12. sınıf Temel Dinî Bilgiler (İslam 2) dersinin ikinci haftasında; İslam inancının temel kaynakları olan Kitap (Kur'an-ı Kerim ve fıtrat kavramı) ve Sünnet (kavlî, fiilî ve takrirî sünnet; ravi sayısına göre mütevatir, meşhur, âhâd hadisler; sağlamlık derecesine göre sahih, hasen, zayıf hadisler), icmali ve tafsili iman ile imanın mahiyeti (kalp ile tasdik, dil ile ikrar, amel), imanın geçerli olmasının beş şartı ve inanç bakımından insanlar (mümin ve ihlas, münafık, kâfir, müşrik ve şirk, fasık ve fısk) ayrıntılı olarak incelenmektedir.
İslam İnancının Temel Kaynakları: Kitap ve Sünnet
İslam dinini hurafelerden ve batıl inançlardan uzak biçimde doğru öğrenmenin iki temel kaynağı Kur'an-ı Kerim (Kitap) ve Hz. Peygamber'in Sünnetidir.
1. Kitap (Kur'an-ı Kerim): Yüce Allah'ın Cebrail (as) aracılığıyla Hz. Muhammed'e (sav) Arapça olarak indirdiği, mushaflara yazılmış, lafzıyla ibadet edilen ve tevatür yoluyla hiçbir değişikliğe uğramadan günümüze ulaşmış son ilahi kitaptır (Hicr, 9). İnsanın doğuştan getirdiği inanma yeteneği olan fıtrat ile tam bir uyum içindedir.
2. Sünnet: Kur'an'dan sonra İslam'ın ikinci temel kaynağı olup Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarını ifade eder. Üç kısma ayrılır: Kavlî Sünnet (Peygamberimizin sözleri), Fiilî Sünnet (davranışları ve ibadet uygulamaları), Takrirî Sünnet (sahabenin yaptığı bir işi görüp sessiz kalarak veya överek onaylaması).
Ravi Sayısı ve Sağlamlık Bakımından Hadis Çeşitleri
Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirlerini bize ulaştıran metinlere hadis denir. İslam âlimleri hadisleri delil olma değeri açısından iki farklı kritere göre sınıflandırmıştır:
| Tasnif Ölçütü | Hadis Türü | Tanımı ve Delil Değeri |
|---|---|---|
| Ravi Sayısına Göre | Mütevatir Hadis | Sahabeden itibaren her devirde yalan üzere birleşmeleri imkânsız toplulukların aktardığı, kesin bilgi ifade eden hadislerdir. |
| Ravi Sayısına Göre | Meşhur Hadis | İlk nesilde bir veya iki sahabi tarafından nakledilip sonraki dönemlerde üç veya daha fazla raviyle yaygınlaşan hadislerdir. |
| Ravi Sayısına Göre | Âhâd Hadis | Mütevatir derecesine ulaşmayan, her tabakada bir veya birkaç kişi tarafından nakledilen hadislerdir. |
| Sağlamlığa Göre | Sahih Hadis | Dindarlığı (adalet) ve hafızası (zabt) tam olan güvenilir ravilerin kesintisiz senetle naklettiği sağlam hadislerdir. |
| Sağlamlığa Göre | Hasen Hadis | Ravisinin ezber/hafıza yönü sahih derecesine tam çıkamayan hadislerdir; ibadet ve ahlak konularında delil kabul edilir. |
| Sağlamlığa Göre | Zayıf Hadis | Senedinde kopukluk veya ravisinde kusur bulunan hadislerdir; inanç ve dinî hüküm (helal-haram) konularında delil sayılmaz. |
İcmali İman, Tafsili İman ve İmanın Mahiyeti
İman esaslarına inanma şekli bakımından iman ikiye ayrılır; imanın mahiyeti ise kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve amel kavramlarıyla açıklanır:
İcmali (Toplu) İman: Allah'ın vahiy yoluyla bildirdiği dinî esasların tamamına ayrıntıya girmeksizin toptan inanmaktır. En özlü ifadesi Kelime-i Tevhit (Lâ ilâhe illallah Muhammedürrasûlullah) ve Kelime-i Şehadettir.
