Namazın Kılınışı: Hazırlık, Vakitler, Rekât Düzeni, Vitir, Okunan Dualar ve Kılınış Sürecinin Değerlendirilmesi (FKH.10.3.1)

Namaz, tekbirle başlamadan önce bir hazırlık süreci gerektiren ibadettir. 13. haftada namazın dışındaki farzları (şartları) kavram olarak öğrenmiştik; bu hafta onları bir kontrol listesi gibi uygulamaya dökeceğiz. İlk adım beden temizliğidir: Mâide suresi 6. ayette namaza kalkılmadan önce yüzün, kolların dirseklerle birlikte yıkanması, başın meshedilmesi ve ayakların topuklarla birlikte yıkanması emredilmiştir. Kişi önce abdestinin olup olmadığını düşünür; abdesti yoksa abdest alır, gusül gerektiren bir durum varsa gusleder. Su bulunamıyor veya kullanılması sağlığa zarar veriyorsa teyemmüm ile namaza hazırlanır.

İkinci adım, giysinin, bedenin ve namaz kılınacak yerin necasetten (maddi kirden) temiz olmasıdır. Seccade veya temiz bir zemin seçilir, ayakkabıyla kirlenmiş yerlerden kaçınılır. Ardından setr-i avret kontrol edilir: Erkeklerin en az göbek ile diz kapağı arasını, kadınların ise yüz, el ve ayakları dışında bütün bedenlerini örtmeleri gerekir. Giysinin teni göstermeyecek kalınlıkta olması ve namaz hareketleri sırasında açılmaması da gözetilir.

Üçüncü adımda vaktin girdiği takvimden veya ezandan teyit edilir, sonra kıble yönü belirlenir. Kıble Kâbe'nin bulunduğu yöndür; bilinmeyen bir yerde camilerin mihrabından, pusuladan, güvenilir uygulamalardan ya da bilen kişilere sorarak yön bulunur; hiçbiri mümkün değilse kişi araştırıp kanaat getirdiği yöne döner. Son olarak niyet edilir: Niyet, hangi namazın kılınacağını kalben bilmek ve belirlemektir; 'Niyet ettim Allah rızası için bugünkü sabah namazının farzını kılmaya' gibi dil ile söylemek ise güzel görülmüştür. Telefonu sessize almak, dikkat dağıtıcıları uzaklaştırmak ve sakin bir zihinle namaza durmak da hazırlığın adabındandır.

Yüce Allah, 'Namaz, müminlere belirli vakitlere bağlı olarak farz kılınmıştır.' (Nisâ, 4/103) buyurarak namazı zamana bağlamıştır. Sabah namazının vakti, doğu ufkunda yayılan aydınlığın (fecr-i sâdık) görünmesiyle başlar ve güneşin doğuşuna kadar sürer. Öğle namazının vakti güneşin tam tepe noktasından batıya kaymasıyla (zeval) başlar. İkindi vakti, cisimlerin gölgesi (zeval anındaki gölge hariç) kendi boylarının bir misli olunca başlar; bu konuda İmam Ebû Hanîfe iki misli görüşündedir, ülkemizdeki takvimler ise genellikle bir misli görüşünü esas alır. İkindi vakti güneşin batışına kadar devam eder.

Akşam namazının vakti güneşin batmasıyla başlar, batı ufkundaki şafağın kaybolmasıyla sona erer. Yatsı namazının vakti şafağın kaybolmasıyla başlar ve fecr-i sâdıka kadar sürer; vitir namazı da yatsı farzından sonra kılınır. Beş vakitte kılınan namazların rekâtları birlikte değerlendirildiğinde bir günde 17 rekât farz, 3 rekât vacip (vitir) ve 20 rekât sünnet olmak üzere toplam 40 rekât namaz kılınır. Sabahın sünneti, öğlenin ilk ve son sünnetleri, akşamın ve yatsının son sünnetleri müekkede; ikindinin ve yatsının ilk sünnetleri ise gayr-i müekkede sünnettir.

Bazı vakitlerde namaz kılmak uygun görülmemiştir; bunlara kerahat vakitleri denir. Güneş doğarken (doğuştan sonra güneş bir mızrak boyu yükselinceye kadar, yaklaşık 45-50 dakika), güneş tam tepe noktasındayken (istiva) ve güneş sararmaya başladıktan batıncaya kadar olan sürede farz, vacip, nafile ve kaza hiçbir namaz kılınmaz. Bunun tek istisnası, o günün ikindi farzının henüz kılınmamış olmasıdır: Bu namaz güneş batarken kerahetle de olsa kılınabilir. Ayrıca sabah farzından sonra güneş doğuncaya kadar ve ikindi farzından sonra güneş sararıncaya kadar nafile namaz kılmak mekruhtur; bu iki zaman diliminde kaza namazı kılınabilir.

