Fıkıh tarihinin son evresini oluşturan 19. ve 20. yüzyıllar, klasik fıkıh kitaplarındaki hükümlerin modern kanun maddeleri şeklinde tedvin edildiği 'Kanunlaştırma (Taknîn) Dönemi'dir. Bu hafta; İslam hukuk tarihinin ilk medeni kanunu olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'yi, aile hukukunu düzenleyen 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi'ni ve günümüzde yeni meselelere çözüm üreten uluslararası fıkıh akademileri ile kurumsal içtihat çalışmalarını inceleyeceğiz.
1. Kanunlaştırma (Taknîn) Hareketleri: Mecelle ve Hukuk-ı Aile Kararnamesi
Tanzimat sonrasında Osmanlı Devleti'nde ticaretin gelişmesi, Nizamiye mahkemelerinin kurulması ve hâkimlerin geniş fıkıh külliyatı içinde tek tip hüküm bulmakta zorlanması üzerine fıkhî hükümlerin numaralı kanun maddeleri haline getirilmesi (taknîn / kanunlaştırma) ihtiyacı doğmuştur.
Hukuk-ı Aile Kararnamesi (1917): Mecelle'de eksik bırakılan aile hukuku (nikâh, mehri, nafaka, boşanma) alanını düzenlemek üzere 1917 yılında çıkarılmıştır. Mecelle'den farklı olarak sadece Hanefî mezhebine bağlı kalmamış; telfîk / tahayyür (diğer Sünnî mezheplerin görüşlerinden yararlanma) yöntemiyle özellikle Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinin ictihadlarını da kullanarak kadın haklarını koruyucu hükümler getirmiştir (örneğin; kocası kaybolan [mefkûd] veya nafakasını bırakmayan kadına hâkim kararıyla boşanma hakkı tanınması, evlilik yaş sınırı ve nikâhın resmî tescili zorunluluğu).
2. Günümüz Fıkıh Çalışmaları ve Kurumsal (Kolektif) İçtihat
20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bilim, tıp, biyoteknoloji, finans ve iletişim alanlarındaki baş döndürücü gelişmeler, tek bir âlimin altından kalkamayacağı kadar karmaşık fıkhî meseleler ortaya çıkarmıştır. Bu durum, fıkıh âlimleri ile tıp doktorları, iktisatçılar, astronomlar ve gıda mühendislerinin bir araya geldiği kolektif (kurumsal) içtihat mekanizmalarını doğurmuştur.
Uluslararası ve Ulusal Fıkıh Kurulları: • İslam Fıkıh Akademileri (Mecmau'l-Fıkhi'l-İslâmî): İslam İşbirliği Teşkilatı'na bağlı Cidde İslam Fıkıh Akademisi, Râbıta'ya bağlı Mekke Fıkıh Akademisi, Kahire Ezher İslam Araştırmaları Akademisi ve Avrupa Fetva ve Araştırma Meclisi. • Türkiye'de: Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesindeki Din İşleri Yüksek Kurulu ve İSAM tarafından yayımlanan 44+2 ciltlik TDV İslam Ansiklopedisi (DİA).
Günümüzün Başlıca Fıkıh Problemleri: 1. Tıp ve Biyoetik: Organ ve doku nakli, beyin ölümü, tüp bebek (yalnızca nikâhlı eşler arasında caiz), otopsi, estetik müdahaleler, ötanazi (caiz değil). 2. İktisat ve Finans: Katılım bankacılığı (murâbaha, mudârebe, müşâreke), kredi kartları, enflasyon farkı, sigorta (tekâfül), borsa ve kripto varlıklar. 3. Gıda ve İbadet: Helal gıda sertifikasyonu, jelatin ve katkı maddeleri, kutuplarda ve uzayda namaz/oruç vakitlerinin takdiri.
Örnekler
Örnek 1Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye ile 1917 tarihli Hukuk-ı Aile Kararnamesi arasındaki en önemli içerik ve mezhep yöntemi farkı nedir?
