Din ve bilim ilişkisini değerlendirirken araştırmanın nasıl yapıldığını, bilginin nasıl geliştiğini ve bilginin hangi amaçla kullanıldığını birlikte düşünmek gerekir. Bu anlatım, İslam’ın öğrenmeye ve aklı kullanmaya verdiği önemi incelenen örneklerle açıklar.
Din, ilim ve bilim kavramları
Bu kapsamda dini, Allah’ın peygamberler aracılığıyla insanlara bildirdiği kurallar bütünü olarak ele alır. Din; insanın Allah’la, diğer insanlarla ve çevresiyle ilişkisine yön verir.
İlim ve bilim kelimeleri geçmişte birbirlerinin yerine de kullanılmıştır. İslam kültüründe dinî konuları araştıran disiplinler için ilim kelimesi sıkça kullanılır. Bilim, olayları akıl, deney ve gözlem yoluyla araştırır; neden-sonuç ilişkilerini açıklamaya çalışır.
Bilimsel araştırma, yalnız bir sonuç söylemekten ibaret değildir. Sonuca hangi verilerle ve hangi yöntemle ulaşıldığını da göstermeyi gerektirir.
Evreni anlama ve araştırma
İslam inancına göre evrendeki düzen Allah’ın yaratmasıyla ilişkilidir. Bu düzen için âdetullah ve sünnetullah kavramları kullanılır. İnsan, evreni araştırırken olaylar arasındaki ilişkileri anlamaya çalışır.
Araf suresinin 185. ayetinde insanların gökler, yer ve yaratılanlar üzerinde düşünmesine dikkat çekilir. Bakara suresinin 164. ayetinde de doğadaki olayları düşünüp anlamanın önemi vurgulanır.
Bu konuda İslam’ın insanın evreni anlama çabasını desteklediği açıklanır. Araştırma yapmak, gözlemlemek ve akıl yürütmek bu çabanın parçalarıdır.
Bilimsel bilginin gelişmesi
Bilimsel bilgi, yeni bulgular ve gelişen araştırma yöntemleriyle yeniden değerlendirilebilir. Bir açıklamanın değişmesi, araştırmanın gereksiz olduğunu değil, bulguların yeniden incelendiğini gösterir.
Bu kapsamda Plüton’un gezegenler arasındaki sınıflandırılmasının değişmesini ve Göbeklitepe bulgularının geçmişe ilişkin değerlendirmeleri yenilemesini örnek verir. Bu örneklerin ortak yönü, önceki bilgilerin yeni değerlendirmelerle gözden geçirilmesidir.
Bir bilimsel iddiayı incelerken yalnız sonuca değil, sonucun dayandığı veriye ve yönteme de bakılır. Bilgiyi sorgulamak, kanıtsız bir tahmini bilimsel sonuç saymak değildir.
Kur’an’da öğrenme ve aklı kullanma
Alak suresinin 1 ve 4. ayetleri okuma ve kalemle öğretmeye dikkat çeker. Zümer suresinin 9. ayeti bilenlerle bilmeyenler arasındaki farkı vurgular. Bu örnekler, öğrenmenin ve bilginin değerini gösterir.
Kur’an’da aklı kullanma; ibret alma, akıl yürütme, derin düşünme, kavrama ve düşünüp anlama gibi yönleriyle ele alınır. Aklı kullanmak, duyulan bir bilgiyi düşünmeden tekrarlamakla sınırlı değildir.
İnsan doğadaki olayları gözlemler, aralarındaki ilişkileri araştırır ve öğrendiklerinden sonuç çıkarır. Bu kapsamda, İslam’da aklın bu etkin rolüne dikkat çeker.
Hadislerde ilim ve öğretme
İncelenen hadis örnekleri ilim öğrenmeyi, öğretmeyi ve insanlara fayda sağlayan bilgi bırakmayı teşvik eder. Tirmizi’nin İlim bölümünde aktarılan örnekte ilim öğrenme yoluna verilen değer anlatılır.
Müslim’in Vasiyye bölümündeki örnekte, kişinin ölümünden sonra da yararı süren bilginin önemi vurgulanır. Bilgi yalnız öğrenen kişiyi değil, ondan yararlanan başkalarını da etkiler.
Hz. Muhammed’in mescitte öğrenme ve öğretmeyle meşgul olanların yanına oturması da bu konuda anlatılan bir örnektir. Bu örnek, öğrenme ve öğretme faaliyetinin değerini gösterir.
