12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 7. Hafta: Müslümanların Bilim Alanında Yaptığı Öncü Çalışmalar ve Fatır Suresi 27-28. Ayetler

Bu hafta

İslam medeniyeti, Kur'an-ı Kerim ve sünnetin ilim öğrenmeye yaptığı güçlü teşvik sayesinde 8. yüzyıldan itibaren insanlık tarihinin en parlak bilimsel ve düşünsel atılımlarından birini gerçekleştirmiştir. Müslüman âlimler; tefsir, hadis, kelam ve fıkıh gibi İslami ilimlerin yanı sıra coğrafya, dil, tarih, felsefe, astronomi, matematik, fizik, kimya ve tıp alanlarında deney ve gözleme dayalı öncü eserler kaleme almış, Avrupa'da Rönesans'a zemin hazırlamışlardır. Kâinattaki bu muazzam düzen ve çeşitliliği inceleyen ilim ehlinin Allah katındaki değeri ise Fatır suresi 27 ve 28. ayetlerde özel olarak vurgulanmıştır.

İslami İlimler, Dil, Tarih, Coğrafya ve Felsefe Alanlarında Öncü Çalışmalar

Müslüman âlimler, Kur'an-ı Kerim ve sünneti doğru anlamak amacıyla İslami ilimleri sistemleştirirken, aynı zamanda beşerî ve sosyal bilimlerde de çığır açan eserler ortaya koymuşlardır:

Tefsir, Hadis, Kelam ve Fıkıh: Tefsir alanında Fahreddin Razi'nin et-Tefsîrü'l-Kebîr, Zemahşeri'nin Keşşaf, Beydavi'nin Envârü't-Tenzîl ve Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın Hak Dini Kur'an Dili adlı eserleri öne çıkmıştır. Hadis ilminde Buhari, Müslim, Tirmizi, İbni Mace, Ebu Davud ve Nesai'nin eserlerinden oluşan Kütüb-i Sitte en güvenilir kaynaklar kabul edilmiştir. Kelam ilminde İmam-ı Azam Ebu Hanife (Fıkh-ı Ekber), İmam Matüridi (Kitâbü't-Tevhîd) ve İmam Eş'ari; fıkıh ilminde ise Ebu Hanife, İmam Malik, İmam Şafii ve Ahmed bin Hanbel öncülük etmiştir.

Coğrafya: Harizmi Kitabü Sureti'l-Arz adlı eseriyle enlem ve boylam hesaplarını geliştirmiş; İbni Hurdazbih ise Kitabü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik adlı eseriyle dünyayı tarif eden ilk coğrafyacı olarak Batı'da "İslam Coğrafyasının Babası" unvanıyla anılmıştır. Belhi, Makdisi ve İdrisi'nin yanı sıra Osmanlı döneminde Piri Reis Kitab-ı Bahriyye adlı eseri ve 1513 tarihli Dünya Haritası ile, Seydi Ali Reis Mir'atü'l-Memâlik ve Kitabü'l-Muhit ile, Kâtip Çelebi Cihannüma ile, Evliya Çelebi ve İbni Battuta ise Seyahatname adlı eserleriyle coğrafya bilimine eşsiz katkılar sunmuştur.

Dil, Tarih ve Felsefe: Dil alanında Hz. Ali'nin emriyle Kur'an-ı Kerim'i ilk kez harekeleyen Ebü'l-Esved ed-Düelî, ilk Arapça sözlük olan Kitabü'l-Ayn'ı yazan Halil bin Ahmed ve yedi ciltlik Kitabü'l-Hayevân adlı ansiklopedik eseri kaleme alan Cahiz öne çıkmıştır. Tarih alanında İbni İshak, Vakıdi, İbni Hişam, İbni Sad, Belazüri, Tarihü'l-Ümem ve'l-Mülûk yazarı Taberi, Mukaddime adlı eseriyle sosyoloji ve tarih felsefesinin öncüsü olan İbni Haldun ve Kısas-ı Enbiya yazarı Ahmet Cevdet Paşa yetişmiştir. Felsefede ise ilk İslam filozofu Kindi, Ebu Bekir Razi, Muallim-i Sânî (İkinci Öğretmen) unvanlı ve el-Medinetü'l-Fâzıla ile İhsâü'l-Ulûm yazarı Farabi, İbni Sina, Gazali ve İbni Rüşd düşünce tarihine yön vermiştir.

