Beş Vakit Namaz: Vakitler, Rekât Düzeni ve Namazların Kılınışı; Cuma ve Bayram Namazları

Namaz, gün boyunca belli aralıklarla kılınan ve insanın zamanını Allah'ı anmakla düzenleyen bir ibadettir. Kur'an-ı Kerim'de 'Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.' (Nisâ, 103) buyrulur. Hûd Suresi 114. ayette 'Gündüzün iki tarafında ve gecenin gündüze yakın saatlerinde namaz kıl.' denilerek vakitlere işaret edilmiş, vakitlerin başlangıç ve bitişi ise Hz. Peygamber'in uygulamasıyla ayrıntılı olarak belirlenmiştir. Buna göre sabah namazı tan yerinin ağarmasıyla (imsak) başlar ve güneş doğuncaya kadar sürer; öğle namazı güneşin tam tepeden batıya doğru kaymasıyla (zeval) başlar; ikindi namazı öğle vaktinin bitiminden güneş batıncaya kadar devam eder; akşam namazı güneşin batmasıyla başlar ve batı ufkundaki şafak kızıllığı kayboluncaya kadar sürer; yatsı namazı ise akşamın bitiminden imsak vaktine kadar kılınabilir.

Hanefî mezhebine göre beş vakit namaz günde toplam 40 rekâttır. Bunun 17 rekâtı farz, 3 rekâtı vacip olan vitir namazı, 20 rekâtı ise sünnettir. Hz. Peygamber'in devamlı kıldığı ve çok nadir terk ettiği sünnetlere müekked sünnet (sabahın sünneti, öğlenin ilk ve son sünneti, akşamın sünneti, yatsının son sünneti); ara sıra terk ettiği sünnetlere ise gayr-i müekked sünnet (ikindinin sünneti ve yatsının ilk sünneti) denir. Sünnetler, farzlardaki eksiklikleri tamamlayan ve kulu Allah'a yaklaştıran nafile ibadetlerdir.

Vakit konusunda dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da kerahat vakitleridir. Güneş doğarken (doğuştan yaklaşık 45-50 dakika sonrasına kadar), güneş tam tepedeyken (istiva) ve güneş batmak üzere sararmaya başladığında namaza başlanmaz. Yalnızca o günün ikindi namazı kılınamamışsa güneş batarken de kılınabilir; ancak namazı bu vakte kadar geciktirmek doğru değildir.

Bütün namazların temel kalıbı iki rekâtlı namazdır; üç ve dört rekâtlı namazlar bu kalıba yeni rekâtlar eklenerek kılınır. Örnek olarak sabah namazının sünnetini ele alalım. Abdestli, temiz bir yerde, kıbleye yönelmiş olarak ayakta durulur ve kalben niyet edilir: 'Niyet ettim Allah rızası için bugünkü sabah namazının sünnetini kılmaya.' Niyetin dil ile söylenmesi güzeldir, fakat esas olan hangi namazı kıldığını kalben bilmektir. Ardından erkekler ellerini kulak hizasına, kadınlar omuz hizasına kaldırarak 'Allâhu ekber' diye iftitah tekbiri alır. Erkekler ellerini göbek altında, kadınlar göğüs üzerinde bağlar; gözler secde yerine bakar.

Kıyamda sırasıyla Sübhâneke, Eûzü-Besmele, Fatiha Suresi ve Fatiha'dan sonra kısa bir sure veya en az üç kısa ayet (zamm-ı sure) okunur. 'Allâhu ekber' denilerek rükûya gidilir; avuçlar dizlere konulur, sırt ve baş düz tutulur ve üç kez 'Sübhâne rabbiye'l-azîm' denir. 'Semiallâhu limen hamideh' denilerek doğrulunur (kavme), tam doğrulunca 'Rabbenâ leke'l-hamd' denir. Tekbirle secdeye varılır; alın, burun, iki el, iki diz ve ayak parmakları yere değer, üç kez 'Sübhâne rabbiye'l-a'lâ' denir. Secdeden kalkılıp kısa bir süre oturulur (celse), tekbirle ikinci secdeye gidilir. Böylece birinci rekât tamamlanır.

Tekbirle ayağa kalkılarak ikinci rekâta başlanır. Bu rekâtta Sübhâneke okunmaz; Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure okunur, rükû ve iki secde yapılır. İkinci secdeden sonra oturulur; buna son oturuş (kade-i âhîre) denir. Bu oturuşta Ettehiyyâtü, Allâhümme salli, Allâhümme bârik ve Rabbenâ âtinâ - Rabbenağfirlî duaları okunur. Ardından baş önce sağa, sonra sola çevrilerek 'Esselâmü aleyküm ve rahmetullah' denir. Namazdan sonra 33'er kez Sübhânallah, Elhamdülillah ve Allâhu ekber denilerek yapılan tesbihat ve dua da sünnettir.

