Fıkıh Tarihi ve Dönemleri: Hz. Peygamber, Sahabe, Tabiîn ve Mezheplerin Teşekkül Dönemi

Fıkıh tarihinin ilk ve kurucu basamağı, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) peygamberlikle görevlendirildiği 610 yılından vefat ettiği 632 yılına kadar süren 23 yıllık Asr-ı Saadet (Teşri / Yasama) Dönemidir. Bu dönemde hükümlerin tek kaynağı Vahiy (Kur'an-ı Kerim ve onu açıklayan Sünnet) olmuştur. Bu dönem kendi içinde ikiye ayrılır: 13 yıllık Mekke döneminde daha çok tevhid inancı, ahiret bilinci ve temel ahlak ilkeleri yerleştirilmiş; 10 yıllık Medine döneminde ise İslam toplumunun devletleşmesiyle birlikte ibadetler, aile hukuku, ticaret, miras, ceza ve devletler hukukuyla ilgili fıkhi hükümler indirilmiştir. Hz. Peygamber döneminde dini hükümler konulurken üç temel teşri ilkesi gözetilmiştir: 1) Tedrîcîlik (Aşamalı Hüküm Koyma): Toplumun köklü alışkanlıklarını bir anda değiştirmek zor olduğu için namaz, zekât gibi farzlar ve içki, faiz gibi yasaklar zamana yayılarak aşama aşama konulmuştur. 2) Kolaylaştırma (Adem-i Harac / Güçlüğün Kaldırılması): 'Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez' (Bakara, 185) ayeti gereği yolculuk ve hastalıkta ruhsatlar (mesh, teyemmüm, namazları kısaltma) tanınmıştır. 3) Yükümlülüklerin Azlığı (Kıllet-i Tekâlîf): İnsan gücünü aşan ağır sorumluluklar yüklenmemiştir. Ayrıca Hz. Peygamber, Yemen'e kadı olarak gönderdiği Muaz b. Cebel'e 'Ne ile hükmedeceksin?' diye sorup sırasıyla 'Kitabullah, Sünnet-i Resulullah ve kendi re'yimle içtihat ederim' cevabını aldığında bunu onaylayarak sahabeye uygulamalı içtihat eğitimi vermiştir.

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 632 yılında vefat etmesiyle vahiy sona ermiş ve Sahabe (Hulefâ-yi Râşidîn) Dönemi başlamıştır. Bu dönemde Suriye, Irak, İran ve Mısır gibi köklü medeniyetlerin fethedilmesiyle Müslümanlar daha önce Hicaz'da hiç karşılaşmadıkları yeni arazi rejimleri, vergi türleri ve toplumsal sorunlarla yüz yüze gelmişlerdir. Sahabe fakihleri karşılaştıkları yeni bir meselede önce Kur'an-ı Kerim'e ve Hz. Peygamber'in Sünnetine başvurmuşlar; burada açık bir hüküm bulamadıklarında halifenin topladığı istişare meclisinde ortak bir karara (Sahabe İcmaı) varmışlar veya hükümdeki illeti (amacı) gözeterek bireysel re'y ve içtihat yapmışlardır. Kur'an-ı Kerim'in iki kapak arasında toplanması (cem'), teravih namazının cemaatle kılınması, fethedilen Irak arazilerinin gazilere dağıtılmayıp devlette bırakılması (sevâd arazisi / haraç) ve divan teşkilatı bu dönemin en önemli fıkhi kararlarıdır. Sahabe içinde en çok fetva veren yedi büyük âlime Muksirûn denir: Hz. Ömer, Hz. Ali, Abdullah b. Mes'ûd, Hz. Aişe, Zeyd b. Sabit, Abdullah b. Abbas ve Abdullah b. Ömer.

Sahabeyi gören ve onlardan ilim alan nesle Tabiîn denir. 7. yüzyılın sonları ile 8. yüzyılın ilk yarısını kapsayan bu dönemde İslam dünyasında yöntem bakımından birbirini tamamlayan iki büyük fıkıh havzası ortaya çıkmıştır: Hicaz (Medine) Ekolü ve Irak (Kûfe) Ekolü. 1) Hicaz / Medine Ekolü (Ehl-i Hadis / Ehl-i Eser): Hz. Peygamber'in yaşadığı şehir olan Medine'de sünnet ve hadis mirası son derece zengindi; ayrıca sosyal hayat sade ve homojendi. Zeyd b. Sabit ve İbn Ömer'in öğrencileri olan Fukaha-i Seb'a (Medineli Yedi Fakih; başında Said b. Müseyyeb) bu ekolü temsil etmiştir. Ehl-i Hadis, ayet ve hadis metinlerine sıkıca bağlı kalmış, henüz gerçekleşmemiş varsayımsal (farazi) meseleler hakkında görüş bildirmekten kaçınmıştır. 2) Irak / Kûfe Ekolü (Ehl-i Re'y): Kûfe, farklı din ve kültürlerin kaynaştığı kozmopolit bir metropoldü; Medine'ye uzak olduğu için ulaşan sahih hadis sayısı daha sınırlıydı, buna karşılık uydurma hadis tehlikesi ve yeni hukuki sorunlar çok fazlaydı. Abdullah b. Mes'ûd'un öğrencileri Alkame, İbrahim en-Nehaî ve Hammad b. Ebi Süleyman öncülüğündeki Ehl-i Re'y; hükümlerin arkasındaki illet ve hikmetleri araştırmış, kıyas yöntemini geliştirmiş ve henüz olmamış sorunları önceden tartışan farazi fıkıh metodunu başlatmıştır.