Astronomi, Matematik, Fizik, Kimya ve Tıp Alanlarında Öncü Çalışmalar

Müslüman bilim insanları, kâinatı incelemeye yönelten ayetlerden ilham alarak doğa bilimleri, matematik ve tıpta deneysel yöntemi kurumsallaştırmışlardır:

Astronomi: İslam dünyasında ilk usturlabı yapan Fezari, Güneş'in kendi ekseni etrafında döndüğünü keşfeden ve Ay'daki Alfraganus kraterine adı verilen Fergani, Dünya'nın yarıçapını trigonometrik olarak ölçen Sind bin Ali, güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesaplayan Bettani, Kopernik'ten beş asır önce Dünya'nın döndüğünü belirten Biruni, Semerkant Rasathanesi'ni kuran Uluğ Bey ve Ay'ın ilk haritasını çıkaran Ali Kuşçu astronominin öncüleridir.

Matematik, Fizik, Kimya ve Havacılık: Matematikte cebir ilminin kurucusu olan Harizmi Kitabü'l-Muhtasar fi Hisabi'l-Cebr ve'l-Mukabele adlı eseri yazmış, sıfır (0) rakamını ve bilinmeyen için x simgesini kullanmıştır. Ömer Hayyam kübik (üçüncü dereceden) denklemleri çözüp Celali takvimi hazırlamış; Nasirüddin Tusi gezegen hareketlerini açıklayan Tusi Çifti kavramını geliştirmiş; Gıyaseddin Cemşid Kâşî ise ondalık kesirleri ve binom denklemlerini çözmüştür. Kimyada Cabir bin Hayyan imbik ve altın suyunu (kral suyu) bulmuş, maddenin en küçük parçası olan atomun (cüz-ü la yetecezza) parçalanabileceğini öngörerek modern kimyanın kurucusu olmuştur. Ebu Bekir Razi gliserin, soda ve sirke asidini keşfetmiştir. Fizikte İbnü'l-Heysem Kitabü'l-Menâzır adlı eseriyle karanlık oda deneyini yapmış ve görme olayının cisimden göze gelen ışınlarla gerçekleştiğini kanıtlamıştır. Cizreli Cezeri Fil Saati, krank mili ve otomatlarıyla sibernetik ve robotik biliminin öncüsü olmuş; Aziz Sancar ise hücrelerde DNA onarımı haritalamasıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü kazanmıştır. Havacılıkta ise İbni Firnas, İsmail Cevheri, dikey roket uçuşu yapan Lagari Hasan Çelebi, Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçan Hezarfen Ahmed Çelebi, yerli yolcu uçağı Nu.D.38'i üreten Nuri Demirağ ve Vecihi K-VI uçağını yapan Vecihi Hürkuş çığır açmıştır.

Tıp: Hz. Peygamber'in sağlık tavsiyelerini derleyen et-Tıbbü'n-Nebevî geleneğinin ardından; psikofizyolojiyi kuran ve cıvayı ilaç bileşiminde kullanan Kindi, ameliyatlarda anesteziyi ilk kez kullanan Sabit bin Kurre, çiçek ve kızamık farkını ortaya koyup el-Hâvî'yi yazan Ebu Bekir Razi, cerrahi aletleri tanıttığı Kitabü't-Tasrîf ile cerrahinin babası sayılan Zehravi, asırlarca Avrupa'da ders olarak okutulan el-Kanun fi't-Tıb yazarı İbni Sina, küçük kan dolaşımını keşfeden İbnü'n-Nefis ve Maddetü'l-Hayat adlı eserinde bulaşıcı hastalıklara yol açan mikrobu tanımlayan Akşemseddin tıp tarihine damga vurmuştur.

