Mekke'de açıktan davetin başlamasıyla artan müşrik baskıları, üç yıl süren ağır boykot (616-619) ve ardından Hz. Hatice ile Ebu Talib'in vefat ettiği Hüzün Yılı (620), Hz. Peygamber'i İslam tebliği için yeni bir merkez ve Müslümanlar için güvenli bir sığınak aramaya yöneltmiştir. Bu hafta Hicaz'ın üç büyük şehrinden biri olan Taif'in coğrafi, sosyal, dinî, ekonomik ve kültürel yapısını; Mekke'deki boykot koşullarını ve Hz. Peygamber'in Zeyd bin Harise (ra) ile gerçekleştirdiği Taif yolculuğunun nedenlerini, gelişimini ve sonuçlarını tarihsel empati çerçevesinde inceleyeceğiz.
Hicaz Şehirlerinden Taif: Coğrafi ve Toplumsal Yapı
Kızıldeniz'in doğu kıyısı boyunca uzanan Hicaz Bölgesi'nin en önemli üç şehri Mekke, Medine (Yesrib) ve Taif'tir. Kelime anlamı 'etrafı duvarla çevrili' olan Taif, adını kendisini kuşatan surlardan almıştır. Mekke'nin yaklaşık 90 km doğusunda, deniz seviyesinden 1,7 km yükseklikteki Vec Vadisi üzerinde, doğu, batı ve güney ticaret yollarının kesişim noktasında kurulmuştur. Mekke'de sıcak çöl iklimi hâkimken, yüksek konumu sayesinde Taif'te kışlar sert ve soğuk, yazlar ise serin ve ılıman geçer; bol yağışları ve zengin su kaynaklarıyla bereketli bir tarım beldesidir.
İslam öncesi Arap Yarımadası'nda kabilecilik esasına dayalı sosyal yaşamda çölde konargöçer yaşayanlara bedevi, köy ve şehirlerde yerleşik düzen içinde yaşayanlara ise hadari denirdi. Taifliler hadari yaşam tarzını benimseyerek tarım ve ticaretle uğraşmışlardır. Şehirde hüküm süren en güçlü topluluk, Adnanilerin Hevazin koluna dayanan Sakif kabilesidir.
Taif’in Dinî, Ekonomik ve Kültürel Özellikleri
İslam öncesinde Arap kabileleri ile az sayıda Yahudinin yaşadığı Taif'te putperestlik yaygındı. Sakif kabilesi, dört köşeli beyaz bir kaya parçası üzerindeki Lat putunu tanrıça kabul ediyor ve onu Allah ile insanlar arasında aracı sayıyordu. Lat'ın bekçiliğini yapan Attab bin Malik ailesi, putun üzerine örtülü bir bina inşa ederek buraya 'Beytürrabbe' adını vermişti. Sakifliler, Kâbe'nin Mekke'ye sağladığı dinî ve ekonomik cazibeye ortak olmak için Beytürrabbe'yi hac merkezi yapmaya çalışmış, hatta Kâbe'yi yıkmaya gelen Ebrehe'ye rehberlik desteği vermiştir.
Ekonomik açıdan üzüm, kuru üzüm, zeytin, zeytinyağı, bal üretimi ve dericilikte öncü olan Taif, Mekkelilerin yazın dinlendiği bir sayfiye yeriydi ve birçok Mekkelinin burada üzüm bağı vardı. Mekke'ye 48 km, Taif'e 24 km mesafedeki Ukaz Panayırı hem ticaretin hem de şiir yarışmalarının merkeziydi. Ekonomik refah şehrin kültürel seviyesini de yükseltmiş; bölgenin ünlü hekimi Haris bin Kelede ile meşhur şair Nabiga Taif'ten yetişmiş, okuryazarlık oranı çevre şehirlere göre yüksek olmuştur.