Cevabı göster
İçerik olarak Mecelle borçlar, eşya ve yargılama hukukunu düzenlemiş, aile hukukuna yer vermemiştir; Hukuk-ı Aile Kararnamesi ise bu boşluğu doldurarak evlenme ve boşanma hukukunu düzenlemiştir. Yöntem olarak Mecelle sadece Hanefî mezhebini esas alırken, Hukuk-ı Aile Kararnamesi özellikle kadınların mağduriyetini önlemek amacıyla Mâlikî ve diğer mezheplerin görüşlerinden de istifade etmiştir.
Örnek 2Günümüzde tıp veya finans alanındaki bir meselenin çözümünde neden bireysel fetva yerine 'kolektif (kurumsal) içtihat' tercih edilmektedir?
Cevabı göster
Çünkü organ nakli, beyin ölümü, genetik müdahale veya modern finansal türev araçları gibi konular hem derin fıkıh usulü bilgisi hem de ileri düzeyde teknik tıp/ekonomi uzmanlığı gerektirir. Konunun uzmanlarıyla fıkıh âlimlerinin ortak şûra (akademi/kurul) çatısı altında karar vermesi hata payını en aza indirir.
Örnek 3Mecelle'nin başında yer alan 99 Küllî Kaide'den iki örnek yazarak ne işe yaradıklarını açıklayınız.
Cevabı göster
1. 'Bir işten maksat ne ise hüküm ona göredir' (Niyetin belirleyiciliği). 2. 'Şek ile yakîn zâil olmaz' (Kesin bilgi şüpheyle ortadan kalkmaz; örneğin abdestli olduğundan emin olan kimse, bozulduğunda şüphe ederse abdestli sayılır). Küllî kaideler, hâkim ve fakihlere yüzlerce tikel olayda yol gösteren genel hukuk ilkeleridir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
11869-1876 yılları arasında hazırlanan ve İslam hukuk tarihinin ilk medeni kanunu kabul edilen Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye komisyonunun başkanı kimdir?
Mecelle Cemiyeti, büyük tarihçi, hukukçu ve devlet adamı Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında çalışmıştır.
2Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi YANLIŞTIR?
Mecelle'de aile ve miras hukuku yer almaz; aile hukuku 1917'de Hukuk-ı Aile Kararnamesi ile düzenlenmiştir.
31917 yılında çıkarılan Hukuk-ı Aile Kararnamesi'nin fıkıh tarihi açısından en dikkat çekici metodolojik özelliği nedir?
Hukuk-ı Aile Kararnamesi, telfîk/tahayyür yöntemiyle diğer mezheplerin ictihadlarından yararlanarak kadınlara boşanma ve nikâh güvenceleri sağlamıştır.
4Türkiye'de çağdaş dini ve fıkhî meseleler hakkında kurumsal düzeyde araştırma yapan ve fetva/karar yayımlayan en üst resmî kurul hangisidir?
Ülkemizde güncel fıkhî meselelerde kurumsal içtihat ve fetva mercii Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'dur.
5Aşağıdakilerden hangisi 20. ve 21. yüzyılda ortaya çıkan ve kurumsal içtihat gerektiren 'güncel fıkıh problemleri' arasında gösterilemez?
Beş vakit namazın farziyeti ve rekât sayıları sübût ve delâleti kesin naslarla sabit olan değişmez (sâbitât) hükümlerdendir.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mi yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Fıkhî hükümlerin numaralı kanun maddeleri haline getirilmesine 'taknîn' (kanunlaştırma) denir.
19. yüzyıldan itibaren başlayan tedvin ve kanunlaştırma faaliyetine taknîn adı verilir.
- Mecelle'nin Mukaddime bölümünde yer alan 99 Küllî Kaide, fıkhın genel hukuk ilkelerini özetler.
İlk madde fıkhın tanımı, sonraki 99 madde ise küllî kaidelerdir.
- 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi ile nikâhların resmî tescili ve evlilik yaş sınırı gibi düzenlemeler getirilmiştir.