Kur'an'dan Mesajlar: Fatır Suresi 27-28. Ayetler

Adını ilk ayetinde geçen ve "yoktan var eden, yaratan" anlamına gelen Fâtır isminden (veya Melâike kelimesinden) alan Fatır suresi, Allah'ın (cc) birliğini ve kâinattaki eşsiz yaratma kudretini gözler önüne serer. Surenin 27 ve 28. ayetlerinde şöyle buyrulmaktadır: "Görmedin mi! Allah gökten su indirdi. Onunla renkleri çeşit çeşit olan meyveler çıkardık. Dağlardan (geçen) beyaz, kırmızı, değişik renklerde ve simsiyah yollar (yaptık). İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü renkte olanlar var. Kulları içinden ancak âlimler, Allah'tan (gereğince) korkar (haşyet duyar). Şüphesiz Allah, daima üstündür, çok bağışlayandır." (Fatır, 27-28).

Tabiattaki Çeşitlilik ve Ahenk: 27. ayette gökten indirilen aynı yağmur suyu ve aynı topraktan rengârenk, farklı tat ve kokuda meyvelerin çıkarılmasına; ayrıca dağlarda beyaz, kırmızı ve simsiyah kaya katmanlarının ve yolların bulunmasına dikkat çekilir. Bu durum jeoloji, botanik ve coğrafya bilimleriyle incelenen kevnî ayetlerin Allah'ın (cc) sonsuz ilim ve kudretine işaret ettiğini gösterir.

Canlılardaki Farklılıklar: 28. ayetin başında insanların, yeryüzünde yürüyen canlıların ve evcil hayvanların (davarların) da farklı renk, dil, ırk ve özelliklerde yaratıldığı vurgulanır. Biyolojik çeşitlilik, tesadüfün değil üstün bir Yaratıcının iradesinin eseridir.

Âlimlerin Değeri ve Haşyet Bilinci: Ayetin sonunda yer alan "Kulları içinden ancak âlimler, Allah'tan (gereğince) korkar" ifadesindeki korku, sıradan bir ürperti değil; Allah'ın (cc) azametini, ilmini ve kudretini kavrayarak O'na derin bir saygı ve tazim duymayı ifade eden haşyet kavramıdır. Kâinattaki kevnî ayetleri tefekkür ve ilimle inceleyen âlimler, Yaratıcının yüceliğini en iyi idrak eden ve O'nun emirlerine karşı en derin sorumluluk bilinci taşıyan kimselerdir.

