Hz. Ebu Bekir’in Tebliğ Sürecindeki Rolü: Hicret, Medine Dönemi ve Tebliğin Sürekliliği

Mekke’de baskılar en yüksek noktaya ulaşınca ve Akabe biatlarıyla Medine’de İslam’ı kabul eden bir topluluk oluşunca Peygamberimiz Müslümanlara Medine’ye hicret izni verdi. Hz. Ebu Bekir de yola çıkmak için izin istedi. Hz. Aişe’nin anlattığına göre (Buhârî) Peygamberimiz ona “Acele etme, umarım Allah sana bir yol arkadaşı verir” buyurdu. Bu cevabın anlamını sezen Hz. Ebu Bekir, yolculuk için iki deveyi aylarca besleyerek hazır tuttu. Hicret izni geldiğinde Peygamberimiz, insanların evlerine çekildiği öğle sıcağında onun evine geldi ve durumu bildirdi. Hz. Ebu Bekir “Yol arkadaşlığı mı, ey Allah’ın Resulü?” diye sordu; “Evet” cevabını alınca siyer kaynaklarının aktardığına göre sevinçten ağladı. Ölüm tehlikesi taşıyan bir yolculuğa sevinçle hazırlanmak, onun tebliğe ve Peygamberimize bağlılığının en açık göstergelerinden biridir.

Hicret, dikkatle hazırlanmış bir plan çerçevesinde gerçekleşti ve bu planda Hz. Ebu Bekir ailesinin her ferdi görev aldı. Oğlu Abdullah gündüzleri Kureyş’in konuşmalarını dinleyip geceleri mağaraya haber taşıdı. Kızı Esma azık hazırladı ve kuşağını ikiye bölerek azık torbasını bağladı. Azatlısı Âmir b. Füheyre koyunları mağaranın çevresinde otlatarak hem süt getirdi hem de Abdullah’ın ayak izlerini sildi. Yol bilgisiyle tanınan Abdullah b. Uraykıt ise o sırada müşrik olmasına rağmen güvenilir biri olduğu için ücretle rehber olarak tutuldu. Peygamberimiz ve Hz. Ebu Bekir, Medine’nin ters yönündeki Sevr Mağarası’nda üç gece kaldılar. Hz. Esma’nın anlatımına göre Hz. Ebu Bekir, elindeki malın tamamını (rivayete göre beş-altı bin dirhem) yanına almıştı. Böylece Mekke’de tebliğe harcadığı servetinin geri kalanını da yeni yurtta tebliğe hizmet etmek üzere yola koymuş oldu.

Mağarada yaşanan an, Kur’an’da ölümsüzleştirilmiştir. Müşrikler mağaranın ağzına kadar gelince Hz. Ebu Bekir “Ey Allah’ın Resulü, biri ayaklarının altına baksa bizi görür” dedi. Peygamberimiz şöyle cevap verdi: “Üçüncüsü Allah olan iki kişi hakkında ne düşünürsün?” (Buhârî, Müslim). Tevbe suresinde bu olay şöyle anlatılır: “Siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmiştir. Hani inkâr edenler onu, ikiden biri olarak Mekke’den çıkarmışlardı. Hani onlar mağarada idiler. Hani o, arkadaşına ‘Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir’ diyordu...” (Tevbe suresi, 9/40). Hz. Ebu Bekir’in kaygısı kendi canı için değil, Peygamberimizin ve tebliğin geleceği içindi. Yolculuk sırasında onu tanımayanlar “Yanındaki kim?” diye sorduğunda “Bana yolu gösteren biri” diye cevap vermiştir (Buhârî). Bu söz hem Peygamberimizi gizleyerek korumayı hem de onun gerçek anlamda hidayet yolunun rehberi olduğunu ifade eden incelikli bir cevaptır.

