İslam İnancının Temel Kaynakları: Kitap (Kur’an-ı Kerim), Sünnet ve Salim Akıl

İslam dininin temelini oluşturan inanç esasları (akaid), kulun dünya ve ahiret kurtuluşunu belirleyen en önemli ilkelerdir. Bu nedenle İslam âlimleri, bir ilkenin 'iman esası' sayılabilmesi için onun şüphe, zan, tahmin veya kişisel sezgilere değil; 'kesin ve bağlayıcı bilgiye' (ilm-i yakîne) dayanması gerektiğini vurgulamışlardır.

İslam düşüncesinde doğru bilginin üç genel kaynağı vardır: 1) Doğru Haber (Vahiy ve Mütevatir Haber), 2) Salim Akıl (Akl-ı Selim), 3) Sağlam Duyular (Havâss-ı Selîme). İnanç (iman) alanına gelindiğinde ise temel belirleyici kaynak 'İlahi Vahiy', yani Allah'ın Kitabı (Kur'an-ı Kerim) ve Peygamberimizin Sünnetidir. Çünkü insanın duyu organları yalnız maddi dünyayı algılayabilir; akıl ise evrendeki düzenden bir Yaratıcı'nın varlığını bulabilir ama O'nun isimlerini, melekleri, peygamberleri ve öldükten sonra ahirette neler yaşanacağını (gayb âlemini) vahiy olmadan tek başına bilemez.

Bu sebeple İslam inancının asli kaynakları 'Kitap (Kur'an-ı Kerim)' ve 'Sünnet'tir; 'Salim Akıl' ise bu iki ilahi kaynağı anlayan, doğrulayan ve içselleştiren en büyük yardımcı kaynaktır.

İslam inancının birinci, en kesin ve vazgeçilmez kaynağı Yüce Kitabımız Kur'an-ı Kerim'dir. Kur'an-ı Kerim; Allah Teâlâ tarafından Cebrâil (a.s.) aracılığıyla son peygamber Hz. Muhammed'e (s.a.v.) yaklaşık 23 yılda Arapça olarak indirilmiş, hem yazılı (Mushaf) hem de ezberlenerek 'tevatür' yoluyla (yalan üzere birleşmeleri aklen imkânsız olan büyük toplulukların nesilden nesile aktarmasıyla) günümüze kadar tek bir harfi dahi değişmeden ulaşmış son ilahi kitaptır. Onun koruyucusu bizzat Yüce Allah'tır: 'Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) Biz indirdik, onun koruyucusu da elbette Biziz!' (Hicr, 15/9).

Kur'an-ı Kerim'in baştan sona en temel konusu 'İman'dır. Özellikle Mekke döneminde inen ayet ve surelerin tamamına yakını üç temel inanç esasını (Usûl-i Selâse) kalplere yerleştirmeyi amaçlar: 1) Tevhid (Allah'a İman): Allah'ın varlığı, birliği, eşi ve benzerinin bulunmadığı (İhlâs Suresi), en güzel isimleri (Esmaülhüsna) ve her şeyi kuşatan ilim, irade ve kudreti. 2) Nübüvvet (Peygamberlik ve Kitaplar): Allah'ın insanları başıboş bırakmayıp içlerinden elçiler seçtiği ve onlara ilahi kitaplar gönderdiği. 3) Meâd / Ahiret: Dünya hayatının bir imtihan olduğu, öldükten sonra dirilişin, hesabın, cennet ve cehennemin hak olduğu.

Kur'an-ı Kerim inanç esaslarını anlatırken kuru ve soyut bir dil kullanmaz; insanın hem kalbine hem de aklına hitap eder. Yağmurun yağmasından gece ile gündüzün değişimine, insanın anne karnındaki yaratılışından göklerin düzenine kadar pek çok kevnî (varlık âlemindeki) delili göstererek insanı ikna eder (Bakara, 2/164; Nisâ, 4/136).

İslam inancının Kur'an-ı Kerim'den sonraki ikinci temel kaynağı, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) sözlerini (kavlî sünnet / hadis), davranışlarını (fiilî sünnet) ve sahabilerinin yaptığı olumlu davranışları onaylamasını (takrîrî sünnet) kapsayan 'Sünnet-i Seniyye'dir. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v.) sadece vahyi ileten bir postacı değil; Kur'an'ı insanlara açıklayan (beyan eden) ve yaşayan bir rehberdir: 'İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da üzerinde düşünsünler diye sana bu Kur'an'ı indirdik.' (Nahl, 16/44).

İnanç esaslarının anlaşılmasında ve sistemleşmesinde Sünnet'in çok önemli görevleri vardır: İlk olarak Hz. Peygamber (s.a.v.), Kur'an'da farklı surelerde dağınık olarak geçen iman esaslarını meşhur 'Cibrîl Hadisi'nde altı temel madde halinde ('Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kaderin hayrına ve şerrine inanmak' - Müslim, Îmân, 1) özetleyerek İslam akaidinin çerçevesini çizmiştir.

