Allah'ın Güzel İsimleri: Rakib, Şekur, Hamid

Allah'ın güzel isimleri birbirinden kopuk bilgiler değildir; bir yapbozun parçaları gibi birbirini tamamlar. Bu hafta öğrendiğimiz üç isim de güzel bir zincir oluşturur. Rakîb olan Allah, kulunun her sözünü, davranışını ve niyetini gözetir; hiçbir iyilik ve hiçbir kötülük O'nun bilgisinin dışında kalmaz. Şekûr olan Allah, gözettiği bu iyilikleri karşılıksız bırakmaz; az amele çok mükâfat verir. Hamîd olan Allah ise hem kusursuz gözetimi hem de sınırsız lütfu sebebiyle her türlü övgüye layıktır. Böylece gözetim, karşılık ve övgü birbirine bağlanır.

Bu zinciri bir örnekle düşünelim: Bir öğrenci, sınıfta kimse görmeden yere düşen bir çöpü alıp çöp kutusuna atar. Bu küçük davranışı arkadaşları fark etmeyebilir, ama Rakîb olan Allah görür. Peygamberimiz 'Yoldan eziyet veren şeyi kaldırmak sadakadır.' (Buhârî, Mezâlim 24; Müslim, Zekât 56) buyurmuştur. Bu küçük iyiliğe sevap verilmesi Şekûr isminin yansımasıdır. Öğrenci de bu güzel davranışı yapmayı nasip eden Rabbine 'elhamdülillah' der ve övgüyü kendine değil, Hamîd olan Allah'a yöneltir.

Üç ismin müminin hayatındaki karşılığı da bir bütün oluşturur: Rakîb ismi kişiye dürüstlük ve sorumluluk, Şekûr ismi şükür ve iyilik sevgisi, Hamîd ismi ise alçak gönüllülük ve hamd kazandırır. Bu isimleri birlikte düşünen öğrenci, Allah'ı yalnızca gözetleyen bir varlık olarak değil, iyiliği seven, ödüllendiren ve övülmeye en layık olan Rab olarak tanır. Bu tanıma, ibadetlerin de sevgiyle ve isteyerek yapılmasını sağlar; çünkü kul, Rabbinin kendisini gördüğünü, iyiliğini kıymetli bulduğunu ve her güzelliğin O'ndan geldiğini bilir.

Rakîb isminin en çok sınandığı anlar, insanın yalnız kaldığı ve kimsenin görmediğini düşündüğü anlardır. Tarih kaynaklarında Hz. Ömer'in halifeliği döneminde yaşandığı anlatılan bir olay bu bilinci çok güzel anlatır. Rivayete göre Hz. Ömer bir gece Medine sokaklarını dolaşırken bir evden gelen konuşmayı işitir. Bir anne, kızına satacakları sütün içine su katmasını söyler. Kız, halifenin sütün sulandırılmasını yasakladığını hatırlatır. Annesi 'Halife şimdi bizi görmüyor.' deyince kız şu cevabı verir: 'Halife görmüyorsa halifenin Rabbi görüyor.' Bu kısa cümle, insanların gözetiminin bittiği yerde Allah'ın gözetiminin devam ettiğini bilen bir kalbin sesidir.

Peygamber Efendimiz (sav) de Rakîb isminin hayata yansımasını şöyle öğütlemiştir: 'Nerede olursan ol Allah'a karşı gelmekten sakın. Kötülüğün arkasından bir iyilik yap ki onu silsin. İnsanlara güzel ahlakla davran.' (Tirmizî, Birr 55). 'Nerede olursan ol' ifadesi, Allah'ın gözetiminin yer ve zaman tanımadığını gösterir: Evde, okulda, sokakta, oyun alanında ya da internet başında Allah'ın gözetimi aynıdır. Günümüzde insanlar ekran karşısında adını gizleyerek başkalarını kırabileceğini, kimsenin bilmeyeceğini düşünebilir. Oysa Rakîb ismini bilen bir öğrenci, sanal ortamda yazdığı bir yorumun da Allah katında kayıt altında olduğunu bilir (Kâf suresi, 18. ayet).

Rakîb bilinci iki önemli davranışı birlikte geliştirir. Birincisi murakabedir: İşi yaparken 'Allah beni görüyor.' bilinciyle davranmak. İkincisi muhasebedir: Gün bitince 'Bugün neleri doğru yaptım, nerede hata ettim?' diye kendini değerlendirmek. Hz. Ömer'e nispet edilen 'Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin.' sözü bu düşünceyi özetler. Murakabe ve muhasebe birbirini tamamlar: Biri hatayı önler, diğeri yapılan hatayı fark ettirip düzeltmeyi sağlar. Böyle yetişen bir insan, kurallara yalnızca ceza korkusuyla değil, içten gelen bir sorumlulukla uyar.

