İslam dininin temelini oluşturan inanç esasları (akaid / usûlü'd-dîn), parçalanmaz bir bütündür. Bakara suresi 177 ve 285. ayetler ile meşhur Cibril hadisinde özetlenen ve İslam geleneğinde 'Âmentü' metniyle formüle edilen altı iman esası; insanın Yaratıcı ile, görünmeyen âlemle, ilahi rehberlikle ve ebedi hayatla kurduğu bağı anlamlandırarak dünya hayatını huzur ve sorumluluk bilinciyle donatır.
Tevhid Ekseni: Allah'a, Meleklere ve İlahi Kitaplara İman
İslam inanç esaslarının temeli ve özü Allah'a imandır (tevhid). Allah'ın varlığına, birliğine, eşsizliğine (İhlas suresi) ve O'nun zâtî sıfatları (Vücûd, Kıdem, Bekâ, Vahdâniyet, Muhâlefetün li'l-havâdis, Kıyâm bi-nefsihî) ile subûtî sıfatlarına (Hayat, İlim, Semi, Basar, İrade, Kudret, Kelam, Tekvin) gönülden inanmak imanın ilk şartıdır.
İkinci esas meleklere imandır. Melekler nurdan yaratılmış, yeme-içme ve cinsiyet özelliği bulunmayan, günah işlemeyen (masum) ve Allah'ın emirlerine tam itaat eden manevi varlıklardır. Dört büyük melek; vahiy meleği Cebrâil, tabiat olaylarını yöneten Mikâil, Sûr'a üfürecek olan İsrâfil ve canları almakla görevli Azrâil (Melekü'l-Mevt)'dir. Ayrıca insanın amellerini yazan Kirâmen Kâtibîn, kabirde sorgu yapan Münker-Nekir ve insanı koruyan Hafaza melekleri vardır.
Üçüncü esas kitaplara imandır. Yüce Allah insanlara doğru yolu göstermek üzere peygamberlerine sayfalar (suhuf) ve dört büyük kitap indirmiştir: Hz. Musa'ya Tevrat, Hz. Davud'a Zebur, Hz. İsa'ya İncil ve son peygamber Hz. Muhammed'e (s.a.v.) kıyamete kadar tahriften korunmuş son ilahi kitap olan Kur'an-ı Kerim.
Peygamberlere, Ahiret Gününe, Kaza ve Kadere İman
Dördüncü esas peygamberlere imandır. Allah, ilk insan ve ilk peygamber Hz. Âdem'den son peygamber (Hâtemü'l-Enbiyâ) Hz. Muhammed'e (s.a.v.) kadar her ümmete tevhidi tebliğ eden elçiler göndermiştir. Bütün peygamberlerde bulunması zorunlu olan beş sıfat (peygamberlerin sıfatları) şunlardır: Sıdk (doğruluk), Emanet (güvenilirlik), Fetanet (akıllı ve zeki olmak), İsmet (günahtan korunmuş olmak) ve Tebliğ (vahyi eksiksiz bildirmek).
Beşinci esas ahiret gününe imandır. Dünya hayatının son bulması (kıyamet) ile başlayıp yeniden diriliş (ba's), toplanma (haşir ve mahşer), amel defterlerinin dağıtılması, hesap, mizan (adalet terazisi), sırat, cennet ve cehennem aşamalarını kapsayan ebedi hayata inanmak, insana dünyada adalet ve sorumluluk bilinci kazandırır.
Altıncı esas kader ve kazaya imandır. Allah'ın ezeli ilmi ve iradesiyle evrendeki her şeyi bir ölçü, plan ve uyuma göre takdir etmesine kader; kaderde planlanan olayların zamanı geldiğinde kudret ve tekvin sıfatıyla gerçekleşmesine ise kaza denir. İnsana verilen cüz'î irade ve akıl sebebiyle insan kendi seçtiği fiillerinden sorumludur.
İman Esaslarının Bütüncüllüğü ve 1. Ünite Değerlendirmesi
İslam'da altı iman esası (usûlü's-sitte) bölünmez bir bütündür (tecezzî kabul etmez). Bir kimsenin gerçek anlamda mümin sayılabilmesi için Âmentü'de yer alan altı esasın tamamına şüphe duymaksızın kalbiyle tasdik (kalp ile tasdik) ve diliyle ikrar (dil ile ikrar) etmesi gerekir; bu esaslardan birini bile reddeden kimse iman dairesinden çıkar.
Birinci ünite boyunca öğrenilen temel kavramlar bu bütünlüğü tamamlar: İnanılacak şeylere toptan inanmaya icmâlî iman, her bir esasa ayrıntılarıyla inanmaya ise tafsîlî iman denir. İnsanın doğuştan tevhid inancını kabule yatkın yaratılmasına fıtrat, akıl ve ergenlik çağına ulaşan bireyin dinî emirlerle sorumlu tutulmasına ise teklif (mükellefiyet) adı verilir.
