Oruç: Anlamı, Hükmü, Çeşitleri, Şartları, Niyet-Sahur-İftar Düzeni, Ramazan'ın İbadet İklimi ve Oruç Deneyimlerinin Değerlendirilmesi (FKH.10.3.2)

Arapçada 'bir şeyden uzak durmak, kendini tutmak' anlamına gelen savm kelimesi, fıkıh dilinde tan yerinin ağarmasından (fecr-i sâdık) güneşin batışına kadar Allah rızası için niyet ederek yemekten, içmekten ve eşler arası ilişkiden uzak durmak demektir. Türkçede bu ibadete Farsça kökenli oruç adı verilir. Oruç, İslam'ın beş temel esasından biridir; Peygamberimiz (s.a.v.) İslam'ın 'Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resulü olduğuna şahitlik etmek, namaz kılmak, zekât vermek, haccetmek ve Ramazan orucunu tutmak' üzerine kurulduğunu bildirmiştir (Buhârî, Îmân).

Yüce Allah şöyle buyurur: 'Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı. Umulur ki korunursunuz.' (Bakara, 2/183) Bu ayet hem orucun farz olduğunu hem de bu ibadetin önceki ümmetlere de emredilen köklü bir ibadet olduğunu bildirir. Ayetin sonundaki 'korunursunuz' ifadesi orucun asıl amacının takva, yani Allah'a karşı sorumluluk bilinciyle kötülüklerden sakınmak olduğunu gösterir. Ramazan orucu, Medine döneminde hicretin 2. yılında Şaban ayında farz kılınmıştır.

Ramazan, oruç için seçilmiş özel bir aydır: 'Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğru yolun ve hak ile batılı ayırmanın açık delilleri olarak Kur'an'ın indirildiği aydır. Öyleyse sizden kim bu aya ulaşırsa onda oruç tutsun.' (Bakara, 2/185) Ramazan, kameri takvimin dokuzuncu ayıdır; kameri ay 29 veya 30 gün sürdüğü ve kameri yıl güneş yılından yaklaşık 11 gün kısa olduğu için Ramazan her yıl yaklaşık 11 gün öne gelir. Bu yüzden insan hayatı boyunca orucu hem kısa kış günlerinde hem uzun yaz günlerinde tutma deneyimini yaşar. Peygamberimiz, 'Kim inanarak ve karşılığını yalnız Allah'tan bekleyerek Ramazan orucunu tutarsa geçmiş günahları bağışlanır.' (Buhârî, Savm) buyurarak orucun manevi değerini haber vermiştir.

Oruçlar hükümlerine göre gruplara ayrılır. Farz oruçlar; Ramazan orucu, herhangi bir sebeple tutulamayan Ramazan oruçlarının kazası ve kasten bozulan Ramazan orucu, yemin gibi durumlar için tutulan kefaret oruçlarıdır. Vacip oruçlar ise kişinin 'Şu işim olursa Allah rızası için üç gün oruç tutacağım.' gibi sözlerle kendi üzerine gerekli kıldığı adak (nezir) orucu ile başlanıp bozulan nafile orucun kazasıdır. Hanefi mezhebine göre başlanan nafile bir ibadet tamamlanması gereken bir sorumluluğa dönüşür; bu nedenle bozulan nafile oruç kaza edilir.

Farz ve vacip dışındaki oruçlara nafile (tatavvu) oruç denir; bunların bir kısmı Peygamberimizin düzenli tuttuğu ya da teşvik ettiği oruçlardır. Ramazan Bayramı'ndan sonra Şevval ayında altı gün oruç tutmak, Peygamberimizin 'Kim Ramazan orucunu tutar, ardından Şevval'den altı gün daha oruç tutarsa bütün yılı oruçlu geçirmiş gibi olur.' (Müslim, Sıyâm) müjdesine dayanır. Muharrem ayının 10. günü olan aşure günü, bir gün öncesi veya sonrasıyla birlikte; her kameri ayın 13, 14 ve 15. günleri olan eyyâm-ı bîd; haftanın pazartesi ve perşembe günleri; hacda bulunmayanlar için arefe günü oruç tutmak faziletlidir. Peygamberimiz, Hz. Dâvûd'un bir gün oruç tutup bir gün ara verdiğini ve bunun Allah katında en sevimli nafile oruç olduğunu bildirmiştir (Buhârî, Savm).