Faydalı bilgi ve sorumluluk
İslam’a göre bilginin insanlığın yararına kullanılması önemlidir. Bir çalışmanın teknik bakımdan yapılabilir olması, her kullanımının doğru olduğu anlamına gelmez.
Bu kapsamda, canlılara büyük zarar veren bilimsel uygulamaları bu açıdan eleştirir. Bu nedenle araştırmanın yöntemi kadar amacı ve sonuçları da değerlendirilmelidir.
Faydalı ilim anlayışı, öğrenmeyi ve araştırmayı teşvik ederken elde edilen bilginin sorumlulukla kullanılmasını da gerektirir.
Örnekler
Örnek 1Bir öğrenci “Yeni bir bulgu eski açıklamayı değiştirdiyse bilimsel araştırma değersizdir.” diyor. Bilimsel bilginin gelişimi bu yorumu destekler mi?
Cevabı göster
Desteklemez. Bilimsel açıklamalar yeni bulgular ışığında gözden geçirilebilir. Bu, araştırmanın verileri yeniden değerlendirmesine işaret eder; bilimsel çalışmayı değersiz kılmaz.
Örnek 2Plüton’un sınıflandırılmasının değişmesi ile Göbeklitepe bulgularının geçmişe ilişkin yorumları etkilemesinin ortak yönü nedir?
Cevabı göster
Her iki örnekte de bilimsel değerlendirmeler yeniden ele alınmıştır. Yeni bulgular veya değerlendirmeler, daha önce kabul edilen açıklamaların gözden geçirilmesini sağlayabilir.
Örnek 3Okuma ve kalemle öğretmeye dikkat çeken Alak suresi örnekleri, öğrenme açısından hangi mesajı taşır?
Cevabı göster
Okuma, yazma ve bilgi edinmenin değerine dikkat çeker. Bu mesaj, insanın öğrenmeye ve bilgisini geliştirmeye yönelmesiyle ilişkilidir.
Örnek 4Bir araştırmanın sonucu yararlı bir araç geliştirmede de canlılara zarar vermede de kullanılabiliyor. İslam’ın faydalı ilim anlayışı hangi noktayı değerlendirmeyi gerektirir?
Cevabı göster
Bilginin kullanım amacını ve sonuçlarını değerlendirmeyi gerektirir. Bir uygulamanın yapılabilir olması, zarar veren kullanımını doğru hâle getirmez.
Örnek 5Bir kişinin öğrettiği bilgiden sonraki yıllarda da yararlanılıyor. Bu durum, incelenen hangi hadis mesajıyla ilişkilidir?
Cevabı göster
İnsanların yararlanmaya devam ettiği ilmin değerini vurgulayan hadis mesajıyla ilişkilidir. Öğretilen yararlı bilgi, onu aktaran kişinin hayatıyla sınırlı kalmayan bir etki oluşturabilir.
Örnek 6Gökler ve yer üzerinde düşünmeye çağıran ayetleri okuyan öğrenci, gözlem ve araştırmaya yöneliyor. Burada din ile araştırma arasında nasıl bir ilişki kurmuştur?
Cevabı göster
Düşünmeye çağıran dinî mesajı, evreni anlama ve araştırma çabasıyla ilişkilendirmiştir. İncelenen yaklaşımda İslam, insanın aklını kullanmasını ve araştırmasını destekler.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir araştırmacı yeni bulguları inceleyerek önceki açıklamasını gözden geçiriyor. Bu durum bilimsel bilginin hangi özelliğini gösterir?
Bilimsel açıklamalar yeni bulgularla yeniden değerlendirilebilir.
2Bir bilgi yarışmasında Alak suresinin okuma ve kalemle öğretmeyle ilgili mesajı soruluyor. Hangi cevap bu mesajı karşılar?
Bu ayet örnekleri okuma, yazma ve öğrenmenin önemine dikkat çeker.
3Bir çalışma teknik bir sorunu çözüyor fakat sonuçları canlılara zarar verecek biçimde kullanılıyor. Faydalı ilim anlayışına göre hangi değerlendirme öncelikle yapılmalıdır?
Faydalı ilim anlayışı bilginin insanlığın yararına kullanılmasını ve sonuçlarının değerlendirilmesini gerektirir.