Kararname aile kurumunu ve kadın haklarını güvence altına alan hükümler içermiştir.
- İslam'da içtihat kapısı tamamen kapandığı için günümüzde ortaya çıkan tıp ve ekonomi sorunlarına çözüm üretilemez.
Fıkıh dinamik bir ilimdir; yeni meseleler karşısında kurumsal içtihat ve fıkıh akademileri aracılığıyla çözümler üretilmektedir.
- Cidde İslam Fıkıh Akademisi ve Mekke Fıkıh Akademisi, İslam dünyasında kolektif içtihat yapan uluslararası kuruluşlardır.
Farklı İslam ülkelerinden âlim ve uzmanları bir araya getiren uluslararası akademilerdir.
- Fıkhî hükümlerin numaralı kanun maddeleri haline getirilmesine 'taknîn' (kanunlaştırma) denir.
7Aşağıdaki kavram ve kurumları açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- 1869-1876 yılları arasında hazırlanan Mecelle Cemiyeti'nin başkanlığını yapmıştır.
- Mecelle'nin girişinde yer alan 99 genel hukuk prensibine kaideler denir.
- Mecelle'de yer almayan evlenme ve boşanma konuları 1917 tarihli Kararnamesi ile düzenlenmiştir.
- Fıkhî hükümlerin modern kanun tekniğiyle maddeler halinde düzenlenmesine (kanunlaştırma) denir.
- Günümüzde organ nakli ve tüp bebek gibi meseleler (kurumsal) içtihat kurullarında karara bağlanır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
919. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye gibi bir kanunlaştırma hareketine neden ihtiyaç duyulduğunu ve bu eserin İslam hukuk tarihindeki yerini açıklayınız.
1. ipucu: Klasik fıkıh kitaplarında aynı konuda farklı görüşlerin bulunması ve Nizamiye mahkemelerindeki hâkimlerin zorlanması
2. ipucu: Batı kanunlarını aynen tercüme etmek yerine yerli ve İslami hukuk mirasını kanunlaştırma iradesi
3. ipucu: 99 Küllî Kaide ve 1851 maddeyle ortaya koyduğu sistematik yapı
Cevap: Tanzimat döneminde ticaretin ve yargı teşkilatının genişlemesiyle, klasik fıkıh ve fetva kitapları arasından hâkimlerin hızlı ve standart hüküm bulması zorlaşmıştı. Bazı çevrelerin Fransız Medeni Kanunu'nu tercüme etme teklifine karşı Ahmed Cevdet Paşa ve heyeti, İslam fıkhının kendi kaynaklarından modern bir kanun çıkarılabileceğini kanıtlayarak Mecelle'yi hazırlamıştır. 99 küllî kaidesi ve 1851 maddesiyle Mecelle, İslam hukuk tarihinin ilk medeni kanunu olmuş ve hukuk dilimize eşsiz bir derinlik kazandırmıştır.
Kısaca
- Taknîn (Kanunlaştırma): Fıkıh kitaplarında dağınık halde bulunan şer'î hükümlerin, modern hukuk tekniğiyle numaralı ve açık kanun maddeleri haline getirilmesi.
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye: 1869-1876 yıllarında Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki heyet tarafından Hanefî fıkhına göre hazırlanan 1851 maddelik ilk İslam medeni kanunu.
- Küllî Kaide: Mecelle'nin girişinde yer alan, pek çok fıkhî meseleye uygulanabilen 99 genel hukuk prensibi.
- Hukuk-ı Aile Kararnamesi: 1917 yılında Osmanlı Devleti'nde aile hukukunu düzenlemek amacıyla dört mezhebin görüşlerinden yararlanılarak çıkarılan kararname.
- Kolektif (Kurumsal) İçtihat: Çağdaş fıkıh problemlerinin çözümü için fıkıh âlimleri ile ilgili bilim dalı uzmanlarının (tıp, ekonomi vb.) kurullar halinde ortak içtihat yapması.