| Karşılaştırma Alanı | Mekke | Taif |
|---|---|---|
| Coğrafi Konum ve İklim | Hicaz'ın batısında; sıcak ve kurak çöl iklimi, sınırlı su kaynakları | Mekke'nin 90 km doğusunda (Vec Vadisi); yazları serin, bol yağışlı ve sulak |
| Hâkim Kabile | Kureyş Kabilesi | Sakif Kabilesi (Hevazin kolu) |
| Dinî Merkez ve İnanç | Putlarla doldurulan Kâbe; çok tanrılı inanç ve az sayıda hanif | Lat putunun bulunduğu Beytürrabbe tapınağı; putperestlik ve az sayıda Yahudi |
| Temel Ekonomi | Kervan ticareti (baharat, kumaş, değerli taşlar) ve hac organizasyonu | Tarım (üzüm, zeytin), balcılık, dericilik ve Ukaz Panayırı ticareti |
Taif Yolculuğu Öncesi Mekke: Baskılar ve Boykot (616-619)
Hz. Peygamber'in Mekke'de açıktan tebliğe başlamasıyla Müslümanların sayısı artınca endişelenen müşrikler, önce amcası ve Haşimoğulları lideri Ebu Talib aracılığıyla uzlaşma ve dünyevi makam tekliflerinde bulundular. Allah Resulü 'Güneş'i sağ elime, Ay'ı da sol elime koysalar yine de bu davadan vazgeçmem!' diyerek kararlılığını ortaya koydu. Habeşistan'a hicret eden Müslümanların da geri çevrilmemesi üzerine öfkelenen müşrikler, 616 yılında Müslümanları ve onları koruyan Haşimoğulları ile Muttaliboğullarını hedef alan ağır bir boykot kararı alarak metni Kâbe duvarına astılar.
Boykot maddelerine göre Hz. Muhammed (sav) teslim edilinceye kadar Müslümanlarla barış yapılmayacak, kız alıp verilmeyecek (evlilik kurulmayacak), alışveriş edilmeyecek, evlerine girilmeyecek ve kendilerine merhamet gösterilmeyecekti. Ebu Talib Mahallesi'nde üç yıl süren bu ablukada Hz. Peygamber, Hz. Hatice ve Ebu Talib tüm servetlerini Müslümanlar için harcadı. Kâbe duvarındaki boykot sayfasının 'Bismik Allahümme' lafzı dışındaki kısımlarının güveler tarafından yenmesi ve sağduyulu bazı Mekkelilerin girişimiyle boykot 619 yılında sona erdi.
Hüzün Yılı (620) ve Taif’in Seçilme Sebepleri
Boykotun kaldırıldığı 619 yılının hemen ardından (620 yılı başlarında), Hz. Peygamber'in yirmi beş yıllık vefakâr eşi Hz. Hatice ve kendisini müşriklerin saldırılarına karşı himaye eden amcası Ebu Talib peş peşe vefat etti. En büyük iki destekçisinin kaybı Allah Resulü'nü ve Müslümanları derinden üzdüğü için bu yıla 'Hüzün Yılı' (Senetü'l-Hüzn) adı verildi.
Ebu Talib'in vefatıyla kabile himayesinden yoksun kalan Hz. Peygamber'e yönelik müşrik baskıları dayanılmaz boyuta ulaştı. Bunun üzerine Allah Resulü hem İslam'ı tebliğ edecek yeni bir ortam bulmak hem de Müslümanlara güvenli bir sığınak sağlamak amacıyla 620 yılında Taif'e gitmeye karar verdi. Taif'in seçilmesinde üç temel etken rol oynamıştır: 1) Taif'in Mekke'ye yakın bir şehir olması, 2) Hz. Peygamber'in anne tarafından akrabalarının (Abdi Yalil ailesinin) şehirde yönetici konumunda bulunması, 3) Amcası Abbas'ın Taif'teki ticari ve ekonomik faaliyetleri sayesinde şehirde güçlü bir nüfuza sahip olması.
Taif Yolculuğu ve Taiflilerin İslam Davetine Tepkisi
Hz. Peygamber, yanına evlatlığı ve sadık dostu Zeyd bin Harise'yi (ra) alarak 620 yılında Taif'e gitti. Şehirde ilk olarak Sakif kabilesinin yöneticileri olan Amr bin Umeyr'in üç oğlu Abdi Yalil, Mesud ve Habib ile görüştü. Onlara Allah'ın birliğini (tevhit) anlatarak İslam'a davet etti. Ancak Sakif reisleri, Kureyşlilerle olan güçlü ticari ortaklıklarını ve Mekke'deki siyasi çıkarlarını kaybetmemek için daveti reddettiler; hatta alaycı ve incitici sözler söylediler.