Şekûr isminin anlamı, Kur'an-ı Kerim'de iyiliklerin karşılığını anlatan ayetlerde çok açık biçimde görülür. Yüce Allah şöyle buyurur: 'Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse yalnız onun dengiyle cezalandırılır. Onlara asla haksızlık edilmez.' (En'âm suresi, 160. ayet). Bu ayette iki önemli ölçü vardır: İyiliğin karşılığı en az on kat verilirken kötülüğün karşılığı yalnızca kendi dengi kadardır. Kötülükte adalet, iyilikte ise lütuf vardır. İşte Şekûr ismi, Allah'ın kullarına karşı bu cömert tutumunu anlatır.

Bir başka ayette bu artış bir tohum benzetmesiyle anlatılır: 'Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başakta yüz dane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir.' (Bakara suresi, 261. ayet). Bir tohumdan yedi başak, her başaktan yüz dane çıkarsa 7 × 100 = 700 dane elde edilir. Ayetin sonundaki 'Allah dilediğine kat kat verir.' ifadesi, bu sayının bile bir sınır olmadığını gösterir. Şûrâ suresinde de 'Kim bir iyilik kazanırsa onun iyiliğini artırırız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir.' (Şûrâ suresi, 23. ayet) buyrularak iyiliğin artırılması doğrudan Şekûr ismine bağlanır.

Peygamber Efendimiz (sav) Allah'ın lütfunun niyete bile ulaştığını bildirmiştir: Bir iyiliği yapmaya niyet edip de yapamayan kişiye bile bir iyilik sevabı yazılır; niyet edip yaparsa on kattan yedi yüz kata, hatta daha fazlasına kadar sevap yazılır (Buhârî, Rikak; Müslim, Îmân). Bu müjde bize iki şey öğretir: Önce iyi niyetin değerli olduğunu, sonra da hiçbir iyiliğin küçük görülmemesi gerektiğini. Bir ayet, bir dua, bir selam, ihtiyaç sahibine verilen birkaç kuruş ya da bir canlıya verilen su; Şekûr olan Allah katında hepsi büyür ve bereketlenir.

Şekûr olan Allah'a karşı kulun görevi şükürdür. Şükrün zıddı ise nimeti görmezden gelmek, onu verene karşı ilgisiz kalmak ve nimeti kötüye kullanmaktır; buna nankörlük ya da küfrân-ı nimet denir. Yüce Allah bu iki yolu şöyle karşılaştırır: 'Eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım. Eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz azabım çok şiddetlidir.' (İbrâhîm suresi, 7. ayet). Ayetin ilk kısmı Şekûr isminin müjdesini, ikinci kısmı ise nimetin değerini bilmemenin sorumluluğunu hatırlatır.

Kur'an'da şükrün en güzel örneklerinden biri Hz. Süleymandır. Allah ona büyük bir saltanat, rüzgâra ve kuşlara hükmetme gibi olağanüstü nimetler vermişti. Uzak bir ülkedeki kraliçenin tahtı göz açıp kapayıncaya kadar önüne getirildiğinde Hz. Süleyman övünmedi, şöyle dedi: 'Bu, Rabbimin, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için olan lütfudur. Kim şükrederse ancak kendi lehine şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse bilsin ki Rabbim hiçbir şeye muhtaç değildir, çok cömerttir.' (Neml suresi, 40. ayet). Hz. Süleyman ayrıca 'Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmemi ve razı olacağın salih ameller işlememi sağla.' (Neml suresi, 19. ayet) diye dua etmiştir.

Bu kıssadan çıkan dersler şunlardır: Her nimet bir imtihandır; nimetin büyüklüğü kişiyi kibre değil, daha çok şükre götürmelidir. Şükür Allah'ın değil, kulun yararınadır. Kur'an şükredenlerin az olduğunu da hatırlatır: 'Ey Dâvûd ailesi! Şükrederek çalışın. Kullarımdan şükredenler azdır.' (Sebe suresi, 13. ayet). Bu ayet şükrün yalnız sözle değil, çalışarak ve nimeti yerinde kullanarak yapılacağını gösterir. Peygamber Efendimiz (sav) ise müminin her hâlinin hayır olduğunu şöyle anlatmıştır: 'Ona bir sevinç ulaşırsa şükreder, bu onun için hayır olur. Bir sıkıntı ulaşırsa sabreder, bu da onun için hayır olur.' (Müslim, Zühd 64). Sevindirici bir haber aldığında Peygamberimizin Allah'a secde ettiği de rivayet edilir; buna şükür secdesi denir (Ebû Dâvûd, Cihâd).