Üç ve dört rekâtlı namazlarda iki rekâtlı kalıba yeni bir unsur eklenir: ilk oturuş (kade-i ûlâ). İkinci rekâtın secdeleri bitince oturulur ve yalnız Ettehiyyâtü okunur; ardından Salli ve Bârik okunmadan 'Allâhu ekber' denilerek üçüncü rekâta kalkılır. İlk oturuş vacip, namazın en sonundaki son oturuş ise farzdır. Ettehiyyâtü'nün anlamı şöyledir: 'Bütün dualar, ibadetler ve güzel sözler Allah'a aittir. Ey Peygamber! Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi senin üzerine olsun. Selam bizim ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun. Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed O'nun kulu ve elçisidir.'

Akşam namazının farzı üç rekâttır. İlk iki rekât iki rekâtlı namaz gibi kılınır; ikinci rekâtın sonunda ilk oturuş yapılıp Ettehiyyâtü okunur. Üçüncü rekâta kalkılınca Besmele ile yalnız Fatiha okunur, zamm-ı sure okunmaz; rükû ve secdelerden sonra son oturuşta Ettehiyyâtü, Salli, Bârik ve Rabbenâ okunup selam verilir. Öğle, ikindi ve yatsının farzları ise dört rekâttır. İlk iki rekât aynı şekilde kılınır; üçüncü ve dördüncü rekâtlarda yalnız Fatiha okunur. Üçüncü rekâtın secdelerinden sonra oturulmadan dördüncü rekâta kalkılır, dördüncü rekâtın sonunda son oturuş yapılarak namaz tamamlanır.

Farzların son rekâtlarında zamm-ı sure okunmaması Hz. Peygamber'in uygulamasına dayanır ve farzları sünnetlerden ayırt etmenin önemli bir ölçüsüdür: Sünnet ve vitir namazlarında her rekâtta Fatiha ile birlikte zamm-ı sure okunur. Rekât sayısını karıştırmamak için namazı acele etmeden, her rükünde ta'dil-i erkâna (organlar yatışıncaya kadar beklemeye) uyarak kılmak gerekir.

Dört rekâtlı sünnetler, müekked ve gayr-i müekked oluşlarına göre iki farklı biçimde kılınır. Müekked dört rekâtlı sünnetler (öğlenin ilk sünneti ile cuma namazının ilk ve son sünnetleri) dört rekâtlı farz gibi kılınır; ilk oturuşta yalnız Ettehiyyâtü okunup kalkılır. Farzdan farklı olarak üçüncü ve dördüncü rekâtlarda da Fatiha'dan sonra zamm-ı sure okunur. Gayr-i müekked dört rekâtlı sünnetlerde (ikindinin sünneti ve yatsının ilk sünneti) ise ilk oturuşta Ettehiyyâtü'den sonra Allâhümme salli ve Allâhümme bârik de okunur; üçüncü rekâta kalkılınca yeni bir namaza başlanır gibi önce Sübhâneke, sonra Eûzü-Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure okunur.

Vitir namazı, Hanefî mezhebine göre vacip olan ve yatsı namazının farzından sonra kılınan üç rekâtlık namazdır; vakti yatsının vaktiyle aynıdır. İlk iki rekât iki rekâtlı namaz gibi kılınır ve ikinci rekâtta oturulup yalnız Ettehiyyâtü okunur. Üçüncü rekâta kalkılınca Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure okunur; ardından 'Allâhu ekber' denilerek eller kulak hizasına kaldırılır, tekrar bağlanır ve kunut duaları (Allâhümme innâ nesteînüke... ve Allâhümme iyyâke na'büdü...) okunur. Sonra tekbirle rükûya gidilir, secdeler yapılır ve son oturuşla namaz tamamlanır.

Kunut duaları, Allah'tan yardım ve bağışlanma dileme, O'na hamd etme ve yalnız O'na kulluk etme bilincini dile getirir. Kunut dualarını henüz ezberlememiş olan kişi, öğreninceye kadar onların yerine 'Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr' duasını veya üç kez 'Allâhümmağfir lî' okuyabilir.