Sakif liderlerinin ve şehir eşrafının olumsuz cevabı üzerine Hz. Peygamber, Mekkeli müşriklerin cesaretlenip Müslümanlara zulmü artırmaması için bu görüşmenin gizli tutulmasını istedi. Fakat Taif liderleri hem durumu Mekkelilere bildirdiler hem de şehirdeki ayak takımını ve çocukları kışkırtarak yol boyunca Hz. Peygamber'i taşlattılar. Zeyd bin Harise (ra) kendi bedenini siper ederek Allah Resulü'nü korumaya çalıştı; her ikisi de kanlar içinde kalarak yaralandı.
Üzüm Bağında Dua, Addas’ın Müslüman Olması ve Mekke’ye Dönüş
Taif halkının taşlı saldırısından uzaklaşan Hz. Peygamber ve Zeyd bin Harise (ra), Kureyşli Rebia'nın oğulları Utbe ve Şeybe'nin üzüm bağına sığındılar. Allah Resulü burada ellerini açarak güçsüzlüğünü değil, yalnız Allah'ın rızasını ve himayesini dilediği meşhur Taif duasını yaptı ('...Sen zayıfların Rabb'isin, benim Rabb'imsin... Bana karşı bir öfken yoksa çektiğim sıkıntılara aldırış etmem...'). Bağ sahiplerinin Ninovalı Hristiyan kölesi Addas, bir tabak üzüm ikram ettiğinde Hz. Peygamber'in 'Bismillah' diyerek yemeye başlamasından ve peygamberlik sohbetinden etkilenerek orada Müslüman oldu.
Mekke'ye dönüş yolunda Cebrail (as) gelerek, dilerse kendisine eziyet eden Taif halkının iki dağ arasında helak edilebileceğini bildirdi. Rahmet Peygamberi ise 'Hayır! Ben Cenab-ı Hakk'ın onların soylarından yalnız Allah'a ibadet edecek ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayacak kimseler çıkarmasını dilerim.' buyurdu. Dönemin kabile hukuku gereği Mekke'ye doğrudan giremeyen Allah Resulü, Mut'im bin Adiy'in verdiği eman (güvence) ile şehre girdi ve tebliğ mücadelesine azimle devam etti. Nitekim yıllar sonra (Hicret'in 9. yılı olan Heyetler Yılı'nda) Taif halkı kendi rızasıyla İslam'ı kabul etti.
Örnekler
Örnek 1İslam öncesi dönemde Taif şehrinin coğrafi konumu ve iklimi, şehrin ekonomik ve sosyal yapısını nasıl etkilemiştir?
Cevabı göster
Mekke'nin 90 km doğusunda, denizden 1,7 km yüksekteki Vec Vadisi'nde yer alan Taif; bol yağış alan serin iklimi, zengin su kaynakları ve verimli toprakları sayesinde gelişmiş bir tarım ve bahçecilik merkezi olmuştur. Üzüm, zeytin ve bal üretimi ile dericilik gelişmiş; Ukaz Panayırı ve ticaret yolları sayesinde şehir zenginleşerek hadari (yerleşik) yaşam tarzı ve yüksek bir okuryazarlık/kültür düzeyi oluşmuştur.
Örnek 2Mekkeli müşriklerin 616-619 yılları arasında uyguladığı boykotun kapsamını ve Hz. Peygamber'in 620 yılında Taif'e gitme kararıyla bağlantısını açıklayınız.
