırlanan Mecelle'nin ilk maddesi de fıkhı “ameliyle ilgili dinî meseleleri bilmek” diye tanımlar. Fıkıhla yakından ilişkili diğer kavram şeriattır. Şeriat sözlükte suya ulaştıran yol anlamına gelir; terim olarak Allah'ın kulları için koyduğu hükümlerin bütünüdür. Kur'an'da “Sonra seni de din işinde bir şeriat üzerine kıldık; sen ona uy.” buyrulur (Câsiye, 18). Buradaki ince ayrım önemlidir: Şeriat ilahî kaynaklıdır; fıkıh ise bu ilahî hükümleri anlama ve uygulama yolunda insanın gösterdiği bilgi çabasıdır.

Fıkıh alanında bazı kişi ve kurumlar özel adlarla anılır. Kaynaklardan hüküm çıkarabilecek bilgi ve yeterliğe sahip âlime müctehid, onun bu çabasına içtihat denir. Fıkıh bilgisine sahip kişiye genel olarak fakih denir. Bir kişinin sorduğu dinî soruya verilen cevaba fetva, fetva veren yetkin âlime müftü denir. Mahkemede anlaşmazlıkları çözüp bağlayıcı hüküm veren yargıca kadı, onun bu görevine kaza adı verilir. Fetva ile kaza arasındaki fark şudur: Fetva bir bilgilendirmedir ve kişiyi vicdanen bağlar; kadının hükmü ise devlet gücüyle uygulanır. Örneğin bir öğrencinin “Yolculukta orucumu erteleyebilir miyim?” sorusuna müftünün verdiği cevap fetvadır; iki komşu arasındaki arsa anlaşmazlığında mahkemenin verdiği karar ise kazadır.

Bir hukuk sisteminin değeri, hükümlerini nereden aldığıyla yakından ilgilidir. İslam hukukunda hükümlerin dayandığı kaynaklara edille-i şer'iyye (dinî deliller) denir. Bu kaynakların sırasını en güzel anlatan olaylardan biri, Hz. Peygamber'in Muaz b. Cebel'i Yemen'e kadı olarak gönderirken onunla yaptığı konuşmadır. Hz. Peygamber “Önüne bir dava gelince neye göre hüküm vereceksin?” diye sorar. Muaz önce Allah'ın kelamına, orada bulamazsa Resulullah'ın sünnetine, onda da bulamazsa kendi görüşüyle içtihat edeceğine söz verir; Hz. Peygamber de bu cevaptan memnun kalır (Ebû Dâvûd, Akdiye, 11). Kur'an da “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de… Bir konuda anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Resule götürün.” (Nisâ, 59) buyurarak bu sıralamaya işaret eder.

İslam hukukunun dört asli kaynağı vardır. Birincisi ve en temeli Kur'an-ı Kerim'dir; hükümlerin genel ilkelerini ve bazı ayrıntılarını belirler. Örneğin namazı emreder (Bakara, 43) ama kılınışını ayrıntılı anlatmaz. İkincisi sünnettir; Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarıdır. Sünnet Kur'an'ı açıklar ve tamamlar: Hz. Peygamber “Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız siz de öyle kılın.” (Buhârî, Ezan, 18) buyurarak namazın uygulamasını öğretmiştir. Üçüncüsü icmadır; Hz. Peygamber'den sonra bir dönemde yaşayan müçtehitlerin dinî bir meselede görüş birliğine varmasıdır. Hz. Ebû Bekir döneminde Kur'an'ın tek bir mushafta toplanması konusunda sahabenin birleşmesi buna örnektir. Dördüncüsü kıyastır; hakkında açık hüküm bulunmayan yeni bir meseleyi, hükmün gerekçesi (illet) aynı olan eski bir meseleye benzeterek hükme bağlamaktır. Kur'an şarabı yasaklar (Mâide, 90); yasağın illeti sarhoş edici olmasıdır. Aynı illet uyuşturucu maddelerde de bulunduğu için onlar da kıyasla haram kabul edilir.

