1. Tasavvufi Düşüncenin Oluşumu

Tasavvuf kelimesinin kökeni hakkında farklı görüşler vardır. En yaygın görüşe göre kelime, Arapçada yün anlamına gelen suf kökünden türemiştir; çünkü ilk zahitler dünya süsüne değer vermediklerini göstermek için kaba yünden yapılmış giysiler giyerlerdi. Bir başka görüşe göre kelime saflık, arınma anlamındaki safa ile ilişkilidir; çünkü tasavvufun amacı kalbin arınmasıdır. Bazıları ise kelimeyi Mescid-i Nebevi'nin yanındaki sofada kalıp ilim ve ibadetle meşgul olan Ehl-i Suffe ile, bazıları da Allah huzurunda ilk safta bulunmak anlamındaki saff kelimesiyle ilişkilendirir. Dil bilginlerinin çoğu suf görüşünü daha isabetli bulur; ancak diğer görüşler de tasavvufun anlam dünyasını yansıtması bakımından değerlidir.

Terim olarak tasavvuf, Kur'an ve sünnet ölçüsünde nefsi kötü huylardan arındırıp güzel ahlakla donatarak Allah'ın rızasına ve O'nu tanıma bilincine (marifetullah) ulaşmayı amaçlayan manevi yol demektir. Tasavvuf yolunda yürüyen kişiye sufi veya mutasavvıf, bu yolda bir rehberin gözetiminde eğitim alan kişiye mürit, rehberlik eden olgun kişiye mürşit denir. Halk arasında kullanılan derviş kelimesi de Farsça kökenli olup tasavvuf yoluna girmiş, gönlü alçakgönüllülük ve kanaatle dolu kişiyi ifade eder.

İlk sufiler tasavvufu tek bir cümleyle tanımlamaktan çok, onun bir yönünü öne çıkaran özlü sözler söylemiştir. Maruf-i Kerhi, 'Tasavvuf, hakikatleri almak ve insanların elindekilerden ümidi kesmektir.' der. Cüneyd-i Bağdadi, 'Tasavvuf, Hakk'ın seni senden öldürüp kendisiyle diriltmesidir.' diyerek benliği aşmayı vurgular. Tasavvuf geleneğinde dilden dile dolaşan 'Tasavvuf baştan başa edeptir.' sözü ise bu yolun Allah'a, insanlara ve bütün varlıklara karşı edebi esas aldığını gösterir. Bu tanımların ortak noktası, tasavvufun dış görünüşten çok kalbin hâline ve içten gelen samimiyete önem vermesidir.

Tasavvufi düşüncenin ilk ve temel kaynağı Kur'an-ı Kerimdir. Kur'an, Allah'ın kuluna yakınlığını çeşitli ayetlerde dile getirir: 'Kullarım sana beni sorarlarsa, bilsinler ki ben onlara çok yakınım.' (Bakara suresi, 186. ayet); 'Biz insana şah damarından daha yakınız.' (Kaf suresi, 16. ayet). Kur'an aynı zamanda nefsin arındırılmasını kurtuluşun şartı olarak gösterir: 'Nefsini arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen ise ziyana uğramıştır.' (Şems suresi, 9-10. ayetler). Zikir de sufilerin en çok önem verdiği ibadetlerdendir: 'Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur.' (Ra'd suresi, 28. ayet). Dünya hayatının geçiciliğini hatırlatan 'Bu dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir; ahiret yurduna gelince işte asıl hayat odur.' (Ankebut suresi, 64. ayet) gibi ayetler de zühd anlayışının temelini oluşturur.

İkinci temel kaynak Hz. Peygamber'in sünneti ve örnek hayatıdır. Peygamberimiz, peygamberlikten önce Hira mağarasında inzivaya çekilip tefekkür etmiş, peygamberliği boyunca gece ibadetini, zikri, duayı ve tefekkürü hayatının merkezinde tutmuştur. Mütevazı evi, sade sofrası ve kanaatkâr hayatı sufiler için en güzel örnektir. Abdullah b. Ömer'e verdiği 'Dünyada bir garip ya da yolcu gibi ol.' (Buhari, Rikak, 3) öğüdü, dünyaya gönül bağlamamanın özünü anlatır. Tasavvufun özü sayılan ihsan ise Cibril hadisinde şöyle tanımlanır: 'İhsan, Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görür.' (Buhari, İman, 37; Müslim, İman, 1).