Peygamberimiz (s.a.v.), 'Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız siz de öyle kılın.' (Buhârî, Ezân) buyurmuştur. Namazın kılınış biçimi bu nedenle sözlü tarifle değil, Peygamberimizin uygulamasının nesilden nesile aktarılmasıyla korunmuştur. En temel kalıp iki rekâtlı namazdır; sabah namazının sünneti ve farzı bu kalıpla kılınır. Kişi kıbleye dönüp niyet ettikten sonra ellerini kaldırarak 'Allahu ekber' der; bu iftitah tekbiridir. Erkekler ellerini başparmakları kulak yumuşaklarına değecek şekilde kaldırır ve sağ eli sol elin üzerine koyarak göbeğin altında bağlar; kadınlar ellerini omuz hizasına kaldırır ve göğüs üzerinde bağlar.

Kıyamda sırasıyla Sübhâneke, Eûzü-Besmele, Fatiha okunur; Fatiha'nın sonunda gizlice 'Âmin' denir ve bir zamm-ı sure (kısa bir sure, en az üç kısa ayet ya da bir uzun ayet) okunur. 'Allahu ekber' diyerek rükûa varılır; eller parmaklar açık olarak dizlere konur, sırt ve baş düz tutulur ve en az üç kez 'Sübhâne rabbiye'l-azîm' denir. 'Semiallâhü li men hamideh' diyerek doğrulunur (kavme), dik durunca 'Rabbenâ leke'l-hamd' denir. Ardından tekbirle secdeye gidilir: Önce dizler, sonra eller, sonra burun ve alın yere konur; en az üç kez 'Sübhâne rabbiye'l-a'lâ' denir. Tekbirle oturulur (celse), kısa bir süre beklenir ve tekbirle ikinci secdeye varılır. İkinci secdeden tekbirle kalkılarak ikinci rekâta geçilir.

İkinci rekâtta Sübhâneke okunmaz; Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure okunduktan sonra rükû, kavme, iki secde ve celse aynı biçimde tekrarlanır. İkinci secdeden sonra kalkılmaz, son oturuş olan ka'de-i ahîreye oturulur. Bu oturuşta sırasıyla Ettehiyyâtü, Allahümme salli, Allahümme bârik ve Rabbenâ dualarıyla bitirilir. Son olarak baş önce sağa, sonra sola çevrilerek 'Esselâmü aleyküm ve rahmetullâh' denir ve namaz tamamlanır. Bütün bu hareketler tuma'nîne ile, yani her organ yerine oturuncaya kadar beklenerek yapılmalıdır.

İki rekâtlı kalıbı öğrenen kişi, üç ve dört rekâtlı namazları da kolayca kılabilir; fark, ikinci rekâttan sonraki bölümdedir. Akşam namazının farzında ikinci rekâtın secdelerinden sonra ka'de-i ûlâya (ilk oturuş) oturulur ve yalnız Ettehiyyâtü okunur. Ardından tekbirle üçüncü rekâta kalkılır; Besmele ve yalnız Fatiha okunur, zamm-ı sure okunmaz. Rükû ve secdelerden sonra son oturuşa geçilir; Tahiyyat, Salli, Bârik ve Rabbenâ okunup selam verilir. Öğle, ikindi ve yatsının dört rekâtlı farzlarında da ilk oturuştan sonra üçüncü ve dördüncü rekâtlarda yalnız Fatiha okunur; son oturuş dördüncü rekâtın sonunda yapılır.

Sünnet namazlarda ise her rekâtta Fatiha'dan sonra zamm-ı sure okunur. Öğlenin ilk sünneti gibi müekkede dört rekâtlı sünnetlerde ilk oturuşta yalnız Tahiyyat okunur ve üçüncü rekâta Besmele ile başlanır. İkindinin ve yatsının ilk sünneti gibi gayr-i müekkede sünnetlerde ise ilk oturuşta Tahiyyat'tan sonra Salli ve Bârik duaları da okunur; üçüncü rekâta kalkınca yeniden Sübhâneke okunur, ardından Eûzü-Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure gelir. Bu farklılık, gayr-i müekkede sünnetin iki ayrı iki rekâtlık namaz gibi düşünülmesinden kaynaklanır.

Yatsı namazından sonra kılınan vitir namazı Hanefi mezhebine göre vaciptir ve üç rekâttır. İlk iki rekât normal kılınır; ikinci rekâtın sonunda oturulup yalnız Tahiyyat okunur. Üçüncü rekâtta Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure okunduktan sonra eller kulak hizasına kaldırılarak tekbir alınır, eller yeniden bağlanır ve kunut duaları ('Allahümme innâ nesteînüke...' ve 'Allahümme iyyâke na'büdü...') okunur. Sonra rükûa gidilir ve namaz son oturuş ile tamamlanır. Kunut duasını henüz bilmeyen kişi öğreninceye kadar 'Rabbenâ âtinâ...' duasını veya üç kez 'Allahümmağfirlî' okuyabilir. Vitirin her üç rekâtında da zamm-ı sure okunduğuna dikkat edilmelidir.