Asli kaynakların yanında âlimler, özellikle yeni ve karmaşık meselelerde bazı yardımcı yöntemler kullanmıştır. İstihsan, kıyasın katı uygulamasının adaletsiz sonuç doğuracağı durumda daha uygun bir delile dayanarak farklı hüküm vermektir. Maslahat (istislâh), toplumun yararını gözeten ve dinin amaçlarıyla çelişmeyen düzenlemeler yapmaktır; trafik kuralları buna örnektir. Örf, toplumda yerleşmiş ve dinin ilkelerine aykırı olmayan uygulamalardır; alışverişte kullanılan ölçüler, ticari teamüller örftür. Sedd-i zerâi, kötülüğe götüren yolları baştan kapatmaktır. İstishâb ise aksi ispatlanana kadar mevcut durumun devam ettiğini kabul etmektir; örneğin abdestli olduğunu bilen kişi, abdestinin bozulduğunu kesin bilmedikçe abdestli sayılır. Bu yöntemler, İslam hukukunun hem sabit kaynaklara bağlı hem de yeni sorunlara cevap verebilen bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

İslam hukukunu yalnızca namaz, oruç ve abdest gibi ibadet kurallarından ibaret sanmak yaygın bir yanılgıdır. Oysa fıkıh, bir Müslümanın doğumundan ölümüne kadar hayatının hemen her alanını kapsar. Klasik fıkıh eserleri konuları genellikle üç ana başlıkta toplamıştır: Allah ile kul arasındaki ilişkileri düzenleyen ibâdât; insanlar arasındaki alım-satım, kira, borç gibi ilişkileri düzenleyen muâmelât; suç ve cezalarla ilgili ukûbât. Bazı âlimler aile hukukunu ayrı bir başlık olarak ele alıp buna münâkehât adını vererek dörtlü bir sınıflandırma yapmıştır. Fıkıh eserlerinin çoğunun temizlik (taharet) bahsiyle başlaması da dikkat çekicidir; çünkü ibadetin ön şartı temizliktir.

Günümüz hukuk diliyle düşündüğümüzde fıkhın konu alanlarını daha ayrıntılı sınıflandırabiliriz: Nikâh, boşanma, nafaka ve velayet gibi konular aile hukukuna; miras ve vasiyet miras hukukuna; alım-satım, kira, ortaklık, borç ve rehin borçlar ve ticaret hukukuna; suç ve cezalar ceza hukukuna; dava, şahitlik ve hâkimlik yargılama hukukuna; devlet yönetimi ve vergiler kamu hukukuna; savaş, barış ve antlaşmalar ise siyer, yani devletler arası ilişkiler hukukuna girer. Kur'an'da muâmelâta ilişkin ayetler bu genişliği gösterir: “Ey iman edenler! Akitlerinizi yerine getirin.” (Mâide, 1) ayeti sözleşmelere bağlılığı, “Belirli bir süre için borçlandığınızda onu yazın.” (Bakara, 282) ayeti ise borç ilişkilerinde belgeyi emreder. Kur'an'ın en uzun ayetinin bir borç ayeti olması, İslam'ın gündelik ilişkilerdeki adalete verdiği önemin işaretidir.

Fıkhın muâmelât alanının devlet eliyle kanunlaştırılmasının en bilinen örneği Osmanlı Devleti'nde hazırlanan Mecelle'dir. Mecelle, Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki bir ilim heyeti tarafından 1869-1876 yılları arasında bölüm bölüm hazırlanmıştır. Hanefî mezhebi görüşlerine dayanan Mecelle; alım-satım, kira, ortaklık, şahitlik ve yargılama gibi konuları 1851 madde hâlinde düzenler. Başına konan 99 külli kaide, İslam hukukunun özünü veciz cümlelerle özetler. Türkiye'de 1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edilene kadar yürürlükte kalan Mecelle, fıkıh birikiminin modern kanun diliyle ifade edilebileceğini göstermesi bakımından önemlidir.

Fıkhın temel kavramlarından biri hükümdür. Fıkıh terimi olarak hüküm, Allah'ın mükelleflerin fiilleriyle ilgili koyduğu kurallardır. Hükmün muhatabı mükellef, yani dinî sorumluluk taşıyan kişidir. Bir kişinin mükellef sayılabilmesi için akıllı ve ergenlik çağına girmiş (baliğ) olması gerekir. Hz. Peygamber bunu şöyle açıklar: “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, ergenlik çağına erinceye kadar çocuktan ve iyileşinceye kadar akıl hastasından.” (Ebû Dâvûd, Hudûd, 17) İslam hukuku, kişinin sorumluluğunu gücüne ve durumuna göre belirler: “Allah hiç kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez.” (Bakara, 286)

