Tevhid İnancı, İman-Salih Amel Bütünlüğü ve İslam İnancında İnsanın Değeri ve Sorumluluğu

Sözlükte "birlemek, bir şeyin bir ve tek olduğuna hükmetmek" anlamına gelen tevhid, dini bir terim olarak Allah Teâlâ'nın var ve bir olduğuna, eşi, benzeri ve ortağı bulunmadığına inanmaktır. Bütün peygamberlerin insanlığa tebliğ ettiği ortak mesaj Kelime-i Tevhid (لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ) ilkesidir. Kur'an-ı Kerim'in özeti niteliğindeki İhlas Suresi, tevhid inancını en veciz şekilde ortaya koyar: "De ki: O, Allah'tır, bir tektir (Ehad). Allah Samed'dir (Her şey O'na muhtaçtır, O hiçbir şeye muhtaç değildir). O doğurmamış ve doğmamıştır. O'nun hiçbir dengi (küfüv) yoktur."

İslam düşüncesinde tevhid üç temel boyutta ele alınır: 1. Zâtında Tevhid: Allah'ın zâtında bir ve tek olması, parçalardan birleşmemesi, eşi ve benzerinin bulunmamasıdır. 2. Sıfatlarında Tevhid: İlim, kudret, irade, hayat ve yaratma (tekvîn) gibi mutlak kemâl sıfatlarının yalnızca Allah'a ait olması ve O'nun her türlü eksiklikten uzak (münezzeh) bulunmasıdır. 3. İbadette (Ulûhiyette) Tevhid: Yalnızca Allah'a kulluk edilmesi ve yalnızca O'ndan yardım dilenmesidir (Fâtiha, 5).

Tevhidin zıddı şirktir. Şirk; Allah'ın zâtında, sıfatlarında veya ibadet edilme hakkında O'na ortak koşmaktır. Kur'an-ı Kerim'de şirk "büyük bir zulüm" (Lokmân, 13) ve tövbe edilmeden ölündüğü takdirde Allah'ın asla bağışlamayacağı tek günah (Nisâ, 48) olarak nitelendirilmiştir. Tevhid inancı ise insanı doğa güçlerine, putlara, makam ve menfaat odaklarına boyun eğmekten kurtararak gerçek anlamda özgürleştirir.

İslam'da iman (kalp ile tasdik, dil ile ikrar) ile salih amel (Allah'ın rızasına uygun her türlü iyi, güzel ve faydalı davranış) birbirinden ayrılmaz bir bütün oluşturur. Kur'an-ı Kerim'de elliden fazla ayette iman ile salih amel birlikte ("İman edip salih amel işleyenler...") zikredilmiştir. Bu birlikteliğin en güçlü özeti Asr Suresi'ndedir: "Asra yemin olsun ki, insan gerçekten ziyan (hüsran) içindedir. Bundan ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesnadır."

İman ile salih amel arasındaki ilişki, kökleri sağlam bir ağaç ile o ağacın dalları ve meyveleri arasındaki ilişkiye benzer. Ağacın kökü kalpteki iman, gövdesi ve meyveleri ise ibadetler ve güzel ahlaktan oluşan salih amellerdir. Kök olmadan ağacın meyve vermesi (imansız amelin ahirette kurtarıcı olması) mümkün olmadığı gibi, yaprakları ve dalları budanan bir ağacın kökü de zamanla zayıflama tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Bir davranışın İslam'da salih amel sayılabilmesi ve ahirette sevap kazandırabilmesi için üç temel şart gereklidir: 1) Davranış sahibinin iman etmiş olması, 2) Davranışın gösterişten (riya) uzak bir şekilde yalnızca Allah rızası için (ihlas ile) yapılması, 3) Yapılan işin Kur'an ve Sünnet ölçülerine (sahih bilgiye) uygun olması.

İslam inancına göre insan, tesadüfen var olmuş veya dünyaya cezalandırılmak üzere atılmış bir varlık değil; Allah Teâlâ'nın özel bir ilim, irade ve hikmetle yarattığı en seçkin varlıktır. Tîn Suresi 4. ayette "Biz insanı gerçekten en güzel bir biçimde (ahsen-i takvîm) yarattık" buyurularak insanın hem fiziksel hem de ruhsal/zihinsel bakımdan en mükemmel donanımla var edildiği bildirilmiştir.

Allah Teâlâ, Hz. Âdem'i (a.s.) yarattığında ona "kendi ruhundan üflemiş" (Hicr, 29), ona eşyanın isimlerini (bilgi ve kavram üretme yeteneğini) öğretmiş ve melekleri ona secde ettirmiştir (Bakara, 30-34). İsrâ Suresi 70. ayette ise "Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık (kerramnâ); onları karada ve denizde taşıdık, kendilerini en güzel ve temiz şeylerden rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık" buyurularak her insanın ırkı, rengi ve statüsü ne olursa olsun doğuştan dokunulmaz bir insanlık onuruna (eşref-i mahlûkat) sahip olduğu ilan edilmiştir.