İnanç bakımından insanlar dört grupta incelenir: İman esaslarını kalbiyle tasdik edip ihlasla yaşayan mümin; inanmadığı hâlde menfaati için inanmış görünen münafık; İslam'ın inanç esaslarını açıkça inkâr eden kâfir (ve Allah'a ortak koşan müşrik); iman ettiği hâlde büyük günah işleyen veya farzları ihmal eden fâsık.
Örnekler
Örnek 1İslam inanç esaslarını özetleyen 'Âmentü' metninde yer alan altı iman esasını sırasıyla yazınız.
Cevabı göster
1) Allah'a iman, 2) Meleklerine iman, 3) Kitaplarına iman, 4) Peygamberlerine iman, 5) Ahiret gününe iman, 6) Kaderin, hayır ve şerrin Allah'tan olduğuna (kaza ve kadere) iman.
Örnek 2Dört büyük meleğin isimlerini ve üstlendikleri ilahi görevleri açıklayınız.
Cevabı göster
1) Cebrâil (a.s.): Allah'tan aldığı vahiyleri peygamberlere ulaştırmakla görevli melektir. 2) Mikâil (a.s.): Yağmur, rüzgâr, mevsimler ve rızık gibi tabiat olaylarını idare etmekle görevlidir. 3) İsrâfil (a.s.): Kıyametin kopması ve yeniden diriliş için Sûr'a üfürmekle görevlidir. 4) Azrâil (Melekü'l-Mevt): Eceli gelen canlıların ruhunu kabzetmekle görevlidir.
Örnek 3Bütün peygamberlerde bulunması zorunlu (vacip) olan beş temel sıfatı tanımlayınız.
Cevabı göster
1) Sıdk: Doğru ve dürüst olmak, asla yalan söylememek. 2) Emanet: Her konuda son derece güvenilir olmak. 3) Fetanet: Üstün akıl, zekâ ve ikna kabiliyetine sahip olmak. 4) İsmet: Gizli ve açık her türlü günahtan korunmuş olmak. 5) Tebliğ: Allah'tan aldıkları vahyi eksiksiz olarak insanlara ulaştırmak.
Örnek 4İslam inancında 'Kader' ve 'Kaza' kavramları arasındaki fark nedir?
Cevabı göster
Kader; Yüce Allah'ın ezeli ilmi ve iradesiyle olmuş ve olacak her şeyi bir ölçü, düzen ve plan çerçevesinde bilip takdir etmesidir. Kaza ise Allah'ın ezeli olarak kaderde takdir ettiği olayların, zamanı ve yeri geldiğinde O'nun kudret ve tekvin sıfatıyla meydana gelmesi (yaratılması) olayıdır.
Örnek 5Ahiret hayatının temel aşamalarından olan 'Ba's', 'Haşir', 'Mahşer' ve 'Mizan' kavramlarını açıklayınız.
Cevabı göster
Ba's: Kıyamet koptuktan sonra İsrâfil'in Sûr'a ikinci kez üfürmesiyle bütün insanların öldükten sonra yeniden diriltilmesidir. Haşir: Diriltilen insanların hesap vermek üzere toplanmasıdır. Mahşer: İnsanların toplandığı büyük meydandır. Mizan: İnsanların dünyadaki iyilik ve kötülüklerinin tartıldığı ilahi adalet terazisidir.
Örnek 6Birinci ünite kapsamında 'İcmâlî İman' ile 'Tafsîlî İman' arasındaki farkı belirtiniz.
Cevabı göster
İcmâlî iman; inanılacak şeylere ayrıntıya girmeden toptan, özet olarak ('Allah'a ve Hz. Muhammed'in getirdiği her şeye inandım' diyerek) inanmaktır. Tafsîlî iman ise altı iman esasının her birine ve dinin kesin hükümlerine ayrıntılı olarak bilip inanmaktır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Yüce Allah'ın yalnız kendi zatına özgü olan ve hiçbir yaratılmışta benzeri bulunmayan 'Zâtî Sıfatları' arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Vücûd, Kıdem, Bekâ, Vahdâniyet, Muhâlefetün li'l-havâdis ve Kıyâm bi-nefsihî zâtî sıfatlardır; Tekvin (yaratma) ise subûtî sıfatlar arasında yer alır.
2Peygamberlerin ortak sıfatlarından olan 'üstün akıl, zekâ, anlayış ve muhataplarını ikna etme yeteneğine sahip olmak' anlamına gelen sıfat aşağıdakilerden hangisidir?
Peygamberlerin üstün zekâ, kavrayış ve hikmet sahibi olmalarını ifade eden sıfat 'fetanet' sıfatıdır.
3İslam inancında melekler ve görevleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
Kirâmen Kâtibîn insanın sağında ve solunda bulunup iyilik ve kötülüklerini yazan meleklerdir; kabirde sorgu yapan melekler ise Münker ve Nekir'dir.