Bazı günlerde oruç tutmak uygun görülmemiştir. Ramazan Bayramı'nın birinci günü ile Kurban Bayramı'nın dört günü oruç tutmak haramdır (Hanefilere göre tahrîmen mekruh); bu günler Allah'ın misafirliği ve sevinç günleri olarak kabul edilir, dolayısıyla yılda beş gün oruç tutulmaz. Ayrıca yalnız aşure gününü tek başına oruçlu geçirmek, sadece cuma veya cumartesiyi oruç için seçmek, iftar etmeden günlerce aralıksız oruç tutmak (savm-ı visâl) ve yılın tamamını oruçla geçirmek (savm-ı dehr) tenzîhen mekruhtur. Bu sınırlamalar, İslam'ın ibadette aşırılığı değil dengeyi ve sürekliliği istediğini gösterir: Peygamberimiz, 'Amellerin Allah'a en sevimli olanı az da olsa devamlı olanıdır.' (Buhârî, Rikâk) buyurmuştur.

Bir ibadetin kişiye farz olması için gerekli şartlara vücûb (farz olma) şartları denir. Oruç; Müslüman, akıllı ve ergenlik çağına ulaşmış (bulûğ) kişiye farzdır. Akıl hastası ve ergenlik çağına girmemiş çocuk oruçla yükümlü değildir; ancak ailelerin çocuklarını güçleri ölçüsünde, örneğin yarım gün veya hafta sonları oruç tutarak bu ibadete alıştırmaları güzel bir gelenektir. Birçoğumuzun ilk oruç deneyimi de böyle bir alıştırmayla, 'tekne orucu' denilen yarım günlük oruçlarla başlamıştır.

Oruç kendisine farz olan kişinin onu Ramazan'da tutması, yani edasının gerekmesi için ayrıca sağlıklı ve mukim (yolcu olmayan) olması gerekir. Yüce Allah, 'Sizden kim hasta veya yolculukta olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutar.' (Bakara, 2/184) buyurur. Bu nedenle oruç tutması hâlinde hastalığı artacak veya iyileşmesi gecikecek hasta ile 90 km ve daha uzak bir yolculuğa çıkan kişi orucu erteleyebilir; engel ortadan kalkınca tutamadığı günleri kaza eder. Yolcu, kendisini zorlamıyorsa orucunu tutmayı da tercih edebilir. İlerlemiş yaşı veya iyileşme umudu olmayan hastalığı sebebiyle hiç oruç tutamayacak kişilerin durumu ise kaza ve fidye kavramlarıyla ayrıca ele alınacaktır.

Orucun geçerli (sahih) olması için de bazı şartlar vardır: Niyet etmek; kadınlar için hayız ve nifas hâlinden temiz olmak ve orucu bozan durumlardan sakınmak. Hayız veya nifas hâlindeki kadın oruç tutmaz, bu günleri Ramazan'dan sonra kaza eder. Orucun tek rüknü ise imsaktır: fecr-i sâdıktan güneşin batışına kadar yemekten, içmekten ve eşler arası ilişkiden uzak durmak. Bakara suresi 187. ayette 'Tan yerinin ağartısı gecenin karanlığından ayırt edilinceye kadar yiyin, için. Sonra orucu geceye kadar tamamlayın.' buyrularak bu sınırlar açıkça belirlenmiştir.

Oruçta niyet, yemekten ve içmekten uzak durmanın bir diyet ya da alışkanlık değil, Allah rızası için yapılan bir ibadet olduğunu kalben belirlemektir. Niyetin yeri kalptir; sahura kalkmak da niyet yerine geçer, 'Niyet ettim Allah rızası için bugünkü Ramazan orucunu tutmaya' gibi dil ile söylemek ise güzel görülmüştür. Hanefi mezhebine göre Ramazan'ın her günü için ayrı niyet edilir. Ramazan orucu, günü belirli adak ve nafile oruçlar için niyet gün batımından ertesi günün kuşluk vaktine (dahve-i kübrâ) kadar yapılabilir; bu vakit, imsak ile güneşin batışı arasındaki sürenin tam ortasıdır. Dolayısıyla sahura kalkamayan, fakat sabahtan beri hiçbir şey yememiş ve içmemiş öğrenci kuşluk vaktinden önce niyet ederek orucunu tutabilir. Kaza, kefaret ve günü belirlenmemiş adak oruçlarında ise niyetin fecirden önce yapılması ve hangi orucun tutulacağının belirlenmesi şarttır.