Hamîd isminin Kur'an'daki yerini gösteren dikkat çekici bir bilgi, bazı surelerin doğrudan hamd ile başlamasıdır. Kur'an-ı Kerim'de beş sure 'Elhamdülillah' ifadesiyle açılır: Fâtiha, En'âm, Kehf, Sebe ve Fâtır. Fâtiha suresi Allah'ı âlemlerin Rabbi olarak över. En'âm suresi 'Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur.' (En'âm suresi, 1. ayet) diye başlar. Kehf suresi Kur'an'ı indirdiği için, Sebe suresi göklerde ve yerde olanların sahibi olduğu için, Fâtır suresi ise gökleri ve yeri yoktan var ettiği için Allah'a hamd eder. Bu beş sure, Allah'ın yaratması, hidayet vermesi ve her şeyin sahibi olması sebebiyle övgüye layık olduğunu öğretir.

Hamd, dünya hayatıyla da sınırlı değildir. Kur'an cennet ehlinin hâlini anlatırken şöyle buyurur: 'Oradaki duaları 'Allah'ım! Sen eksikliklerden uzaksın.', oradaki dilekleri 'Selam!', dualarının sonu da 'Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.' sözüdür.' (Yûnus suresi, 10. ayet). Böylece Kur'an'ın ilk suresi hamd ile başladığı gibi, cennettekilerin duası da hamd ile sona erer. Ayrıca her namazın teşehhüdünden sonra okunan Allahümme salli ve Allahümme bârik dualarının sonunda 'innake hamîdun mecîd' (Şüphesiz sen övülmeye layıksın, şanı yücesin) ifadesi yer alır. Demek ki Hamîd ismini her gün namazlarımızda defalarca anıyoruz.

Peygamber Efendimiz (sav) günlük hayatın birçok anını hamd ile süslemeyi öğretmiştir. Yemekten sonra 'Bize yediren, içiren ve bizi Müslüman kılan Allah'a hamdolsun.' (Ebû Dâvûd, Et'ime; Tirmizî, Deavât) diye dua ederdi. Hapşıran kişinin 'Elhamdülillah' demesini, onu duyanın da 'Yerhamükellah' (Allah sana merhamet etsin) diye karşılık vermesini tavsiye etmiştir (Buhârî, Edeb). Uykudan uyanınca da Allah'a hamd ederdi (Buhârî, Deavât). Namazdan sonra 33 kez 'Sübhânallah', 33 kez 'Elhamdülillah' ve 33 kez 'Allahü ekber' demek de onun öğrettiği tesbihattır (Müslim, Mesâcid). Bu alışkanlıklar, hamdin bir anlık bir söz değil, bir yaşam biçimi olduğunu gösterir.

Güzel isimler yalnızca ayet meallerinde karşımıza çıkmaz. Hadislerde, dualarda, namaz ifadelerinde, kişi adlarında, cami ve kitabe yazılarında, hatta günlük konuşmalarımızda da bu isimlerin izlerine rastlarız. Bu nedenle tespit yaparken önce metnin türünü belirlemek işimizi kolaylaştırır. Ayet ve hadis meallerinde isim çoğunlukla Türkçe anlamıyla ('gözetleyen', 'şükrün karşılığını veren', 'övülmeye layık') geçer. Dualarda ve namaz ifadelerinde Arapça okunuşuyla ('hamîdun mecîd', 'Yâ Şekûr') yer alır. Kişi adlarında ise 'Abd' (kul) kelimesiyle birleşir: Abdülhamid, Abdüşşekûr. Günlük konuşmalarda isimle bağlantılı ifadeler ('Allah görüyor', 'Allah'a şükür', 'Elhamdülillah') kullanılır.

Tespit sırasında sık yapılan bazı karışıklıklara dikkat etmek gerekir. Türkçede yarışmada karşı tarafı anlatan rakip kelimesi ile Allah'ın Rakîb ismi aynı kökten gelse de anlamları farklıdır; bir metinde 'rakip takım' ifadesi geçiyorsa orada güzel isim yoktur. Benzer şekilde 'şükür' ve 'hamd' kelimeleri birer ibadet ve tutumdur; Allah'ın ismi olan Şekûr ve Hamîd ile bağlantılıdır ama aynı şey değildir. Bir metinde 'Allah' kelimesi geçmeden de güzel isme işaret edilebilir; örneğin 'Hiçbir iyiliğin karşılıksız kalmayacağını bilerek yardım etti.' cümlesi Şekûr ismini akla getirir.

Bir güzel ismin İslam'daki yerini ve önemini araştırırken sırayla şu basamaklar izlenebilir: Önce ismin geçtiği ayetler güvenilir bir Kur'an mealinden bulunur ve sure-ayet numarasıyla not edilir. Sonra ismin anlamını açıklayan hadisler güvenilir hadis kaynaklarından taranır. Ardından ismin dualarda, ibadetlerde ve kültürümüzdeki (kişi adları, yazılar) yeri belirlenir. Son olarak isim anlam alanına göre etiketlenir ve hayata yansıması bir cümleyle yazılır. Araştırma sonuçları bir kavram haritası ya da afiş şeklinde sınıfla paylaşılabilir. Bilgiyi kaynağıyla yazmak, araştırmanın güvenilirliğini sağlar.