Medine’ye ulaşıldığında tebliğ yeni bir aşamaya geçti. Mekke’de bir avuç Müslümanın baskı altında sürdürdüğü davet, artık kendi mescidi, toplumu ve düzeni olan bir topluluk hâline geldi. Peygamberimiz ilk iş olarak Mescid-i Nebevî’nin yapımını başlattı. Sahabiler kerpiç ve taş taşıyarak bizzat çalıştı; Hz. Ebu Bekir de bu çalışmada yer aldı. Mescit yalnızca namaz kılınan bir yer değil; vahyin okunduğu, Müslümanların eğitildiği, toplumsal meselelerin konuşulduğu ve elçilerin kabul edildiği bir tebliğ merkezi oldu. Hz. Ebu Bekir’in evi de mescide yakındı ve o, Peygamberimizin sohbetlerinden en çok faydalanan kişilerden biriydi. Medine’nin ağır havasına alışamayan muhacirler gibi o da ilk günlerde yüksek ateşli bir hastalığa yakalanmış, Hz. Aişe’nin anlattığına göre hastalık anında bile ölümü ve Allah’a kavuşmayı hatırlatan beyitler okumuştur (Buhârî).

Yeni toplumun en önemli adımlarından biri muâhât, yani Mekke’den gelen muhacirler ile Medineli Ensar arasında kurulan kardeşliktir. Kaynaklara göre Hz. Ebu Bekir, Hazrec kabilesinden Hârice b. Zeyd ile kardeş ilan edildi. Bu kardeşlik daha sonra akrabalığa da dönüştü; Hz. Ebu Bekir, Hârice’nin kızı Habîbe ile evlendi. Muâhât, tebliğin sosyal boyutunu gösterir: İslam, kabile ve bölge farkını aşarak inanç temelinde bir kardeşlik kurmuştu. Mekke’de servetinin büyük kısmını harcamış olan Hz. Ebu Bekir, Medine’de yeniden ticaretle geçimini sağlamaya başladı ve hem ailesine hem de topluma yük olmamaya özen gösterdi.

Medine döneminde Hz. Ebu Bekir’in rolüne yeni bir boyut eklendi: danışmanlık (istişare). Peygamberimiz, “İş hakkında onlarla istişare et” (Âl-i İmrân suresi, 3/159) emri doğrultusunda önemli kararlarda sahabilere danışırdı ve bu istişarelerde Hz. Ebu Bekir ile Hz. Ömer’in görüşleri öne çıkardı. Bedir Savaşı’ndan sonra esirlere ne yapılacağı konuşulurken Hz. Ebu Bekir şöyle demiştir: “Ey Allah’ın Peygamberi, bunlar amcaoğulları ve akrabalardır. Onlardan fidye almanı uygun görüyorum. Belki Allah onlara İslam’a hidayet verir.” (Müslim). Bu görüşü tebliğ açısından çözümlediğimizde dikkat çekici bir bakış ortaya çıkar: Hz. Ebu Bekir, dün kendisine savaş açan düşmanda bile yarının müminini görmeyi ummuştur. Gerçekten de Bedir esirlerinden bazıları ilerleyen yıllarda Müslüman olmuştur.

Medine döneminde tebliğ, Mekke müşriklerinin saldırılarına karşı savunulması gereken bir davaya dönüştü. Hz. Ebu Bekir, Peygamberimizin katıldığı bütün savaşlarda onunla birlikte bulundu. Bedir Savaşı’nda (624) Peygamberimiz için savaş alanına bakan bir gölgelik (arîş) yapıldı ve Hz. Ebu Bekir onun yanında kaldı. Hz. Ömer’in anlattığına göre (Müslim) Peygamberimiz ellerini kaldırıp öyle içten dua etti ki ridası omzundan düştü. Hz. Ebu Bekir ridayı alıp yeniden omzuna koydu ve şöyle dedi: “Ey Allah’ın Peygamberi, Rabbine yalvarman yeter; O sana verdiği sözü mutlaka yerine getirecektir.” Bu sahnede Hz. Ebu Bekir’in iki rolü birlikte görülür: Peygamberimizi korumak ve ona manevi destek vermek.