Bununla birlikte Kur'an-ı Kerim, insanın çift kutuplu bir potansiyele sahip olduğunu hatırlatır: İman ve salih amelle a'lâ-yı illiyyîn (yücelerin en yücesi) makamına yükselebilen insan, nefsinin karanlık tutkularına ve inkâra saplandığında esfel-i sâfilîn (aşağıların en aşağısı) derekesine düşebilir (Tîn, 4-6; Şems, 7-10).

Bakara Suresi 30. ayette Allah Teâlâ meleklere "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" buyurmuştur. Halife kavramı; insanın Allah'ın iradesine uygun olarak yeryüzünü imar etmesi (i'mâr), adaleti ayakta tutması, bozgunculuğu (fesad) önlemesi ve ilahi hükümleri hayata geçirmesi sorumluluğunu ifade eder. İnsan yeryüzünün mutlak maliki (sahibi) değil, Allah'ın mülkünde görevli bir emanetçisidir.

Ahzâb Suresi 72. ayette bu sorumluluk emanet kavramıyla açıklanmıştır: "Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler, ondan korktular. Onu insan yüklendi..." Buradaki emanet; akıl, hür irade (cüz'î irade) ve bunların sonucu olan dini-ahlaki yükümlülüktür (teklîf). Gökler, yer ve dağlar zorunlu doğa yasalarına (sünnetullah) tabi iken, insan kendi hür iradesiyle iyiliği ve kulluğu seçme sorumluluğunu üstlenmiştir.

Dünya hayatı bu emanetin sınandığı bir imtihan (ibtilâ) meydanıdır. Mülk Suresi 2. ayette "O ki, hanginizin daha güzel amel (ahsenü amelâ) işleyeceğini sınamak için ölümü ve hayatı yaratmıştır" buyurulur. Dolayısıyla insan başıboş bırakılmamıştır (Kıyâme, 36); hem nimetlerle (zenginlik, sağlık, makam) hem de musibetlerle (darlık, hastalık, kayıp) sınanmakta, şükür ve sabır imtihanı vermektedir.

Akıl ve irade sahibi (mükellef) olan insanın sorumlulukları dört temel halkadan oluşur. İlk ve en üst halka, Allah'a karşı sorumluluklarıdır. İnsan, kendisini yoktan var eden, sayısız nimetlerle donatan Rabbini tanımak (marifetullah), O'na şirk koşmadan iman etmek, farz kıldığı ibadetleri ihlasla yerine getirmek, nimetlerine şükretmek, O'nu sevmek (muhabbetullah) ve her işinde O'na tevekkül etmekle yükümlüdür.

İkinci halka, insanın kendi nefsine (varlığına) karşı sorumluluklarıdır. İslam'a göre insanın bedeni, canı, aklı ve kalbi kendisine Allah tarafından verilmiş birer emanettir. Bu nedenle insanın kendi canına kıyması (intihar) veya bedenine zarar veren alkol, uyuşturucu ve zararlı alışkanlıklara yönelmesi kesin olarak haramdır (Bakara, 195: "Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın").

İnsanın kendisine karşı sorumluluğu sadece beden sağlığını korumakla sınırlı değildir; aklını faydalı ilim ve tefekkürle beslemek, kalbini ve nefsini kibir, haset, riya ve cimrilik gibi manevi hastalıklardan arındırmak (tezkiye), vaktini verimli kullanmak ve helal yoldan rızkını kazanmak da nefsin insan üzerindeki haklarındandır.

Üçüncü halka, insanın ailesine, topluma ve tüm insanlığa karşı sorumluluklarıdır. İslam'da kul hakkı son derece hassas bir konumdadır. Anne-babaya iyilik ve ihsanda bulunmak (birr-i vâlideyn), akrabalık bağlarını gözetmek (sıla-i rahim), komşu haklarına riayet etmek, yetimi ve yoksulu gözetmek (infak), ölçü ve tartıda dürüst olmak, emanete hıyanet etmemek ve insanlar arasında adaletle hükmetmek toplumsal sorumlulukların başında gelir. Müslüman, "elinden ve dilinden diğer insanların emin olduğu (zarar görmediği) kimsedir".

Dördüncü halka ise insanın çevreye, hayvanlara ve tabiata karşı sorumluluklarıdır. Kur'an-ı Kerim'e göre evrendeki her varlık Allah'ın birer ayeti (işareti) olup belirli bir ölçü ve denge (mîzan) içinde yaratılmıştır (Rahmân, 7-8: "O, göğü yükseltti ve mîzanı (dengeyi) koydu. Sakın dengeyi bozmayın!"). Rûm Suresi 41. ayette ise "İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde bozulma (fesad) ortaya çıktı" buyurularak çevre krizlerinin insan kaynaklı sorumsuzluklardan doğduğuna dikkat çekilmiştir.

Hz. Peygamber (s.a.v.); akan bir nehrin kenarında abdest alırken bile suyu israf etmemeyi emretmiş, hayvanlara eziyet etmeyi yasaklamış, susuz bir canlıya su vermenin günahların affına vesile olacağını müjdelemiş ve "Kıyametin kopacağını bilseniz bile elinizdeki fidanı dikiniz!" buyurarak çevre ahlakını imanın ve salih amelin ayrılmaz bir parçası kılmıştır.