Sahabe nesli de bu manevi hayatı canlı biçimde yaşamıştır. Mescid-i Nebevi'nin yanında kalan Ehl-i Suffe, ilim öğrenmeye ve ibadete kendini adamış, az ile yetinen bir topluluktu. Hz. Ebu Bekir'in teslimiyeti, Hz. Ömer'in hesap bilinci, Hz. Osman'ın cömertliği, Hz. Ali'nin ilim ve hikmeti, Ebu Zer el-Gıfari'nin dünyaya düşkünlüğe karşı duruşu ve Selman-ı Farisi'nin sade yaşamı sonraki sufiler için birer örnek olmuştur. Bu dönemde 'sufi' adı henüz kullanılmıyordu; çünkü manevi derinlik, ayrı bir alan olarak değil, dinin bütününe yayılmış bir yaşayış olarak vardı. Sahabeyi niteleyen en şerefli unvan, Hz. Peygamber'le birlikte olmayı ifade eden 'sahabi' unvanıydı.

Tasavvuf tarihçileri bu düşüncenin gelişimini genellikle üç döneme ayırır: zühd dönemi, tasavvuf dönemi ve tarikatlar dönemi. İlk dönem olan zühd dönemi, kabaca Hicri 1. ve 2. asırları (7. ve 8. yüzyıllar) kapsar. Hz. Peygamber ve sahabe döneminde dinin bütününe yayılmış olan manevi derinlik, bu dönemde bazı kişilerde özel bir hayat tarzı olarak belirginleşmiştir. Bu kişilere zahit (dünyaya gönül bağlamayan), abid (ibadete düşkün), kurra (Kur'an okuyucu) ve Allah korkusuyla çok gözyaşı döktükleri için bekkâun (çok ağlayanlar) gibi adlar verilmiştir.

Zühd hareketinin güçlenmesinin birkaç önemli sebebi vardır. Birincisi, hızla genişleyen fetihlerle birlikte artan servet ve refahın bazı çevrelerde dünyaya düşkünlüğü artırmasıdır. İkincisi, Hz. Osman'ın şehit edilmesi, Cemel ve Sıffin savaşları ve Kerbela olayı gibi siyasi çekişme ve iç karışıklıkların insanlarda derin bir üzüntü ve içe kapanma doğurmasıdır. Üçüncüsü ise yönetimdeki bazı kişilerin hayat tarzının Hz. Peygamber ve ilk halifeler dönemindeki sadelikten uzaklaşmasıdır. Zahitler bu gidişe sözle ve en çok da kendi yaşayışlarıyla karşı durmuş; insanlara ahireti, hesap bilincini ve kanaati hatırlatmışlardır.

Bu dönemin öne çıkan isimlerinden Hasan-ı Basri (ö. 110/728), Basra'da yetişmiş büyük bir âlim ve vaizdi; vaazlarında dünyanın geçiciliğini, Allah korkusunu (havf) ve hüznü öne çıkarmıştır. Rabia el-Adeviyye (ö. 185/801), Allah'a cennet arzusu ya da cehennem korkusuyla değil, yalnızca O'nu sevdiği için ibadet etmeyi vurgulayarak zühde ilahi aşk (muhabbet) boyutunu kazandırmıştır. Belh hükümdar ailesinden geldiği rivayet edilen İbrahim b. Edhem (ö. 161/778), saray hayatını bırakıp alın teriyle geçinmeyi seçmiş; Fudayl b. İyaz (ö. 187/803) ise gençliğinde yol kesen biriyken bir ayeti duyarak tövbe etmiş ve Mekke'de zühd ve takvasıyla tanınmıştır.

Hicri 3. ve 4. asırlar (9. ve 10. yüzyıllar), zühd hareketinin bir düşünce sistemine dönüştüğü tasavvuf dönemi olarak adlandırılır. Rivayetlere göre sufi lakabıyla anılan ilk kişilerden biri Kufeli Ebu Haşim es-Sufidir; bu dönemde sufi ve tasavvuf kelimeleri yaygın biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Zühd döneminde ağırlık daha çok Allah korkusu ve dünyadan uzak durma üzerindeyken, bu dönemde Allah sevgisi, marifet (Allah'ı tanıma), kalbin halleri ve nefsin incelikleri derinlemesine ele alınmıştır. Sufiler manevi yolculuğu basamaklar halinde açıklamış; kulun çabasıyla kazandığı kalıcı derecelere makam, Allah'ın bir lütfu olarak kalbe gelen geçici duygu durumlarına hal adını vermişlerdir. Tövbe, vera, zühd, sabır, tevekkül ve rıza bu makamların başlıcalarıdır.