Hicri 2. ve 3. asırlar (Miladi 8-10. yüzyıllar), fıkıh ilminin kitaplaştığı (tedvin), kavram ve usul kurallarının yazıldığı ve fıkıh mezheplerinin kurumsallaştığı altın çağdır. Günümüze ulaşan dört büyük Sünni ameli-fıkhi mezhep bu dönemde teşekkül etmiştir: 1) Hanefi Mezhebi: Kûfe'de Ehl-i Re'y geleneğinin zirvesi olan İmam-ı Azam Ebu Hanife (Nu'man b. Sabit, v. 767) tarafından kurulmuştur. Öğrencileri İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed eş-Şeybânî mezhebin görüşlerini kitaplaştırmıştır (Zâhiru'r-Rivâye). Kıyas, istihsan ve örfe geniş yer verir; Türkiye, Balkanlar, Orta Asya ve Hint alt kıtasında yaygındır. 2) Maliki Mezhebi: Medine'de Ehl-i Hadis çizgisinin büyük imamı İmam Malik b. Enes (v. 795) tarafından kurulmuştur. En meşhur eseri el-Muvatta' olup 'Medine ehlinin ameli' ve mesalih-i mürsele delilleriyle öne çıkar; Kuzey ve Batı Afrika'da yaygındır. 3) Şafii Mezhebi: Hem İmam Malik'ten hem de İmam Muhammed'den ders alarak Hicaz ve Irak ekollerini sentezleyen İmam Muhammed b. İdris eş-Şafii (v. 820) tarafından kurulmuştur. İslam tarihinde ilk müstakil fıkıh usulü eseri olan er-Risâle'yi ve *el-Ümm* adlı fıkıh kitabını yazmıştır. 4) Hanbeli Mezhebi: Büyük hadis ve fıkıh âlimi İmam Ahmed b. Hanbel (v. 855) öncülüğünde Bağdat'ta doğmuştur; en büyük eseri 30.000'e yakın hadis içeren el-Müsned'dir.

10. yüzyıldan itibaren mezheplerin usul ve füru kitapları tamamlanınca, âlimler daha çok kendi mezhepleri içinde tercih, şerh (açıklama), muhtasar (özet) ve fetva kitapları yazmaya yönelmişlerdir (Taklit ve İstikrar Dönemi). Osmanlı Devleti'nde Şeyhülislam Ebusuud Efendi ve İbn Kemal gibi âlimler fıkıh ile örfi kanunnameleri uyumlaştırmışlardır. 19. yüzyılda Tanzimat döneminde modern mahkemelerin kurulmasıyla İslam hukukunun madde madde kanun metnine dönüştürülmesi (Taknin / Kanunlaştırma) ihtiyacı doğmuştur. Büyük devlet adamı ve hukukçu Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki ilmi heyet tarafından 1869-1876 yılları arasında Hanefi fıkhına dayanarak hazırlanan 16 kitap ve 1851 maddelik Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye (Mecelle), İslam tarihinin ilk medeni ve borçlar kanunu niteliğindedir. Mecelle'nin başındaki 99 külli kaide (örneğin *'Meşakkat teysiri celbeder'*, *'Berâet-i zimmet asıldır'*), İslam hukuk felsefesinin şaheseridir. 20. ve 21. yüzyılda (Çağdaş Dönem) ise organ nakli, borsa, dijital para, biyoetik ve sigorta gibi yeni meseleleri çözmek üzere İslam İşbirliği Teşkilatı Fıkıh Akademisi ve Türkiye'de Din İşleri Yüksek Kurulu gibi kurumsal heyetler kolektif (ortak) içtihat yapmaktadır.

14 asırlık fıkıh tarihi bize İslam hukukunun donuk ve kapalı bir sistem olmadığını, değişmeyen ilahi ilkeler (sabiteler) etrafında zamanın ve şartların değişmesiyle yeni çözümler üretebilen (değişkenler) dinamik bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Mecelle'nin 39. maddesindeki 'Ezmânın tagayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz' (Zamanın değişmesiyle örf ve maslahata dayalı hükümlerin değişmesi inkâr edilemez) kaidesi bu dinamizmin özüdür.