Namazı doğru kılabilmek için farzların yanında vaciplerin de bilinmesi gerekir. Farzlar namazın temel direkleridir; bunlardan biri eksik kalırsa namaz geçersiz olur. Vacipler ise farzları tamamlayan, terk edilmesi namazı eksik bırakan unsurlardır. Başlıca vacipler şunlardır: Farzların ilk iki rekâtında, vitir ve nafilelerin her rekâtında Fatiha okumak; Fatiha'dan sonra zamm-ı sure okumak; rükû, kavme, secde ve celsede ta'dil-i erkâna uymak; üç ve dört rekâtlı namazlarda ilk oturuş yapmak; her iki oturuşta Ettehiyyâtü okumak; namazı selam ile bitirmek; vitirde kunut okumak ve bayram namazlarında zevaid tekbirlerini almak.

Namazda yanılarak bir vacip terk edilir ya da bir farz veya vacip geciktirilirse (örneğin ilk oturuş unutulursa, zamm-ı sure okunmazsa, Fatiha iki kez okunursa) namazın sonunda sehiv secdesi yapılır. Bunun için son oturuşta yalnız Ettehiyyâtü okunur, sadece sağa selam verilir, tekbirle iki secde yapılır, sonra oturularak Ettehiyyâtü, Salli, Bârik ve Rabbenâ okunur ve iki tarafa selam verilir. Farz terk edilmişse sehiv secdesi bu eksikliği gidermez; namazın yeniden kılınması gerekir. Vacip bilerek terk edilmişse de namazın iadesi gerekir. Sünnetlerin terki namazı bozmaz ve sehiv secdesi gerektirmez, fakat sevabını azaltır.

Namazın ruhu huşudur: Allah'ın huzurunda olduğunu bilerek saygı ve dikkatle namaz kılmak. 'Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir; onlar namazlarında huşu içindedirler.' (Mü'minûn, 1-2) buyrulur. Hz. Peygamber, rükû ve secdelerini aceleyle yapan bir sahabiye 'Dön, namazını yeniden kıl; çünkü sen namaz kılmadın.' (Buhârî, Müslim) buyurmuş ve ona her rüknü yatışıncaya kadar yapmayı öğretmiştir. Bu olay ta'dil-i erkânın önemini açıkça gösterir.

Cuma namazı, Müslümanların haftalık buluşmasıdır ve hür, mukim (yolcu olmayan), sağlıklı, akıllı ve ergenlik çağına gelmiş erkeklere farzdır. Kur'an-ı Kerim'de 'Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan arayın.' (Cum'a, 9-10) buyrulur. Hz. Peygamber de 'Kim önemsemeyerek üç cumayı terk ederse Allah onun kalbini mühürler.' (Ebû Dâvûd, Tirmizî) buyurmuştur. Cuma; ilim, öğüt ve birlik günüdür. Hutbede toplumun ahlaki ve sosyal meseleleri hatırlatılır, aynı mahallede yaşayan insanlar omuz omuza gelerek kardeşlik bağlarını tazeler. Cuma günü gusletmek, temiz giyinmek, güzel koku sürünmek ve camiye erken gitmek sünnettir.

Cuma namazı öğle namazının vaktinde ve öğlenin yerine kılınır. Sırası şöyledir: Birinci ezandan sonra dört rekât ilk sünnet kılınır; hutbe ezanının ardından imam hutbe okur ve cemaat sessizce dinler; kamet getirilip iki rekât farz imamla birlikte kılınır; sonra dört rekât son sünnet kılınır. Ülkemizde pek çok kişi bunlara ek olarak ihtiyaten dört rekât zuhr-i âhir ve iki rekât vaktin sünnetini de kılar. Cuma namazı kendisine farz olmayan kadın, yolcu veya hasta biri tarafından kılınırsa geçerlidir ve o günün öğle namazı yerine geçer. Cemaatle namazın ayrıntılarını gelecek hafta işleyeceğiz.

Bayram namazları Ramazan ve Kurban bayramlarının birinci günü kılınır ve Hanefî mezhebine göre cumaya katılmakla yükümlü olanlara vaciptir. Vakti, güneş doğduktan sonra kerahat vaktinin çıkmasıyla başlar ve istivaya kadar sürer. Ezan okunmaz, kamet getirilmez. İki rekâttır: Birinci rekâtta Sübhâneke'den sonra eller kulak hizasına kaldırılarak üç tekbir alınır; ilk iki tekbirde eller yanlara salınır, üçüncüde bağlanır, ardından Fatiha ve zamm-ı sure okunur. İkinci rekâtta Fatiha ve zamm-ı sureden sonra yine üç tekbir alınır, eller yanlara salınır ve dördüncü tekbirle rükûya gidilir. Bu fazladan tekbirlere zevaid tekbirleri denir. Cumadan farklı olarak bayram hutbesi namazdan sonra okunur. Bayramlar küslerin barıştığı, büyüklerin ziyaret edildiği, yoksulların sevindirildiği birlik günleridir.