Oruç gününün ilk adımı sahurdur. Peygamberimiz 'Sahur yapınız; çünkü sahurda bereket vardır.' (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm) buyurmuştur. Sahur yapmak ve onu imsak vaktine yakın bir zamana kadar geciktirmek sünnettir; ancak imsak vakti girdikten sonra yeme ve içme sona erer. Sahurda lifli, tok tutan ve dengeli yiyecekler tercih etmek, yeterince su içmek ve aşırı tuzlu yiyeceklerden kaçınmak gün boyu okulda ve günlük işlerde zinde kalmayı kolaylaştırır. Sahurdan sonra sabah namazını kılmak ve vakit buldukça Kur'an okumak, günü bereketli bir başlangıçla açmaktır.

Günün sonunda güneş batınca iftar edilir. Peygamberimiz 'İnsanlar iftarı acele yaptıkları sürece hayır üzeredirler.' (Buhârî, Savm) buyurmuş, kendisi de iftarı hurma ile, bulamazsa su ile açmıştır (Ebû Dâvûd, Savm). İftar vakti duaların kabul edildiği değerli bir andır; iftarda 'Allah'ım! Senin rızan için oruç tuttum, sana inandım, sana güvendim ve senin rızkınla orucumu açtım.' anlamındaki dua okunur. Bir oruçluya iftar ettirmek de büyük bir iyiliktir: 'Kim bir oruçluya iftar ettirirse, oruçlunun sevabından hiçbir şey eksilmeksizin onun sevabı kadar sevap kazanır.' (Tirmizî, Savm) Ailece kurulan iftar sofraları, komşu ve misafirlerle paylaşılan yemekler oruç deneyimini bireysel bir ibadet olmaktan çıkarıp toplumsal bir bereket hâline getirir.

Ramazan yalnız gündüz oruç tutulan bir ay değil, gecesiyle gündüzüyle ibadetlerle zenginleşen bir zaman dilimidir. Kur'an-ı Kerim'in indirilmeye başlandığı bu ayda Kur'an ile bağ kurmak özel bir anlam taşır. Cebrail'in (a.s.) her Ramazan Peygamberimizle buluşup Kur'an'ı karşılıklı okuduğu bildirilmiştir (Buhârî, Bed'ü'l-vahy). Bu uygulamadan ilham alan mukabele geleneğinde camilerde bir kişi okurken diğerleri sayfaları takip eder ve her gün bir cüz okunarak Ramazan boyunca Kur'an hatmedilir. Gece kılınan teravih namazı da Ramazan'ın en belirgin ibadetlerindendir; hükmünü ve kılınışını 14. haftada öğrenmiştik.

Ramazan'ın son on gününde Peygamberimiz itikâfa girerdi (Buhârî, İ'tikâf). İtikâf, ibadet niyetiyle belirli bir süre camide kalıp kendini dünya meşguliyetlerinden ayırarak ibadete, Kur'an'a, zikre ve tefekküre vermektir. Ramazan'ın son on gününde yapılan itikâf, bir yerleşim yerinde bazı kişilerin yapmasıyla diğerlerinden sorumluluğun düştüğü sünnet-i müekkede (kifaye) bir ibadettir. Son on gün içinde bulunan Kadir gecesi hakkında Yüce Allah, 'Kadir gecesi bin aydan daha hayırlıdır.' (Kadr, 97/3) buyurur. Peygamberimiz bu geceyi Ramazan'ın son on gününün tek gecelerinde aramayı tavsiye etmiştir (Buhârî, Leyletü'l-kadr); ülkemizde Kadir gecesi geleneksel olarak 27. gece ihya edilir.