Cevabı göster
Müşrikler 616-619 yılları arasında Haşimoğulları ve Müslümanlarla alışverişi, evliliği ve her türlü sosyal ilişkiyi keserek onları Ebu Talib Mahallesi'nde üç yıl ablukaya almıştır. Boykotun bitişinin hemen ardından Hüzün Yılı'nda (620) Hz. Hatice ve Ebu Talib'in vefat etmesiyle Hz. Peygamber'in Mekke'deki koruyucu desteği zayıflamış ve baskılar artmıştır. Bu durum Allah Resulü'nü İslam'ı tebliğ etmek ve Müslümanlara güvenli bir sığınak bulmak için Taif'e gitmeye yöneltmiştir.
Örnek 3Hz. Peygamber'in yeni bir tebliğ merkezi ararken özellikle Taif şehrini tercih etmesinde hangi üç temel etken belirleyici olmuştur?
Cevabı göster
1. Coğrafi yakınlık: Taif'in Mekke'ye yakın ve ulaşılabilir bir şehir olması. 2. Akrabalık bağları: Hz. Peygamber'in anne tarafından akrabaları olan Abdi Yalil ailesinin Taif'te yönetici konumunda bulunması. 3. Ekonomik ve sosyal nüfuz: Amcası Abbas'ın Taif'teki ticari faaliyetleri nedeniyle şehirde güçlü bir nüfuza sahip olması.
Örnek 4Hz. Peygamber Taif'te Sakif kabilesinin ileri gelenleriyle yaptığı görüşmenin Mekkeli müşrikler tarafından duyulmasını neden istememiştir? Taifliler buna nasıl karşılık vermiştir?
Cevabı göster
Hz. Peygamber, Taiflilerin İslam davetini reddettiğini Mekkeli müşrikler öğrenirse cesaretlenip Mekke'deki Müslümanlara yönelik baskı ve zulümlerini artıracaklarını öngörmüştür. Ancak Sakif liderleri (Abdi Yalil, Mesud ve Habib) Kureyş'le olan siyasi ve ticari ilişkilerini korumak adına durumu Mekkelilere bildirmiş ve halkı kışkırtarak Hz. Peygamber ile Zeyd bin Harise'yi taşlatmıştır.
Örnek 5Taif dönüşünde Utbe ve Şeybe'nin bağında yaşanan 'Addas' olayı ile Cebrail'in (as) helak teklifine Hz. Peygamber'in verdiği cevap onun hangi peygamberlik özelliklerini gösterir?
Cevabı göster
Taşlanarak yaralandığı en zor anda bile kendisine üzüm ikram eden Hristiyan köle Addas ile tatlı dille konuşup onun Müslüman olmasına vesile olması Hz. Peygamber'in tebliğ azmini ve insana verdiği değeri gösterir. Cebrail'in (as) helak teklifine 'Hayır, ben Allah'ın onların soylarından yalnız O'na ibadet edecek kimseler çıkarmasını dilerim' diye cevap vermesi ise onun intikam peşinde koşmayan âlemlere rahmet, sabır ve merhamet peygamberi olduğunu kanıtlar.
Örnek 6Hz. Peygamber Taif dönüşünde Mekke'ye neden doğrudan girememiştir ve şehre nasıl girmiştir?
Cevabı göster
Ebu Talib'in vefatı ve Taif yolculuğu sonrasında Mekke'deki kabile geleneğine göre Hz. Peygamber'in güven içinde şehre girebilmesi için Mekkeli bir liderin kendisine eman (güvence/himaye) vermesi gerekiyordu. Mut'im bin Adiy bu emanı vererek Allah Resulü'nün Mekke'ye güvenli biçimde girmesini sağlamıştır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi İslam öncesi dönemde Taif şehrinin özelliklerinden biri değildir?
Sıcak ve kurak çöl iklimi nedeniyle tarımın yapılamadığı şehir Mekke'dir; Taif ise yüksek konumu, bol yağışları ve zengin su kaynaklarıyla bereketli bir tarım şehridir.
2620 yılında Hz. Peygamber ile birlikte Taif yolculuğuna çıkan ve Taiflilerin taşlı saldırısı sırasında kendi bedenini siper ederek Allah Resulü'nü korumaya çalışan sahabi kimdir?
Hz. Peygamber 620 yılındaki Taif yolculuğuna Zeyd bin Harise (ra) ile çıkmış; Zeyd bin Harise atılan taşlara karşı kendisini siper ederek Allah Resulü'nü korumuştur.