4‘Bilimsel bilginin gelişmesi’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Bilimsel bilginin gelişmesi’ kapsamında doğru açıklama: Bilimsel bilginin değişebilir olması, her iddianın aynı ölçüde geçerli olduğu anlamına gelmez.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İslam’ın öğrenmeye verdiği önem, aklı kullanma ve araştırmayla ilişkilidir.
Bu konuda düşünme, gözlem ve araştırma teşvik edilir.
- Bilimsel bir açıklama, yeni bulgulardan katiyen etkilenmez.
Yeni bulgular açıklamaların yeniden değerlendirilmesine yol açabilir.
- Öğretilen yararlı bilgi, başkalarının hayatında da etkisini sürdürebilir.
Faydası devam eden ilme verilen önem hadis örneğinde açıklanır.
- Bir uygulamanın yapılabilir olması, her kullanımını doğru kılar.
Kullanım amacı ve canlılar üzerindeki sonuçlar da değerlendirilmelidir.
- İslam’ın öğrenmeye verdiği önem, aklı kullanma ve araştırmayla ilişkilidir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bilim olaylar arasındaki ilişkilerini araştırır.
- Zümer suresinin 9. ayeti değerine dikkat çeker.
- Bir araştırmanın sonuçları kadar kullandığı de incelenir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8“Bilgi değişebiliyorsa, kanıtsız her tahmin bilimsel kabul edilebilir.” çıkarımındaki hata nedir?
1. ipucu: Bilimsel araştırmanın veri ve yöntemle ilişkisini hatırlayınız.
2. ipucu: Yeniden değerlendirme hangi bulgulara dayanır?
Cevap: Bilimsel bilginin gelişmesi veri ve araştırma yöntemleriyle ilişkilidir. Değişebilir olması, kanıtsız bir tahmini bilimsel sonuçla eşit kılmaz.
Kısaca
- Bu kapsamda dini, Allah’ın peygamberler aracılığıyla insanlara bildirdiği kurallar bütünü olarak ele alır. Din; insanın Allah’la, diğer insanlarla ve çevresiyle ilişkisine yön verir.
- İslam inancına göre evrendeki düzen Allah’ın yaratmasıyla ilişkilidir. Bu düzen için âdetullah ve sünnetullah kavramları kullanılır. İnsan, evreni araştırırken olaylar arasındaki ilişkileri anlamaya çalışır.
- Bilimsel bilgi, yeni bulgular ve gelişen araştırma yöntemleriyle yeniden değerlendirilebilir. Bir açıklamanın değişmesi, araştırmanın gereksiz olduğunu değil, bulguların yeniden incelendiğini gösterir.
- Alak suresinin 1 ve 4. ayetleri okuma ve kalemle öğretmeye dikkat çeker. Zümer suresinin 9. ayeti bilenlerle bilmeyenler arasındaki farkı vurgular. Bu örnekler, öğrenmenin ve bilginin değerini gösterir.
Bu dersin öteki kaynakları
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Din ve Bilim İlişkisi: Araştırma, Akıl ve Faydalı Bilgi Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Din-Bilim İlişkisi: Kur’an ve Sünnette İlim Anlayışı, Akıl-Vahiy Bütünlüğü ve Kevnî Ayetler Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: İslam Medeniyetinde Bilim ve Düşüncenin Gelişimi: Vahiy, Tercüme ve Kurumlar (12.1.2-12.1.3) Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: İslam Medeniyetinde Öne Çıkan Eğitim ve Bilim Kurumları (12.1.2-12.1.3) Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: İslam Medeniyetinde Öne Çıkan Bilim ve İhtisas Kurumları: Beytülhikme, Kütüphane, Rasathane ve Şifahane (Darüşşifa) Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Müslümanların Bilim Alanında Yaptığı Öncü ve Özgün Çalışmalar Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Müslümanların Bilim Alanında Yaptığı Öncü Çalışmalar ve Fatır Suresi 27-28. Ayetler Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kur'an'dan Mesajlar: Fatır Suresi 27-28. Ayetler, Haşyet Kavramı ve İslam Medeniyetinde Bilim Değerlendirmesi Çalışma kâğıdı
- 12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: Türklerin Müslüman Olmaları: Talas Savaşı, İslam’ı Kabul Etme Nedenleri ile Ribat, Fütüvvet ve Ahilik Teşkilatlarının Rolü (12.2.1) Çalışma kâğıdı