Ramazan'ın sonunda verilen sadaka-i fıtr (fitre), Hanefi mezhebine göre temel ihtiyaçlarından fazla nisap miktarı mala sahip olan Müslümanın kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu küçük çocukları için vermesi gereken vacip bir sadakadır. Fitrenin bayram namazından önce, hatta ihtiyaç sahibinin bayram hazırlığı yapabilmesi için Ramazan içinde verilmesi faziletlidir. Böylece oruçla kazanılan empati, somut bir yardımlaşmaya dönüşür ve bayram sevinci toplumun bütün kesimlerine ulaşır. Ramazan, bayram namazı ve bayramlaşma ile taçlanır; oruç tutan kişi ibadetini tamamlamış olmanın huzurunu yaşar. Peygamberimizin ifadesiyle 'Oruçlunun iki sevinci vardır: Biri iftar ettiği zaman, diğeri Rabbine kavuştuğu zaman.' (Buhârî, Savm)

Bu haftanın öğrenme çıktısı, oruçla ilgili bilgiyi kendi yaşantımızla buluşturmaktır. İlk adım gözden geçirmektir: İlk orucumu kaç yaşında, nasıl tuttum? Sahura kalkmak bana neler hissettirdi? Okulda, sınavda, spor yaparken oruçlu olmak nasıl bir deneyimdi? Acıktığımda veya sinirlendiğimde nasıl davrandım? İftar sofrasında kimlerle buluştum, kime iftar ettirdim? Bu sorulara verilen dürüst cevaplar, kısa bir oruç günlüğü hâlinde yazıldığında deneyim daha net görülür. Henüz ergenlik çağına girmeden alıştırma orucu tutanların, ailelerinin oruç tutuşunu gözlemleyenlerin ve sağlık sebebiyle oruç tutamayıp kaza edenlerin deneyimleri de bu sürece dahildir.

İkinci adım deneyimlerden çıkarım yapmaktır. Gün boyu yemek ve suya ulaşabildiği hâlde yalnız Allah'ın emri olduğu için bunlardan uzak durmak, kişiye nefsine hâkim olabildiğini, yani iradesini gösterir. Peygamberimiz 'Oruç bir kalkandır.' (Buhârî, Savm) buyurmuştur; kişi kimse görmese bile orucunu bozmadığında Allah'ın her an kendisini gördüğünü hissetmenin, yani murakabe ve takva bilincinin ne demek olduğunu yaşayarak öğrenir. Açlığı tatmak, yiyeceğe ulaşamayan insanların hâlini anlamayı sağlar ve empati ile paylaşmayı güçlendirir. Akşam ezanını birlikte beklemek, ailece sofraya oturmak ve camide teravihte buluşmak aile ve toplum bağlarını kuvvetlendirir. Ayrıca düzenli sahur-iftar saatleri ve ölçülü beslenme, bedenin de bir dinlenme ve düzen kazandığını fark ettirir.

Üçüncü adım ulaşılan çıkarımları değerlendirmektir. Bir çıkarımın doğru olup olmadığı, orucun Kur'an ve sünnette belirtilen amaçlarıyla karşılaştırılarak sınanır. Örneğin 'Oruç tuttum ama gün boyu herkese kızdım, arkadaşımı küçümsedim.' diyen öğrenci, Peygamberimizin şu uyarısıyla kendini değerlendirebilir: 'Kim yalan söylemeyi ve yalanla iş görmeyi bırakmazsa, Allah'ın onun yemesini içmesini bırakmasına ihtiyacı yoktur.' (Buhârî, Savm) Yine Peygamberimiz, oruçlunun kötü söz söylememesini, biri kendisine sataşırsa 'Ben oruçluyum.' demesini öğütlemiştir (Buhârî, Savm). Demek ki değerlendirmenin ölçüsü yalnız midenin değil, dilin, gözün, elin ve kalbin de oruçlu olmasıdır. Değerlendirme sonunda kişi kendine yeni hedefler koyar: önümüzdeki Ramazan'da daha düzenli Kur'an okumak, bir ihtiyaç sahibine iftar ettirmek, öfke anında sabırlı olmak, kaza borcu varsa planlı biçimde ödemek gibi.