3Hz. Peygamber'in 620 yılında İslam'ı tebliğ etmek ve Müslümanlara güvenli bir ortam bulmak amacıyla Taif şehrini seçmesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmamıştır?
Taif yöneticileri yolculuk öncesinde İslam'a girmek istediklerini bildirmemiş, aksine Hz. Peygamber şehre gittiğinde Kureyş'le olan çıkarlarını korumak için daveti reddetmişlerdir.
4Taif dönüşünde Utbe ve Şeybe'nin bağında Hz. Peygamber'e üzüm ikram ederken 'Bismillah' sözünden ve sohbetinden etkilenerek Müslüman olan kişi ile Allah Resulü'ne Mekke'ye girişte eman veren kişi aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
Üzüm bağında Müslüman olan Hristiyan köle Addas'tır; Mekke'ye dönüşte Hz. Peygamber'e eman vererek şehre girmesini sağlayan ise Mut'im bin Adiy'dir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Cahiliye Dönemi'nde çölde konargöçer yaşayanlara bedevi, köy ve şehirlerde yerleşik hayat sürenlere ise hadari denirdi.
Doğru. Konargöçer yaşam sürenlere bedevi, yerleşik şehir hayatı sürenlere hadari adı verilir.
- Mekkeli müşriklerin Haşimoğulları ve Müslümanlara uyguladığı boykot 616-619 yılları arasında yaklaşık üç yıl sürmüştür.
Doğru. Ebu Talib Mahallesi'ndeki boykot 616'da başlamış ve 619'da kaldırılmıştır.
- Hz. Peygamber'in eşi Hz. Hatice ve amcası Ebu Talib'in vefat ettiği yıla 'Heyetler Yılı (Senetü'l-Vüfûd)' adı verilmiştir.
Yanlış. Hz. Hatice ve Ebu Talib'in vefat ettiği yıla 'Hüzün Yılı' denir; Heyetler Yılı Hicret'in 9. yılıdır (630).
- Sakif kabilesinin ileri gelenleri olan Abdi Yalil, Mesud ve Habib, Hz. Peygamber'in 620 yılındaki Taif ziyaretinde hemen Müslüman olmuşlardır.
Yanlış. 620 yılındaki ziyarette daveti reddetmiş ve halkı kışkırtmışlardır; Taifliler ancak Hicret'in 9. yılında Müslüman olmuştur.
- Hz. Peygamber, Taif dönüşünde kendisine eziyet eden halkın helak edilmesini istememiş, onların soyundan yalnız Allah'a ibadet edecek nesiller çıkması için dua etmiştir.
Doğru. Rahmet Peygamberi, Cebrail'in (as) helak teklifini geri çevirerek Taiflilerin hidayeti için dua etmiştir.
- Cahiliye Dönemi'nde çölde konargöçer yaşayanlara bedevi, köy ve şehirlerde yerleşik hayat sürenlere ise hadari denirdi.
6Taif ve Taif yolculuğuyla ilgili aşağıdaki kavram ve kişileri açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız.
- İslam öncesi dönemde Taif şehrinde Hevazin kabilesinin bir kolu olan kabilesi hüküm sürmekteydi.
- Kâbe duvarına asılan boykot metni güveler tarafından yenmiş, metinde yalnızca ifadesi kalmıştır.
- Hz. Hatice ve Ebu Talib'in peş peşe vefat etmesi sebebiyle 620 yılına adı verilmiştir.
- Hz. Peygamber, 620 yılındaki Taif yolculuğuna evlatlığı ve sadık dostu ile birlikte çıkmıştır.
- Hicret'in 9. yılında Taif dâhil pek çok bölgeden elçilerin Medine'ye gelerek İslam'ı kabul etmesi sebebiyle bu yıla denmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8616-620 yılları arasında Mekke'de yaşanan gelişmeleri göz önüne alarak Hz. Peygamber'in Taif yolculuğuna çıkma kararını ve yolculuk sırasındaki örnek duruşunu tarihsel empati kurarak değerlendiriniz.