Tafsili (Ayrıntılı) İman: İman esaslarının her birine (Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahirete, kaza ve kadere) ve Kur'an hükümlerine ayrıntılarıyla ve delilleriyle inanmaktır. Tafsili iman kapsamındaki herhangi bir hükmü inkâr etmek kişiyi dinden çıkarır.
İmanın Mahiyeti: Ehlisünnet kelamcılarının çoğunluğuna göre imanın asli rüknü kalp ile tasdiktir. Dil ile ikrar, kişinin dünyada diğer Müslümanlar tarafından mümin bilinmesi için gereklidir. Amel (ibadetler) ise imanın bir parçası (rüknü) olmayıp imanı olgunlaştıran ve koruyan unsurdur; ameli terk eden kişi dinden çıkmaz ancak günahkâr olur.
İmanın Geçerli Olmasının Beş Şartı
Bir kimsenin imanının Allah katında geçerli (makbul) sayılabilmesi için şu beş şartın bir arada bulunması gerekir:
1. Dinde Farz veya Haram Olduğu Kesin Olan Hükümleri Kabul Etmek: Namaz ve orucun farz, faiz, zina ve içkinin haram olduğunu inkâr etmemek; helali haram, haramı helal saymamak ve dinî hükümleri alaya almamaktır.
2. Kur'an-ı Kerim'in ve İman Esaslarının Bütününe İnanmak: Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını reddetmemektir (Bakara, 85).
3. Korku ile Ümit Arasında (Beyne'l-Havfi ve'r-Recâ) Bulunmak: 'Kesin cennete giderim' diyerek Allah'ın azabından emin olmamak ve 'Kesin cehennemliğim' diyerek Allah'ın rahmetinden ümit kesmemektir (Hicr, 56).
4. İmanı Ölümün Hissedildiği Son Ana (Ye's Hâline) Ertelememek: Azap melekleri görülüp ölüm gelip çatmadan önce iman etmektir. Nitekim Kızıldeniz'de boğulurken iman ettiğini söyleyen Firavun'un imanı kabul edilmemiştir (Yûnus, 90–91; Nisâ, 18).
5. Zorlama ve Tehdit Olmadan Hür İradeyle İman Etmek: 'Dinde zorlama yoktur' (Bakara, 256) ilkesi gereği baskı altında değil kendi özgür seçimiyle inanmaktır.
İnanç Bakımından İnsanlar: Mümin, Münafık, Kâfir, Müşrik ve Fasık
Kur'an-ı Kerim'de insanlar ilahi vahiy karşısındaki tutumlarına göre beş kavramla nitelendirilmiştir:
1. Mümin ve İhlas: Allah'tan gelen vahyi tereddütsüz doğrulayan kişiye mümin denir (el-Mü'min aynı zamanda Allah'ın güven veren anlamındaki esmâ-i hüsnâsındandır). Müminin ibadetlerinde riyadan uzak durup yalnızca Allah'ın rızasını gözetmesine ihlas denir.
2. Münafık: Kalbiyle inanmadığı hâlde menfaat elde etmek veya Müslümanlara zarar vermek için diliyle Müslüman olduğunu söyleyen ikiyüzlü kimsedir. Hadis-i şerifte münafığın alametinin üç olduğu bildirilmiştir: 'Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünde durmaz, kendisine emanet edilene ihanet eder.'
3. Kâfir: Allah'ın varlığını, birliğini, peygamberini veya dinin kesin hükümlerini inkâr eden, nankörlük edip gerçeği örten kimsedir.
4. Müşrik ve Şirk: Allah'a inanmakla birlikte O'nun zatında, sıfatlarında veya ibadet ve hüküm koymada başka varlıkları O'na ortak koşmaya şirk, ortak koşana müşrik denir. Kur'an'da şirkin 'büyük bir zulüm' (Lokman, 13) olduğu ve tövbe edilmezse Allah tarafından asla bağışlanmayacağı (Nisâ, 48) bildirilmiştir.
5. Fâsık ve Fısk: Hak yoldan ayrılıp Allah'ın emirlerine itaatsizlik etmeye fısk; büyük günahları alışkanlık hâline getiren kişiye ise fâsık denir.
İslam İnanç Esasları (Âmentü) ve Meleklerin Görevleri
İslam'ın altı temel inanç esası Âmentü duası içinde özlü biçimde yer alır: Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kadere (hayır ve şerrin Allah'tan olduğuna) iman etmek.