Namazda okunan sure ve dualar, kulun Rabbiyle konuşmasının cümleleridir; bu yüzden onları yalnız ezberlemek değil, anlamlarını bilmek de huşuyu artırır. İftitah tekbirinden sonra okunan Sübhâneke, 'Allah'ım! Seni her türlü eksiklikten tenzih eder, sana hamd ederim; adın mübarektir, şanın yücedir, senden başka ilah yoktur.' anlamına gelir. Fatiha suresi Allah'a hamd, O'nun rahmetinin ve hesap gününün sahibi olduğunun kabulü ve doğru yola iletilme duasıdır; her rekâtta okunması Hanefi mezhebine göre vaciptir. Fatiha'dan sonra okunan zamm-ı sure için İhlâs, Felak, Nâs, Kevser, Asr gibi kısa sureler sıkça tercih edilir.

Rükûda söylenen 'Sübhâne rabbiye'l-azîm' 'Yüce Rabbimi tenzih ederim', secdede söylenen 'Sübhâne rabbiye'l-a'lâ' ise 'En yüce olan Rabbimi tenzih ederim' demektir; kulun Allah'a en yakın olduğu an secde anıdır. Kavmede söylenen 'Semiallâhü li men hamideh' ifadesi 'Allah, kendisine hamd edeni işitir' anlamına gelir. Oturuşlarda okunan Ettehiyyâtü, bütün övgülerin Allah'a ait olduğunu bildirir, Peygamberimize ve salih kullara selam verir ve kelime-i şehadetle sona erer. Allahümme salli ve Allahümme bârik dualarında Peygamberimiz ve ailesi için rahmet ve bereket istenir; Rabbenâ dualarında ise dünya ve ahiret iyiliği, anne-baba ve bütün müminler için bağışlanma dilenir.

Selamdan sonra namaz kılınan yerden hemen kalkmayıp tesbihat yapmak sünnettir. Önce 'Allahümme ente's-selâm ve minke's-selâm, tebârekte yâ ze'l-celâli ve'l-ikrâm' denir. Ardından Âyetü'l-kürsî (Bakara, 2/255) okunur; 33 kez 'Sübhânallah', 33 kez 'Elhamdülillah', 33 kez 'Allahu ekber' denir ve kelime-i tevhid ile yüzüncü sayı tamamlanır. Peygamberimiz, farz namazların ardından bu tesbihleri söyleyen kimsenin günahlarının bağışlanacağını müjdelemiştir (Müslim, Mesâcid). Tesbihatın sonunda eller açılarak dua edilir; dua namazın ruhunu günlük hayata taşıyan bir köprü gibidir.

Namazı bozmayan ama sevabını azaltan, namazın güzelliğine gölge düşüren davranışlara namazın mekruhları denir. Bunlardan bazıları harama yakın (tahrîmen mekruh), bazıları ise helale yakın (tenzîhen mekruh) kabul edilir. Namazda elbise, saç veya vücutla oynamak, başı çevirerek etrafa bakınmak, gözleri sebepsiz yere kapamak, parmakları çıtlatmak, esnemeye engel olmaya çalışmamak, secdede kolları yere yaymak (erkekler için), tuvalet ihtiyacı sıkıştırırken veya canın çok çektiği yemek hazırken namaza durmak, cemaatle kılarken imamdan önce rükû ve secdeye gitmek başlıca mekruhlardır. Mekruh işlendiği fark edildiğinde namaz bozulmaz; ancak kişi bundan sonra daha dikkatli olmaya karar verir.

Namazın özü huşudur. Yüce Allah 'Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir. Onlar namazlarında huşu içindedirler.' (Mü'minûn, 23/1-2) buyurur. Huşu; kalbin Allah'ın huzurunda olduğunun bilincinde olması, bedenin de saygı içinde sükûnet bulmasıdır. Kıyamda secde yerine, rükûda ayakların üzerine, secdede burnun iki yanına, oturuşta kucağa bakmak; okunanların anlamını düşünmek; acele etmeden tuma'nîne ile kılmak; sakin ve temiz bir mekân seçmek huşuyu destekler. Namazın sonunda öğrenci kendine şu soruları sorabilir: Hazırlığımı eksiksiz yaptım mı? Okumam gerekenleri doğru yerde okudum mu? Hareketleri acele etmeden yaptım mı? Aklım ne kadar namazdaydı?

Namaz, akıl sağlığı yerinde olan bir Müslümandan hiçbir durumda düşmez; ancak kişi gücü yettiği şekilde kılar. Ayakta duramayan hasta oturarak kılar; oturarak rükû ve secde yapabiliyorsa yapar. Rükû ve secdeyi yapamayan kişi bunları başıyla işaret ederek, yani ima ile yapar; secde için başını rükûdan biraz daha fazla eğer. Oturamayan kişi sırtüstü yatıp başının altına yastık koyarak yüzünü kıbleye çevirir ya da sağ yanı üzerine yatarak ima ile kılar. Bu kolaylık, 'Allah, hiç kimseye gücünün yetmediği bir şeyi yüklemez.' (Bakara, 2/286) ilkesinin namazdaki yansımasıdır.