1. ipucu: Önce 616-619 boykotunun ve 620 Hüzün Yılı'nın (Hz. Hatice ile Ebu Talib'in vefatının) Mekke'deki ortamı nasıl değiştirdiğini belirtiniz.
2. ipucu: Ardından Taif'in neden yeni bir tebliğ ve sığınak merkezi olarak seçildiğini açıklayınız.
3. ipucu: Son olarak Taif'te karşılaşılan sert tepkiye rağmen Hz. Peygamber'in ümitsizliğe kapılmayıp dua ve merhametle hareket etmesinin önemini vurgulayınız.
Cevap: 616-619 yılları arasında üç yıl süren ağır boykot Müslümanları ekonomik ve sosyal açıdan yıpratmış, hemen ardından 620 yılında Hz. Hatice ve Ebu Talib'in vefatıyla (Hüzün Yılı) Hz. Peygamber Mekke'deki en büyük manevi ve siyasi koruyucularını kaybetmiştir. Artan müşrik baskıları karşısında Allah Resulü, ümitsizliğe düşmek yerine hem İslam'ı tebliğ etmek hem de Müslümanlara güvenli bir yurt bulmak amacıyla Mekke'ye yakın olan, akrabalarının ve amcası Abbas'ın nüfuzunun bulunduğu Taif'e gitmiştir. Taif liderlerinin daveti reddedip halkı kışkırtarak kendisini taşlatmasına rağmen Hz. Peygamber sabır ve metanetini korumuş; Utbe ve Şeybe'nin bağında yalnız Allah'ın rızasına sığınmış, Addas'ın hidayetine vesile olmuş ve Taif halkının helakini değil, soylarından müminler çıkmasını dilemiştir. Nitekim bu merhamet ve kararlılık meyvesini vermiş, yıllar sonra Taifliler kendi istekleriyle Müslüman olmuştur.
Kısaca
- Mekke'nin yaklaşık 90 km doğusunda, deniz seviyesinden 1,7 km yükseklikteki Vec Vadisi'nde yer alan Taif ('etrafı duvarla/surla çevrili'), ılıman yaz iklimi, bol su kaynakları ve verimli topraklarıyla Hicaz'ın Mekke ve Medine ile birlikte en önemli üç şehrinden biridir.
- Yerleşik (hadari) bir yaşam süren Taif halkının hâkim unsuru, Hevazin kabilesinin bir kolu olan Sakif kabilesidir; şehirde putperestlik yaygın olup Sakifliler Lat putunun bulunduğu Beytürrabbe adlı tapınağı Kâbe'ye rakip bir hac merkezi yapmaya çalışmıştır.
- Üzüm, zeytin, bal üretimi ve dericilikte ileri olan Taif; yakınında kurulan Ukaz Panayırı, ünlü hekimi Haris bin Kelede, şairi Nabiga ve yüksek okuryazarlık oranıyla ekonomik ve kültürel açıdan gelişmiş bir merkezdir.
- Mekke'de müşriklerin 616-619 yılları arasında Ebu Talib Mahallesi'nde uyguladığı ağır boykot ve hemen ardından Hüzün Yılı'nda (620) Hz. Hatice ile Ebu Talib'in vefatı, Müslümanlara yönelik baskıları artırmış ve yeni bir tebliğ merkezi arayışını zorunlu kılmıştır.
- Hz. Peygamber; Mekke'ye yakınlığı, anne tarafından akrabalarının yöneticiliği ve amcası Abbas'ın ticari nüfuzu sebebiyle 620 yılında Zeyd bin Harise (ra) ile Taif'e gitmiş, ancak Sakif liderleri (Abdi Yalil, Mesud ve Habib) Kureyş'le olan siyasi ve ticari çıkarlarını korumak için daveti reddetmiştir.
- Taif'te taşlanarak yaralanan Hz. Peygamber, Utbe ve Şeybe'nin bağında Rabb'ine sığınmış, burada Hristiyan köle Addas Müslüman olmuş, Cebrail'in (as) helak teklifini merhametle geri çeviren Allah Resulü Mut'im bin Adiy'in verdiği eman ile Mekke'ye dönmüştür.