Uhud Savaşı’nda (625) okçuların yerlerini terk etmesiyle Müslümanlar dağıldığında, Peygamberimizin yanında sebat eden küçük grubun içinde Hz. Ebu Bekir de vardı. Hendek Savaşı’nda (627) hendeğin kazılmasında ve korunmasında görev aldı. Mekke’nin fethinden sonra yapılan Huneyn Savaşı’nda (630) da ani bir pusu sonucu ordunun önemli kısmı geri çekilirken Peygamberimizin yanından ayrılmayanlar arasında anılır. Bu tutarlı tavır, onun Mekke’de Ukbe b. Ebî Muayt’ın saldırısında gösterdiği cesaretin Medine’de de sürdüğünü gösterir. Ancak Hz. Ebu Bekir’in en büyük katkısı yalnız bedeniyle değil, sarsılmayan imanıyla Müslümanlara güven vermesiydi.

Bunun en güzel örneği Hudeybiye Antlaşması’dır (628). Umre için yola çıkan Müslümanlar Mekke’ye alınmadı ve imzalanan antlaşmanın bazı maddeleri ilk bakışta Müslümanların aleyhine görünüyordu. Hz. Ömer bu duruma çok üzüldü ve önce Peygamberimize, ardından Hz. Ebu Bekir’e gidip “Biz hak üzere değil miyiz?” diye sordu. Hz. Ebu Bekir’in cevabı Peygamberimizin cevabıyla neredeyse aynıydı: “O, Allah’ın Resulüdür; Rabbine isyan etmez. Allah ona yardım edecektir. Onun yoluna sımsıkı sarıl.” (Buhârî). Dönüş yolunda Fetih suresi indi ve antlaşma “apaçık bir fetih” olarak nitelendi. Antlaşmanın sağladığı barış ortamında insanlar Müslümanlarla rahatça görüşebildi ve İslam’ı kabul edenlerin sayısı hızla arttı. Böylece Hz. Ebu Bekir’in Mekke’de İsra haberini tasdik ederken gösterdiği sıddîklık, Medine’de toplumun moralini koruyan bir güvene dönüştü. Mekke’nin fethinde (630) ise yaşlı babası Ebû Kuhâfe’yi Peygamberimize getirdi; Peygamberimiz “Yaşlı adamı evinde bıraksaydın da ben ona gitseydim” buyurdu (Ahmed b. Hanbel) ve Ebû Kuhâfe Müslüman oldu. Bu olay, Hz. Ebu Bekir’in yıllar süren davetinin kendi ailesinde de meyve verdiğini gösterir.

Hicretin dokuzuncu yılında (630) Bizans’ın Arap yarımadasının kuzeyinde Müslümanlara karşı hazırlık yaptığı haberi geldi. Peygamberimiz Tebük seferi için çağrı yaptı. Bu sefer, uzak mesafe, yakıcı sıcak ve hasat zamanına denk gelen kıtlık nedeniyle çok zordu; bu yüzden Tebük ordusuna Ceyşü’l-usre (zorluk ordusu) denmiştir. Ordunun binek, silah ve azık ihtiyacını karşılamak için Peygamberimiz Müslümanları infaka çağırdı. Hz. Osman büyük miktarda deve ve para bağışladı; kadınlar takılarını, yoksul sahabiler ellerindeki birkaç avuç hurmayı getirdi. Bu dayanışma, tebliğin yalnız sözle değil, bütün bir toplumun fedakârlığıyla korunduğunu gösterir.

Kaynaklarda çoğunlukla Tebük hazırlıklarıyla ilişkilendirilen bir olayı Hz. Ömer şöyle anlatır: “Resûlullah bize sadaka vermemizi emretti. O sırada elimde mal vardı. ‘Ebu Bekir’i geçeceksem bugün geçerim’ dedim ve malımın yarısını getirdim. Resûlullah ‘Ailene ne bıraktın?’ diye sordu. ‘Bunun kadarını’ dedim. Ebu Bekir ise elindeki her şeyi getirdi. Resûlullah ‘Ey Ebu Bekir, ailene ne bıraktın?’ diye sorunca ‘Onlara Allah’ı ve Resulünü bıraktım’ dedi. Bunun üzerine ‘Ben hiçbir konuda onu asla geçemeyeceğim’ dedim.” (Tirmizî, Menâkıb; Ebû Dâvûd, Zekât). Bu rivayette sahabiler arasındaki hayırda yarışmanın güzel bir örneği de görülür: Hz. Ömer’in amacı kıskançlık değil, Allah’ın “Hayırlarda yarışın” (Bakara suresi, 2/148) emrine uymaktı.