Bu dönemin önemli isimlerinden Haris el-Muhasibi (ö. 243/857), adını 'nefsini sürekli hesaba çeken' anlamındaki muhasebe kavramından alır; nefsin gizli kusurlarını ve riyayı incelemiştir. Mısırlı Zünnun-i Mısri (ö. 245/859), marifet kavramını öne çıkaran ilk sufilerdendir. Horasanlı Bayezid-i Bistami, fena (benlikten geçme) konusundaki coşkulu sözleriyle tanınır. Bağdat'ta yaşayan Cüneyd-i Bağdadi (ö. 297/910) ise coşku ve kendinden geçme hâli olan sekr yerine ölçülülük ve uyanıklık hâli olan sahv anlayışını savunmuş; 'Bizim bu yolumuz Kitap ve sünnetle kayıtlıdır.' diyerek tasavvufun ölçüsünü belirlemiştir. Bu sebeple 'seyyidü't-taife' (sufilerin önderi) unvanıyla anılmıştır. Nişabur çevresinde ortaya çıkan Melametilik ise iyiliklerini gizleyip riyadan kaçmayı esas almıştır.

Hicri 4. ve 5. asırlarda sufiler, tasavvufun ilkelerini ve kavramlarını savunmak ve öğretmek için sistemli eserler kaleme almıştır. Serrac'ın el-Lüma, Kelabazi'nin et-Taarruf, Ebu Talib el-Mekki'nin Kutü'l-Kulub, Kuşeyri'nin er-Risale ve Farsça yazılan ilk tasavvuf eserlerinden Hücviri'nin Keşfü'l-Mahcub adlı eserleri bunların en tanınmışlarıdır. Bu eserler, tasavvufun Kur'an ve sünnete dayandığını göstermeyi ve aşırı yorumları ayıklamayı amaçlamıştır. Bu sürecin zirvesinde İmam Gazali (ö. 505/1111) vardır: Gazali, kelam ve felsefede derin bilgi sahibiyken yaşadığı manevi arayış sonucu tasavvufa yönelmiş, İhya-u Ulumi'd-Din adlı eseriyle tasavvufu fıkıh ve kelamla uyumlu bir çerçevede sunmuş, böylece tasavvufun Sünni düşünce içinde geniş kabul görmesine katkı sağlamıştır.

Hicri 6. asırdan (12. yüzyıl) itibaren tasavvuf, belirli bir öğretmenin yolu etrafında toplanan, kendine özgü eğitim usulü, zikir biçimi ve kuralları olan topluluklar halinde örgütlenmeye başlamıştır. Bu döneme tarikatlar dönemi denir. Tarikat kelimesi sözlükte yol, yöntem anlamına gelir; terim olarak bir mürşidin rehberliğinde Allah'ın rızasına ulaşmak için izlenen manevi eğitim yolunu ve bu yolu benimseyen topluluğu ifade eder. Tarikatlar genellikle kurucusunun adıyla anılmıştır. Bu dönemde tasavvuf, seçkin bir zümrenin bireysel yaşantısı olmaktan çıkarak halkın geniş kesimlerine ulaşan bir eğitim ve sosyal hayat kurumuna dönüşmüştür.

Tarikatların ortak bazı unsurları vardır. Manevi eğitime başlamak isteyen kişi bir mürşide bağlanır; buna intisap denir. Mürşidin gözetiminde nefsi terbiye etmek amacıyla yürütülen manevi yolculuğa seyr-ü sülük adı verilir. Mürşitlerin, öğrendiklerini kendi hocalarından ve onların hocalarından alarak Hz. Peygamber'e kadar uzandığını gösteren manevi zincire silsile denir. Eğitimini tamamlayan müride irşat görevi için verilen izne icazet, bu iznin sembolü olarak giydirilen giysiye hırka denir. Sufilerin bir araya geldiği, eğitim gördüğü ve yolculara kapısını açan mekânlar ise tekke, zaviye, dergâh, hankah ve ribat gibi adlarla anılmıştır.