Allah'a (cc) İman: İmanın temeli ve ilk şartıdır. Nâs suresinde bildirildiği üzere Allah insanların Rabbi (terbiye edip yetiştireni), Meliki (sahibi ve hâkimi) ve İlahıdır (ibadet edilmeye layık tek mabudu).
Meleklere İman: Nurdan yaratılmış, günah işlemeyen, erkeklik-dişilik özelliği bulunmayan varlıklardır. Dört büyük melek ve görevleri: Cebrail (as) vahiy getirmekle; Mikâil (as) tabiat olaylarını ve rızıkları düzenlemekle; İsrafil (as) Sûr'a üfleyerek kıyameti başlatmakla; Azrail (as) ise can almakla görevlidir. Kirâmen Kâtibîn melekleri ise insanların amellerini kaydeder.
Örnekler
Örnek 1Sünnetin üç çeşidi olan Kavlî, Fiilî ve Takrirî sünneti kısaca tanımlayınız.
Cevabı göster
Kavlî sünnet: Hz. Peygamber'in (sav) dinî konularda söylediği mübarek sözleridir. Fiilî sünnet: Hz. Peygamber'in namaz kılması, hac yapması gibi bizzat uygulayarak gösterdiği davranışlarıdır. Takrirî sünnet: Sahabenin yaptığı bir işi veya söylediği sözü Hz. Peygamber'in görüp/duyup reddetmemesi ve onaylamasıdır. Cevap: Kavlî sünnet sözleri, Fiilî sünnet davranışları, Takrirî sünnet ise sahabenin uygulamalarını onaylamasıdır.
Örnek 2Hadis ilminde 'Mütevatir hadis' ile 'Sahih hadis' hangi açılardan yapılan sınıflandırmalara aittir ve ne anlama gelirler?
Cevabı göster
Mütevatir hadis, 'ravilerin sayısı' bakımından yapılan tasnife aittir; her dönemde yalan üzere birleşmeleri imkânsız kalabalık bir topluluğun naklettiği hadistir. Sahih hadis ise 'sağlamlık derecesi' bakımından yapılan tasnife aittir; adalet ve zabt (güçlü hafıza) sahibi güvenilir ravilerin kesintisiz senetle naklettiği hadistir. Cevap: Mütevatir hadis ravi sayısına göre (yalan üzere birleşmesi imkânsız topluluğun nakli), Sahih hadis ise sağlamlık derecesine göre (güvenilir ve hafızası tam ravilerin kesintisiz nakli) yapılan sınıflandırmadır.
Örnek 3'İcmali iman' ile 'Tafsili iman' arasındaki fark nedir?
Cevabı göster
İcmali iman, Allah'tan gelen vahyin tamamına ayrıntıya girmeden toptan inanmaktır (Kelime-i Tevhit ve Kelime-i Şehadet gibi). Tafsili iman ise altı iman esasının her birine ve Kur'an hükümlerine ayrı ayrı, ayrıntılarıyla ve delilleriyle inanmaktır (Âmentü esasları gibi). Cevap: İcmali iman inanılacak esaslara özlü ve toptan inanmak; tafsili iman ise her bir iman esasına ayrıntılarıyla ve delilleriyle inanmaktır.
Örnek 4Yûnus suresi 90–91. ayetlerde anlatılan Firavun'un Kızıldeniz'de boğulurken 'Ben de İsrailoğulları'nın inandığı ilaha iman ettim' demesinin kabul edilmemesi, imanın geçerlilik şartlarından hangisiyle ilgilidir?
Cevabı göster
İmanın geçerli olmasının şartlarından biri, imanı ölümün ve azabın gözle görüldüğü son nefese (ye's hâline) ertelememektir (Nisâ, 18). Firavun hayatını inkâr ve zulümle geçirip ancak boğulma anında iman ettiğini söylediği için bu imanı geçerli sayılmamıştır. Cevap: İmanın ölümün hissedildiği son ana (ye's hâline) ertelenmemesi şartıyla ilgilidir.
Örnek 5İnanç bakımından insanlardan 'Kâfir', 'Müşrik' ve 'Münafık' kavramları arasındaki fark nedir?