Örnekler

Örnek 1İslam coğrafya tarihinde Harizmi, İbni Hurdazbih, Piri Reis ve Kâtip Çelebi'nin öne çıkan eserleri ve katkıları nelerdir?
Cevabı göster
Harizmi 'Kitabü Sureti'l-Arz' adlı eseriyle enlem ve boylam hesapları yapmış; İbni Hurdazbih 'Kitabü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik' eseriyle dünyayı tarif eden ilk coğrafyacı olarak 'İslam Coğrafyasının Babası' unvanını almıştır. Piri Reis 'Kitab-ı Bahriyye' adlı denizcilik kılavuzunu yazmış ve 1513 tarihli Dünya Haritası'nı çizmiş; Kâtip Çelebi ise 'Cihannüma' adlı meşhur coğrafya ansiklopedisini kaleme almıştır.
Örnek 2Astronomi alanında Fezari, Fergani, Bettani, Uluğ Bey ve Ali Kuşçu'nun bilim tarihine kazandırdıkları çalışmaları açıklayınız.
Cevabı göster
Fezari yıldızların konumunu ve enlem-boylamı belirleyen usturlabı yapan ilk Müslüman âlimdir. Fergani Güneş'in kendi ekseni etrafında döndüğünü keşfetmiş ve Güneş tutulmasını önceden hesaplamıştır (Ay'daki Alfraganus kraterine adı verilmiştir). Bettani güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak ölçmüştür. Uluğ Bey Semerkant Rasathanesi'ni kurmuş, Ali Kuşçu ise yıldız cetvelleri ve Ay'ın ilk haritasını hazırlamıştır.
Örnek 3Cabir bin Hayyan'ın kimya ve atom konusundaki öncü görüşleri nelerdir?
Cevabı göster
Modern kimyanın kurucusu kabul edilen Cabir bin Hayyan; imbik aletini, nitrik, sülfürik, sitrik, asetik ve tartarik asitler ile altın suyunu keşfetmiştir. Ayrıca atom bombasının üretilmesinden bin yıl önce maddenin en küçük parçası olan atomun ('cüz-ü la yetecezza') parçalanabileceğini ve parçalandığında Bağdat'ın altını üstüne getirecek kadar büyük bir enerji ortaya çıkaracağını ifade etmiştir.
Örnek 4İbnü'l-Heysem ve Cezeri'nin fizik ve mühendislik bilimlerindeki öncü çalışmalarını karşılaştırınız.
Cevabı göster
İbnü'l-Heysem 'Kitabü'l-Menâzır' adlı eseriyle optik biliminin öncüsü olmuş, karanlık oda (camera obscura) deneyini tasarlamış ve görme olayının gözden çıkan ışınlarla değil, cisimden göze gelen ışınlarla gerçekleştiğini kanıtlamıştır. Cizreli âlim Cezeri ise sibernetik ve robotik biliminin öncüsü olup Fil Saati, abdest otomatı, su pompaları ve krank mili gibi otomatik makineler tasarlamıştır.
Örnek 5Tıp tarihinde Sabit bin Kurre, Ebu Bekir Razi, Zehravi, İbni Sina, İbnü'n-Nefis ve Akşemseddin'in öne çıkan birer başarısını belirtiniz.
Cevabı göster
Sabit bin Kurre ameliyatlarda anesteziyi kullanan ilk hekimdir. Ebu Bekir Razi çiçek ve kızamık farkını keşfetmiş, böbrek taşlarını ameliyatla çıkarmış ve 'el-Hâvî'yi yazmıştır. Zehravi 'Kitabü't-Tasrîf' eseri ve cerrahi aletleriyle cerrahinin babası sayılmıştır. İbni Sina 'el-Kanun fi't-Tıb' eseriyle asırlarca otorite kabul edilmiş; İbnü'n-Nefis küçük kan dolaşımını keşfetmiş; Akşemseddin ise 'Maddetü'l-Hayat' eserinde mikrobu tanımlamıştır.
Örnek 6Fatır suresi 27 ve 28. ayetlerde kâinattaki hangi örnekler üzerinden ilim ve âlimlerin değerine dikkat çekilmektedir?
Cevabı göster
Ayetlerde gökten indirilen suyla rengârenk meyvelerin yetişmesi, dağlarda beyaz, kırmızı ve simsiyah kaya tabakalarının bulunması, insanların ve hayvanların da türlü renk ve özelliklerde yaratılması örnek gösterilir. Bütün bu kevnî ayetleri tefekkür ve ilimle inceleyen âlimlerin Allah'ın (cc) kudretini hakkıyla kavradığı ve kulları içinden ancak âlimlerin Allah'a gerçek anlamda saygı ve haşyet duyduğu bildirilmektedir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Dünyayı tarif eden ilk Müslüman coğrafyacı olması sebebiyle Batı dünyasında 'İslam Coğrafyasının Babası' unvanıyla tanınan ve 'Kitabü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik' adlı eseri kaleme alan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?
2Maddenin en küçük parçası olan atomun ('cüz-ü la yetecezza') parçalanabileceğini ve parçalandığında büyük bir enerji ortaya çıkaracağını asırlar öncesinden ifade eden, imbik ve çeşitli asitleri keşfederek modern kimyanın öncüsü kabul edilen bilim insanı kimdir?
3Aşağıdaki Müslüman âlim ve kaleme aldığı eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
4Fatır suresi 27 ve 28. ayetlerde gökten indirilen suyla rengârenk meyvelerin çıkarılması, dağların farklı renklerdeki tabakaları ve canlıların çeşitliliği anlatıldıktan sonra vurgulanan temel mesaj aşağıdakilerden hangisidir?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Kur'an-ı Kerim okumayı kolaylaştırmak amacıyla harekeleme çalışmasını Hz. Ali'nin emriyle ilk kez Ebü'l-Esved ed-Düelî gerçekleştirmiştir.
- Güneş'in kendi ekseni etrafında döndüğünü keşfeden ve Ay'daki 'Alfraganus' kraterine adı verilen astronomi âlimi Fergani'dir.
- Tıp tarihinde ameliyatlarda anesteziyi kullanan ilk hekim Kâtip Çelebi'dir.
- Nasirüddin Tusi, gezegen hareketlerini açıklayan 'Tusi Çifti' kavramını matematik ve astronomi dünyasına kazandırmıştır.
- Hücrelerin hasar gören DNA'ları nasıl onardığını haritalandıran çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü kazanan bilim insanımız Aziz Sancar'dır.
6Aşağıdaki Müslüman bilim insanlarını öne çıktıkları bilimsel çalışmalar ve eserlerle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Gece ve gündüz sürelerini belirlemeye, yıldızların konumunu tespit etmeye yarayan adlı astronomi aletini İslam dünyasında ilk kez Fezari yapmıştır.
2. Fiziki etkenlerin insanın ruh ve iç duygularında yarattığı etkiyi ölçen bilimini ilk İslam filozofu Kindi kurmuştur.
3. Tıp tarihinin en önemli keşiflerinden biri olan küçük kan dolaşımını keşfetmiştir.
4. XVII. yüzyılda kendi icat ettiği kanatlı uçma aracıyla Galata Kulesi'nden havalanarak Üsküdar'daki Doğancılar Meydanı'na inen bilgin olarak tanınır.
5. Fatır suresi 28. ayette Allah'ın yüceliği karşısında âlimlerin duyduğu derin saygı ve bilinçli sakınma duygusu kavramıyla ifade edilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam medeniyetinde tefsir, hadis, kelam, tıp ve sosyal bilimler alanlarında yazılmış temel eserleri müellifleriyle birlikte sınıflandırınız.