İkinci olarak, Kur'an'da kısaca değinilen kabir hayatı, kıyamet alametleri, mahşer, şefaat, mizan, sırat ve cennet-cehennem ahvali gibi gaybî konuları sahih hadislerle açıklamıştır. Üçüncü olarak, imanın kalpteki tadını, iman-amel ve iman-ahlak ilişkisini ('İman yetmiş küsur şubedir; en üstünü Lâ ilâhe illallah sözü, en alt derecesi ise yoldaki eziyet veren bir şeyi kaldırmaktır; haya da imandandır' - Müslim, Îmân, 58) somut örneklerle öğretmiştir. Mütevatir ve sahih hadisler, inanç konularında bağlayıcı delildir; ancak uydurma (mevzû) veya çok zayıf rivayetlerle inanç esası belirlenemez.

İslam'da Kitap ve Sünnet 'naklî (vahyî) delilleri' oluştururken, onları anlayan ve değerlendiren 'aklî delil' ise Salim Akıldır (الْعَقْلُ السَّلِيمُ). Salim akıl (Akl-ı Selim); yaratılışındaki safiyeti (fıtratı) bozulmamış, kibir, inat, kör taklit, önyargı ve nefsani tutkularla örtülmemiş, doğruyu yanlıştan ayırt edebilen sağlıklı düşünme yeteneğidir.

İslam dininde akıl, dini sorumluluğun (mükellefiyetin) ilk ve vazgeçilmez şartıdır; Hz. Peygamber (s.a.v.) 'Aklı olmayanın dini (sorumluluğu) de yoktur' buyurmuştur. Kur'an-ı Kerim'de 'akletmek, tefekkür etmek, tedebbür etmek, ibret almak' kavramları yüzlerce kez geçer ve inkârcıların en büyük pişmanlığı Mülk Suresi 10. ayette şöyle dile getirilir: 'Şayet kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şimdi şu alevli cehennemlikler arasında olmazdık!'

Salim aklın inanç alanındaki görevleri şunlardır: 1) Evrendeki muazzam düzen, ölçü ve gayeden hareketle (nazar ve istidlâl yoluyla) kâinatın bir Yaratıcısı olduğunu ve O'nun tek olduğunu kavrar. 2) Peygamberlerin doğruluğunu ve gösterdikleri mucizeleri inceleyerek vahyin Allah katından geldiğini tasdik eder. 3) Vahiy metinlerini (ayet ve hadisleri) doğru anlar, yorumlar ve taklidî imanı delillere dayalı 'tahkikî imana' yükseltir. 4) Kendi sınırlarını bilir; duyular ötesi gayb âlemi hakkında tek başına hüküm uydurmaya kalkışmayıp vahyin rehberliğine teslim olur.

İslam inancının kaynaklarını incelerken, hangi unsurların 'bağlayıcı inanç kaynağı OLAMAYACAĞINI' bilmek de çok önemlidir. İslam âlimlerinin ittifakıyla; rüyalar, keşif, ilham, sezgi, fal veya şahsi manevi tecrübeler dinin genel geçer bir inanç kaynağı ve delili olamaz.

Çünkü Kur'an ve Sünnet bütün insanlık için nesnel (objektif), denetlenebilir ve kesin kaynaklar iken; ilham ve rüya tamamen bireysel (sübjektif) olup şeytani vesveselerle veya insanın kendi bilinçaltı kuruntularıyla karışmaya açıktır. Bir kimse 'Bana kalbime doğdu (ilham geldi)' veya 'Rüyamda gördüm' diyerek dinde yeni bir inanç esası koyamaz, helali haram veya haramı helal kılamaz.

Aynı şekilde kaynağını Kur'an, sahih Sünnet ve salim akıldan almayan batıl inançlar ve hurafeler (türbelerden ve ölülerden yardım istemek, nazar boncuğu ve at nalının koruduğuna inanmak, burçların ve yıldızların insan kaderini yönettiğini sanmak, ruh çağırmak, büyü ve falcılık) tevhid inancını zedeleyen sapmalardır.

İslam inancını doğrudan Kur'an-ı Kerim, sahih Sünnet ve salim akıl rehberliğinde öğrenmek, bireye her şeyden önce şüphelerden arınmış, berrak ve sarsılmaz bir 'Tevhid bilinci' kazandırır. İnsan neye, niçin ve hangi delille inandığını bildiği için fikir akımları karşısında savrulmaz.

Toplumsal açıdan bakıldığında ise bütün Müslümanların aynı ilahi Kitap ve aynı Peygamber sünnetinde buluşması, İslam ümmeti içinde inanç ve gönül birliğini sağlar; tefrika, mezhepçilik ve aşırılıkları önler.

Sonuç olarak birinci ünitemiz olan 'İman' ünitesini tamamlarken şunu görmekteyiz: Sahih kaynaklardan beslenen tahkikî bir iman, salih ameller ve güzel ahlakla birleştiğinde insanı hem dünyada onurlu ve huzurlu kılar hem de ahirette ebedi saadete ulaştırır.