4İslam düşüncesinde yer alan temel inanç kavramlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
İçten (kalben) inanmadığı hâlde Müslümanları aldatmak veya çıkar sağlamak için diliyle Müslüman olduğunu söyleyen iki yüzlü kimseye münafık denir.
5
- İslam inanç esasları bölünmez bir bütündür; tamamına eksiksiz inanmak gerekir.
İman esasları tecezzî (bölünme) kabul etmez, birini inkâr etmek tamamını inkâr hükmündedir.
- Melekler nurdan yaratılmış olup iradeleriyle zaman zaman günah işleyebilen varlıklardır.
Melekler günah işlemezler (masumdurlar) ve Allah'ın emirlerine tam itaat ederler.
- Kur'an-ı Kerim, Hz. Muhammed'e (s.a.v.) indirilen ve kıyamete kadar metni tahriften korunan son ilahi kitaptır.
Hicr suresi 9. ayette Kur'an'ın bizzat Allah tarafından korunacağı vaat edilmiştir.
- Kıyamet koptuktan sonra insanların yeniden diriltilmesine 'ba's', toplanma meydanına ise 'mahşer' adı verilir.
Ba's öldükten sonra diriliş, mahşer ise hesap için toplanılan büyük meydandır.
- Kader inancına göre insanın cüz'î iradesi ve seçme özgürlüğü bulunmadığından yaptığı işlerden sorumlu değildir.
İnsana akıl ve cüz'î irade (seçme gücü) verilmiştir; bu nedenle insan kendi iradesiyle yaptığı davranışlardan sorumludur.
- İslam inanç esasları bölünmez bir bütündür; tamamına eksiksiz inanmak gerekir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Allah'ın sonradan yaratılan hiçbir varlığa benzememesini ifade eden zâtî sıfatına li'l-havâdis denir.
- İlahi kitaplardan Hz. Musa'ya Tevrat, Hz. Davud'a ise indirilmiştir.
- Peygamberlerin sonuncusu anlamında Hz. Muhammed (s.a.v.) için (Hâtemü'n-Nebiyyîn) sıfatı kullanılır.
- Ölümle başlayıp kıyametin kopmasına (yeniden dirilişe) kadar sürecek olan kabir hayatına âlemi denir.
- İnsanın üzerine düşen bütün tedbirleri aldıktan sonra sonucu Allah'a bırakıp O'na güvenmesine adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam inanç esaslarının (Âmentü'nün) insanın dünya hayatına ve ahlaki davranışlarına kazandırdığı bilinci; Allah ve Meleklere İman, Peygamber ve Kitaplara İman ile Ahiret ve Kadere İman başlıklarında değerlendiriniz.
1. ipucu: Allah'ın her şeyi görmesi ve Kirâmen Kâtibîn meleklerinin kaydetmesi bilincinin insanı günahtan nasıl koruduğunu belirtiniz.
2. ipucu: İlahi kitapların ve peygamberlerin insanı sahih bilgi ve güzel ahlakla nasıl buluşturduğunu yazınız.
3. ipucu: Ahiret hesabı ve kader-tevekkül inancının insana nasıl ümit, sabır ve sorumluluk verdiğini açıklayınız.
Cevap: Birinci boyutta Allah'a ve meleklere iman eden insan, kendisini her an gören bir Yaratıcının ve amellerini kaydeden meleklerin varlığını bilerek yalnızken bile kötülükten sakınır (ihsan bilinci). İkinci boyutta kitaplara ve peygamberlere iman, insana hayatın amacını öğretir ve Hz. Peygamber'in üsve-i hasene örnekliğiyle doğru yolu gösterir. Üçüncü boyutta ise ahirete ve kadere iman, dünyada yapılan hiçbir iyiliğin ve haksızlığın karşılıksız kalmayacağını öğreterek adalet duygusunu güçlendirir, zorluklar karşısında sabır ve tevekkül gücü kazandırır.
Kısaca
- İslam inanç esasları (Âmentü); Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kader ve kazaya iman olmak üzere altı rükünden oluşan bölünmez bir bütündür.
- Allah'a iman (tevhid) inanç esaslarının merkezidir; Allah'ın 6 zâtî ve 8 subûtî sıfatı O'nun yetkinliğini ve eşsizliğini tanıtır.
- Nurdan yaratılan meleklerden dört büyüğü Cebrâil, Mikâil, İsrâfil ve Azrâil'dir; dört büyük ilahi kitap ise Tevrat, Zebur, İncil ve son kitap Kur'an-ı Kerim'dir.
- Peygamberler sıdk, emanet, fetanet, ismet ve tebliğ sıfatlarına sahiptir; ahiret hayatı ise ba's, haşir, mahşer, hesap ve mizan aşamalarıyla ebedi adaleti gerçekleştirir.
- Kader Allah'ın her şeyi bir ölçüye göre planlaması, kaza ise zamanı gelince yaratmasıdır; insan cüz'î iradesiyle yaptığı seçimlerden sorumludur (mükelleftir).