Kısaca

İslami ilimlerde et-Tefsîrü'l-Kebîr, Keşşaf, Envârü't-Tenzîl, Hak Dini Kur'an Dili (Tefsir); Kütüb-i Sitte (Hadis); Fıkh-ı Ekber ve Kitâbü't-Tevhîd (Kelam) temel kaynaklar olarak telif edilmiştir.
Coğrafyada Harizmi (Kitabü Sureti'l-Arz), İbni Hurdazbih (Kitabü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik), Piri Reis (Kitab-ı Bahriyye), Seydi Ali Reis (Mir'atü'l-Memâlik), Kâtip Çelebi (Cihannüma), Evliya Çelebi ve İbni Battuta (Seyahatname); dil, tarih ve felsefede ise Ebü'l-Esved ed-Düelî, Halil bin Ahmed, Cahiz, Taberi, İbni Haldun (Mukaddime), Kindi, Farabi, İbni Sina, Gazali ve İbni Rüşd öncülük etmiştir.
Astronomi ve matematikte Fezari (usturlap), Fergani, Bettani, Biruni, Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Harizmi (cebir ve sıfır), Ömer Hayyam, Nasirüddin Tusi (Tusi Çifti) ve Gıyaseddin Cemşid Kâşî dünya bilim tarihine yön vermiştir.
Fizik, kimya, tıp ve havacılıkta Cabir bin Hayyan (imbik, cüz-ü la yetecezza/atom), İbnü'l-Heysem (Kitabü'l-Menâzır), Cezeri (Fil Saati, robotik), Aziz Sancar (DNA onarımı), Sabit bin Kurre (anestezi), Ebu Bekir Razi (el-Hâvî), Zehravi (Kitabü't-Tasrîf), İbni Sina (el-Kanun fi't-Tıb), İbnü'n-Nefis (küçük kan dolaşımı), Akşemseddin (Maddetü'l-Hayat/mikrop), İbni Firnas, Lagari Hasan Çelebi, Hezarfen Ahmed Çelebi, Nuri Demirağ ve Vecihi Hürkuş çığır açmıştır.
Fatır suresi 27 ve 28. ayetlerde yağmur, meyveler, dağ katmanları ve canlılardaki çeşitlilik Allah'ın kudretinin delilleri olarak sunulmuş ve 'Kulları içinden ancak âlimler, Allah'tan (gereğince) korkar (haşyet duyar)' buyrulmuştur.

Bu dersin öteki kaynakları

12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Günlük Planları (2026-2027) Ders planı