Bu dönemde kurulan başlıca tarikatlar şunlardır: Bağdat'ta Abdülkadir Geylani (ö. 561/1166) adına bağlı Kadirilik; Irak'ta Ahmed er-Rifai (ö. 578/1182) adına bağlı Rifailik; Türkistan'da Hoca Ahmet Yesevi (ö. 562/1166) adına bağlı Yesevilik; Harezm'de Necmeddin Kübra (ö. 618/1221) adına bağlı Kübrevilik; Bağdat'ta Şehabeddin Ömer es-Sühreverdi (ö. 632/1234) adına bağlı Sühreverdilik; Kuzey Afrika ve Mısır'da Ebu'l-Hasan eş-Şazeli (ö. 656/1258) adına bağlı Şazelilik ve Buhara'da Bahaeddin Nakşibend (ö. 791/1389) adına bağlı Nakşibendilik. Anadolu'da ise Mevlana'nın düşüncesi etrafında oğlu Sultan Veled döneminde teşkilatlanan Mevlevilik, Hacı Bayram Veli'ye bağlanan Bayramilik ve Halvetilik gibi yollar etkili olmuştur. Tarikatlar; İslam'ın Orta Asya, Hindistan, Afrika ve Balkanlar gibi geniş coğrafyalara yayılmasında, sanat, musiki ve edebiyatın gelişmesinde ve toplumda dayanışmanın güçlenmesinde önemli rol oynamıştır.

Tasavvufi düşüncenin oluşum sürecine bütüncül bakıldığında, bu düşüncenin birdenbire ortaya çıkmadığı, Kur'an ve sünnette var olan manevi derinliğin zamanla isim, kavram ve kurum kazandığı görülür. Bu süreç, İslam düşüncesindeki diğer ilimlerin gelişimine benzer: Hz. Peygamber döneminde fıkıh, kelam veya tefsir adıyla ayrı ilimler yoktu; ancak bu ilimlerin konusu olan bilgiler dinin bütünü içinde yaşanıyordu. Zamanla ihtiyaçlar doğdukça fıkıh dinin amelî, kelam itikadi, tasavvuf ise manevi ve ahlaki boyutunu sistemli biçimde inceleyen birer alan haline gelmiştir. Âlimler bu ilişkiyi zahir ve batın kavramlarıyla açıklamış; dinin dış hükümleri ile iç anlamının birbirinden ayrılamayacağını vurgulamışlardır.

Bazı Batılı araştırmacılar, özellikle oryantalistler, tasavvufun Hint dinleri, Yeni Eflatunculuk ya da Hristiyan ruhbanlığı gibi dış kaynaklardan doğduğunu ileri sürmüştür. Oysa tasavvufun temel kavramları olan zikir, tövbe, takva, tevekkül, sabır, rıza, ihsan ve zühd doğrudan Kur'an ve sünnette yer alır. İslam dünyası farklı kültürlerle karşılaştığında bazı terimlerin veya düşünce biçimlerinin etkileşime girmesi doğaldır; ancak bu etkileşim tasavvufun kaynağı değil, ifade biçimleriyle ilgili sınırlı bir durumdur. Ayrıca İslam ruhbanlığı onaylamaz; tasavvuf da evliliği, çalışmayı ve toplum içinde yaşamayı esas alan bir anlayış geliştirmiştir. Nakşibendilikte öne çıkan 'halvet der encümen', yani kalabalık içinde kalbi Allah ile beraber tutma ilkesi bunun güzel bir örneğidir.

Tasavvuf tarihi boyunca sufiler ve âlimler bu yolun ölçülerini de belirlemiştir. Bu ölçülerin başında Kur'an ve sünnete bağlılık, farzları ve haramları gözetmek, ilimle amel arasında denge kurmak ve kişiyi kutsallaştırmamak gelir. Tarih içinde dini kişisel çıkara alet eden, şeriatın hükümlerini önemsizleştiren ya da aşırı yorumlara sapan bazı kişi ve gruplar ortaya çıkmış; Kuşeyri, Gazali ve İmam Rabbani gibi isimler bu sapmaları eleştirerek tasavvufu asli çizgisine çağırmıştır. Sonuç olarak tasavvufi düşünce, İslam'ın ihsan boyutunu yaşatan bir gelenek olarak; ilim, sanat, edebiyat ve toplumsal dayanışma alanlarında İslam medeniyetine büyük katkılar sağlamıştır. Bir sonraki haftada bu düşüncenin ahlaki boyutunu ayrıntılı olarak ele alacağız.