Cevabı göster
Kâfir, Allah'ı, peygamberini veya dinin kesin esaslarını açıkça inkâr eden kişidir. Müşrik, Allah'ın varlığını kabul etmekle birlikte zatında, sıfatlarında veya ibadette O'na başka varlıkları ortak koşan kişidir. Münafık ise kalbiyle inanmadığı hâlde dünyevi menfaat için diliyle Müslüman olduğunu söyleyen ikiyüzlü kişidir. Cevap: Kâfir açıkça inkâr eden, Müşrik Allah'a ortak koşan, Münafık ise kalben inanmadığı hâlde görünüşte Müslüman olduğunu söyleyen kişidir.
Örnek 6İnsanın bütün ibadet ve davranışlarında gösterişten (riyadan) uzak durarak yalnızca Allah'ın rızasını gözetmesine ne ad verilir?
Cevabı göster
İbadet ve amelleri şirk, gösteriş (riya) ve çıkar beklentisinden arındırarak sadece Allah rızası için yapmaya 'ihlas' denir (Zümer, 11). Cevap: İhlas.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi 'sağlamlık derecesi bakımından' hadis çeşitlerinden biridir?
Mütevatir, meşhur ve âhâd 'ravi sayısına göre'; sahih, hasen ve zayıf ise 'sağlamlık derecesine göre' hadis çeşitleridir.
2Aşağıdakilerden hangisi imanın geçerli olmasının şartlarından biri DEĞİLDİR?
İmanı ölüm anına (son nefese) ertelememek gerekir; ölüm gelip çattığında yapılan iman geçerli değildir.
3'Hak yoldan ayrılmak, Allah'ın emirlerine itaatsizlik etmek ve büyük günah işlemeyi alışkanlık hâline getirmek' anlamına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?
İtaatten ayrılıp büyük günah işlemeyi alışkanlık edinmeye fısk, bu kişiye de fâsık denir.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mu yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Ehlisünnet âlimlerine göre bir ibadeti veya ameli terk eden kişi hemen dinden çıkar ve kâfir olur.
Ehlisünnet'e göre bir farzın farziyetini inkâr etmeden sadece tembellik vb. sebeple terk eden kişi dinden çıkmaz, günahkâr mümin olur.
- Sağlamlık açısından sahih veya hasen derecesinde olmayan 'zayıf hadisler', İslam âlimlerince inanç ve helal-haram konularında delil olarak kabul edilmemiştir.
Zayıf hadisler inanç (akait) ve fıkhi hüküm koyma konularında delil teşkil etmez.
- Ehlisünnet âlimlerine göre bir ibadeti veya ameli terk eden kişi hemen dinden çıkar ve kâfir olur.
5Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İnsanın yaratılışında bulunan ve çalışmakla elde edilemeyen, doğuştan getirdiği inanma yeteneğine denir.
- Kalbiyle inanmadığı hâlde Müslümanlardanmış gibi görünerek diliyle inandığını söyleyen ikiyüzlü kişiye adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
Kısaca
- İslam İnancının Temel Kaynakları: Kitap ve Sünnet: İslam dinini hurafelerden ve batıl inançlardan uzak biçimde doğru öğrenmenin iki temel kaynağı Kur'an-ı Kerim (Kitap) ve Hz. Peygamber'in Sünnetidir.
- Ravi Sayısı ve Sağlamlık Bakımından Hadis Çeşitleri: Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirlerini bize ulaştıran metinlere hadis denir. İslam âlimleri hadisleri delil olma değeri açısından iki farklı kritere göre sınıflandırmıştır:
- İcmali İman, Tafsili İman ve İmanın Mahiyeti: İman esaslarına inanma şekli bakımından iman ikiye ayrılır; imanın mahiyeti ise kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve amel kavramlarıyla açıklanır:
- İmanın Geçerli Olmasının Beş Şartı: Bir kimsenin imanının Allah katında geçerli (makbul) sayılabilmesi için şu beş şartın bir arada bulunması gerekir:
- İnanç Bakımından İnsanlar: Mümin, Münafık, Kâfir, Müşrik ve Fasık: Kur'an-ı Kerim'de insanlar ilahi vahiy karşısındaki tutumlarına göre beş kavramla nitelendirilmiştir:
- İslam İnanç Esasları (Âmentü) ve Meleklerin Görevleri: İslam'ın altı temel inanç esası Âmentü duası içinde özlü biçimde yer alır: Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kadere (hayır ve şerrin Allah'tan olduğuna) iman etmek.