Hükümler iki ana gruba ayrılır. Birincisi teklifî hükümlerdir; bir fiilin yapılmasını, yapılmamasını ya da serbest bırakılmasını bildirir. Yapılması kesin delille istenen fiile farz denir; beş vakit namaz ve Ramazan orucu böyledir. Hanefî mezhebinde yapılması istenen ama delili farz kadar kesin olmayan fiile vacip denir; vitir namazı ve bayram namazı örnektir. Hz. Peygamber'in yaptığı ve yapılmasını tavsiye ettiği fiillere sünnet (mendup) denir; misvak kullanmak, namazdan önce ve sonra kılınan sünnet namazlar gibi. Yapılıp yapılmaması kişinin tercihine bırakılan fiil mubahtır; meşru yollardan yiyip içmek, yürüyüş yapmak gibi. Yapılmaması daha iyi olan fiil mekruh, yapılması kesin delille yasaklanan fiil ise haramdır; yalan, gıybet, hırsızlık ve faiz gibi. Kur'an “Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır.” (Bakara, 275) buyurarak bu iki hükmü bir arada gösterir.

İkinci grup vaz'î hükümlerdir; bir fiilin geçerliliğini belirleyen durumları gösterir. Sebep, hükmü başlatan durumdur: Namaz vaktinin girmesi namazın sebebidir. Şart, varlığı hükmün geçerliliği için gerekli olan ama fiilin parçası olmayan durumdur: Abdest namazın şartıdır. Mâni (engel), hükmün ortaya çıkmasını önleyen durumdur: Murisini kasten öldüren kişi ona mirasçı olamaz. Şartlarına uygun yapılan işlem sahih, temel unsuru eksik olan işlem bâtıl sayılır; abdestsiz kılınan namaz bâtıldır. Ayrıca normal şartlardaki asıl hükme azimet, zor durumlar için tanınan kolaylığa ruhsat denir: Ramazan'da oruç tutmak azimet, hastanın ve yolcunun orucunu sonraya bırakması ruhsattır (Bakara, 184).

İslam hukukunun hükümleri rastgele konmuş kurallar değildir; her birinin arkasında insanın yararını gözeten bir amaç vardır. Bu amaçlara makâsıdü'ş-şerîa (dinin amaçları) denir. Gazzâlî (ö. 505/1111) ve Şâtıbî (ö. 790/1388) gibi âlimler, İslam hukukunun beş temel değeri korumayı amaçladığını ortaya koymuşlardır: din, can, akıl, nesil ve mal. Kur'an, Hz. Peygamber'in gönderiliş amacını “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiyâ, 107) diye açıklar; hukuk da bu rahmetin toplum hayatındaki karşılığıdır. Âlimler bu amaçları önem derecesine göre üç kademede ele almıştır: Hayatın devamı için zorunlu olanlar (zarûriyyât), hayatı kolaylaştıran ihtiyaçlar (hâciyyât) ve hayatı güzelleştiren incelikler (tahsîniyyât).

Bu beş amacın her biri belirli hükümlerle korunur. Dinin korunması için ibadet özgürlüğü güvence altına alınır ve inançta zorlama yasaklanır (Bakara, 256). Canın korunması için haksız yere öldürme yasaklanır: “Kim bir cana kıymamış… birini öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir; kim de birini hayata döndürürse bütün insanları hayata döndürmüş gibidir.” (Mâide, 32) Aklın korunması için sarhoş edici maddeler yasaklanır (Mâide, 90) ve ilim teşvik edilir. Neslin korunması için evlilik ve aile kurumu düzenlenir, aile bağlarını zedeleyen davranışlar yasaklanır. Malın korunması için hırsızlık, gasp ve haksız kazanç yasaklanır: “Mallarınızı aranızda haksız yollarla yemeyin.” (Nisâ, 29) Böylece bir hükmün amacını bilen kişi, onun neden konduğunu da anlar. Örneğin trafik kurallarına uymak doğrudan bir ayetle emredilmemiş olsa da canın korunması amacına hizmet ettiği için dinen de önemlidir.