Bu olayı çözümlediğimizde Hz. Ebu Bekir’in infak anlayışının üç özelliği ortaya çıkar. Birincisi sürekliliktir: Mekke’de köleleri azat eden, hicrette malının tamamını yanına alan Hz. Ebu Bekir, Medine’de yeniden kazandığı malı da tebliğe harcamıştır. İkincisi tevekküldür: Ailesine “Allah’ı ve Resulünü bırakması”, rızkın Allah’tan olduğuna olan güvenini gösterir. Üçüncüsü ihtiyaca göre yön değiştirmedir: Mekke’de infak zayıfları özgürleştirmeye, Medine’de ise İslam toplumunu savunmaya yönelmiştir. Burada şunu da belirtmek gerekir: İslam, kişiye ailesinin ihtiyaçlarını gözetmesini öğütler; Peygamberimizin Hz. Ebu Bekir’den bütün malını kabul etmesi, onun imanının ve ailesinin bu teslimiyete hazır oluşunun bilinmesinden kaynaklanan özel bir durumdur. Herkes için genel kural, gücü ve sorumlulukları ölçüsünde infak etmektir.

Hicretin dokuzuncu yılında (631) Peygamberimiz, Hz. Ebu Bekir’i Müslümanlara hac yaptırmak üzere hac emiri olarak görevlendirdi. Bu, İslam toplumunun en önemli ibadetlerinden birinde Peygamberimizi temsil etmek demekti. Aynı sırada Tevbe (Berâe) suresinin baş tarafındaki ayetler indi ve Peygamberimiz bu ayetleri halka duyurmak için Hz. Ali’yi de gönderdi. Ebû Hüreyre’nin anlattığına göre (Buhârî) Hz. Ebu Bekir’in görevlendirdiği kişiler Mina’da şu ilanı yaptı: “Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacak ve hiç kimse Kâbe’yi çıplak tavaf etmeyecektir.” Böylece Hz. Ebu Bekir, Kâbe’nin tevhid inancına uygun hâle gelmesini sağlayan hükümlerin ilan edildiği haccın emiri olarak tebliğin temsilcisi rolünü üstlenmiş oldu. Bir yıl sonra Peygamberimiz Veda Haccı’nı bizzat gerçekleştirdi.

Peygamberimiz son hastalığında mescide çıkamayacak hâle gelince “Ebu Bekir’e söyleyin, insanlara namaz kıldırsın” buyurdu (Buhârî). Hz. Aişe, babasının yufka yürekli olduğunu, Kur’an okurken ağlamaktan kendini tutamayacağını söyleyerek başka birinin görevlendirilmesini istedi; ancak Peygamberimiz emrini tekrarladı. Enes b. Mâlik’in anlattığına göre vefat ettiği pazartesi sabahı Peygamberimiz odasının perdesini aralayıp Hz. Ebu Bekir’in arkasında saf tutmuş Müslümanlara baktı ve tebessüm etti (Buhârî). Hastalığı sırasındaki son konuşmalarından birinde de şöyle buyurdu: “İnsanlar içinde sohbetiyle ve malıyla bana en çok iyiliği dokunan Ebu Bekir’dir. Rabbimden başka birini dost (halîl) edinecek olsaydım Ebu Bekir’i edinirdim. Mescide açılan bütün kapılar kapatılsın, Ebu Bekir’in kapısı hariç.” (Buhârî). Bu sözler, Hz. Ebu Bekir’in tebliğ sürecindeki yerini Peygamberimizin kendi diliyle özetler.

Peygamberimiz 632 yılında vefat ettiğinde Müslümanlar derin bir sarsıntı yaşadı; Hz. Ömer bile bu acı haberi kabul edemedi. Medine’nin dışındaki Sünh’te bulunan Hz. Ebu Bekir geldi, Peygamberimizin yüzünü açıp öptü ve “Hayatında da ölümünde de ne güzelsin” dedi. Ardından mescitte halka şöyle seslendi: “Kim Muhammed’e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür. Kim Allah’a ibadet ediyorsa bilsin ki Allah diridir, ölmez.” Sonra şu ayeti okudu: “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geri mi döneceksiniz?...” (Âl-i İmrân suresi, 3/144) (Buhârî). Sahabiler, bu ayeti sanki ilk kez duyuyormuş gibi tekrar etmeye başladı. Bu konuşmayı çözümlediğimizde, Hz. Ebu Bekir’in en zor anda tebliğin özünü, yani tevhid inancını koruduğunu görürüz: Peygamberimiz Allah’ın kulu ve elçisidir; din ise Allah’ındır ve onun vefatıyla sona ermez.

Peygamberimizin vefatından sonra halife seçilen Hz. Ebu Bekir’in kısa süren yönetimi (632-634), tebliğin korunması ve sürdürülmesi açısından çok önemlidir. İlk olarak Peygamberimizin hayattayken hazırladığı Üsame b. Zeyd komutasındaki orduyu, bazı sahabilerin tereddüdüne rağmen “Resûlullah’ın bağladığı sancağı ben çözemem” anlamındaki kararlılıkla yola çıkardı. Ardından zekât vermeyi reddeden ve sahte peygamberlerin peşine takılan gruplara karşı (ridde olayları) dinin bütünlüğünü savundu. Yemâme Savaşı’nda çok sayıda hâfız şehit düşünce Hz. Ömer’in önerisiyle, Zeyd b. Sâbit başkanlığındaki bir heyete Kur’an’ı yazılı belgeler ve hâfızların tanıklığıyla tek bir mushafta topla­ma görevini verdi (Buhârî). Böylece Peygamberimize indirilen vahiy, sonraki nesillere eksiksiz ulaştırılmak üzere güvence altına alındı. Bu, tebliğin tanımındaki “eksiksiz ve doğru ulaştırma” ilkesinin Peygamberimizden sonraki en somut uygulamalarından biridir.

Geçen hafta ve bu hafta öğrendiklerimizi birlikte sınıflandırdığımızda Hz. Ebu Bekir’in rollerinin Mekke’den Medine’ye uzanan bir süreklilik taşıdığını görürüz. Tasdik ve manevi destek rolü Mekke’de ilk iman ve İsra haberini doğrulamada, Medine’de Hudeybiye’deki sarsılmaz duruşta ve vefat günündeki hutbede görülür. Kişisel davet Mekke’de beş önder sahabinin Müslüman olmasında, Medine döneminde babası Ebû Kuhâfe’nin İslam’a girişinde ve Bedir esirleri için duyduğu hidayet umudunda ortaya çıkar. Koruma ve savunma Mekke’de Ukbe’nin saldırısında, Medine döneminde hicret yolculuğu ile Bedir, Uhud ve Huneyn’de belirgindir. Maddi destek Mekke’de köle azadında, Medine’de Tebük hazırlığında zirveye ulaşır. Örneklik Mekke’de evinin önündeki mescitte, Medine’de hac emirliği ve namaz imamlığında temsil boyutu kazanır. Medine dönemi bu beş role iki yeni boyut daha ekler: istişare (danışmanlık) ve Peygamberimizden sonra tebliğin korunması.

Bu sınıflandırmayı yorumladığımızda şu sonuçlara ulaşabiliriz: Hz. Ebu Bekir’in rolleri değişen şartlara göre biçim değiştirmiş, ancak özü hiç değişmemiştir. Bu öz, Peygamberimize ve onun getirdiği mesaja sadakattir. Mekke’de baskıya karşı direnen, Medine’de toplumu inşa eden, Peygamberimizin vefatından sonra ise mirası koruyan aynı imandır. Onun hayatı bize, bir değere bağlılığın tek bir anlık kahramanlıkla değil, yıllara yayılan tutarlı bir duruşla ölçüldüğünü gösterir. Günümüz gençleri için de mesaj açıktır: İnandığı değerleri hem kolay hem zor zamanlarda yaşayan, sorumluluk verildiğinde güvenilir şekilde yerine getiren ve emeğini paylaşmaktan çekinmeyen kişi, çevresine en etkili tebliği yapmış olur. Hz. Ebu Bekir 634 yılında vefat etmiş ve Peygamberimizin yanına defnedilmiştir; hayatta olduğu gibi ebedî istirahatgâhında da onun yanında bulunmaktadır.