Fıkıh âlimleri, binlerce hükmün ortak noktalarını kısa ve öz cümlelerle ifade eden külli kaideler geliştirmiştir. “Bir işten maksat ne ise hüküm ona göredir.” (Mecelle, md. 2) kaidesi, “Ameller niyetlere göredir.” (Buhârî, Bed'ü'l-vahy, 1) hadisine dayanır. “Meşakkat kolaylığı getirir.” (md. 17) kaidesi, “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” (Bakara, 185) ayetinin ve “Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız.” (Buhârî, İlim, 11) hadisinin özüdür. “Zarar giderilir.” (md. 20) kaidesi ise “Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur.” (İbn Mâce, Ahkâm, 17) hadisinden beslenir. Bütün bu amaç ve kaidelerin özünde adalet vardır: “Allah size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emreder.” (Nisâ, 58) Ünitemizin adında yer alan adaletin teminatı ifadesi, İslam hukukunun bu temel misyonunu anlatır.

İslam hukukunu diğer hukuk sistemlerinden ayıran bazı özellikler vardır. Birincisi ilahî kaynaklı olmasıdır; temel ilkeleri Kur'an ve sünnete dayanır. İkincisi din, ahlak ve hukuku birlikte ele almasıdır. Bu yüzden fıkıhta kazâî (mahkemeye yansıyan) ve diyânî (Allah katındaki, vicdani) olmak üzere iki boyut vardır. Hz. Peygamber “Ben de bir insanım; bana davalaşmak için geliyorsunuz. Belki biriniz delilini diğerinden daha iyi anlatır da ben de duyduğuma göre onun lehine hüküm veririm. Kime kardeşinin hakkından bir şey hükmedersem ona ateşten bir parça ayırmış olurum.” (Buhârî, Şehâdât, 27) buyurarak mahkemeyi yanıltarak elde edilen hakkın Allah katında helal olmayacağını bildirmiştir. Üçüncüsü eşitliktir: Hukuk önünde zengin-fakir, yönetici-halk ayrımı yoktur (Hucurât, 13). Dördüncüsü sabitlik ile esnekliğin dengesidir: İbadetlerin esasları ve temel ahlak ilkeleri değişmez; örfe ve maslahata dayanan bazı hükümler ise zamana göre değişebilir. Mecelle bunu şöyle ifade eder: “Zamanın değişmesiyle hükümlerin değişmesi inkâr olunamaz.” (md. 39)

İçtihat serbestliği, zamanla bazı büyük âlimlerin yöntemleri etrafında fıkıh mezheplerinin oluşmasını sağlamıştır. Ehl-i sünnet içinde günümüze kadar yaşayan dört mezhep; Hanefî (İmam Ebû Hanîfe, ö. 150/767), Mâlikî (İmam Mâlik, ö. 179/795), Şâfiî (İmam Şâfiî, ö. 204/820) ve Hanbelî (Ahmed b. Hanbel, ö. 241/855) mezhepleridir. Bunların yanında Cafer es-Sâdık'a (ö. 148/765) nispet edilen Caferî mezhebi de önemli bir fıkıh okuludur. Türkiye'de Hanefî mezhebi yaygındır; özellikle doğu ve güneydoğu bölgelerimizde Şâfiî mezhebine bağlı Müslümanlar da yaşar. Mezhepler dinin ayrı kolları değil, aynı kaynakları anlamada farklı yöntemler geliştiren ilim okullarıdır. Âlimler arasındaki görüş farklılıkları çoğu zaman ümmet için bir genişlik ve kolaylık olarak değerlendirilmiştir; ancak bu farklılıklar ayrılık ve düşmanlık sebebi yapılmamalıdır.

Bu hafta öğrendiklerimizi bir araya getirince İslam hukukunun mahiyetini şöyle özetleyebiliriz: İslam hukuku, Kur'an ve sünnete dayanan, içtihatla gelişen, insanın Allah'la ve diğer insanlarla bütün ilişkilerini düzenleyen, din, can, akıl, nesil ve malı korumayı amaçlayan ve adaleti merkeze alan bir hukuk sistemidir. Bir meseleyi fıkıh gözüyle çözümlemek için beş adım izleyebiliriz: Olayı tanımla, konu alanını belirle, ilgili delili bul, hükmün türünü sınıflandır ve hangi amaca hizmet ettiğini açıkla. Örneğin okul kantininden veresiye alışveriş yapan bir öğrenciyi düşünelim: Olay bir borç ilişkisidir; konu alanı muâmelâttır; delil “Akitlerinizi yerine getirin.” (Mâide, 1) ve borcun yazılmasını isteyen ayettir (Bakara, 282); borcu zamanında ödemek farzdır, ödemeyi kasten geciktirmek ise haksızlıktır; bu hüküm malın korunması amacına hizmet eder. Böylece kavramları ezberlemek yerine onları hayatın içinde kullanmayı öğreniriz.