Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim ve Süreklilik

Örnekler

1. Örnek 1İlk Türk devletlerindeki devlet yönetimi anlayışı ile Selçuklu devlet yönetimi anlayışı karşılaştırıldığında hangi temel unsurların değişmeden devam ettiği (süreklilik gösterdiği) söylenebilir?

   Cevabı göster

   1) Hükümdarlığın ilahi kaynaklı olduğu 'kut' inancı (Allah'ın takdiri olarak), 2) 'Ülke hanedanın ortak malıdır' veraset anlayışı, 3) Devlet yönetiminde Töre'nin (örfi hukukun) ve adaletin esas alınması, 4) Türk cihan hâkimiyeti ülküsü (gaza ve cihat anlayışıyla), 5) Otağ, taht, tuğ, sancak, nevbet (davul) ve ok-yay gibi hükümdarlık sembolleri süreklilik göstermiştir.

2. Örnek 2Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletlerinde uygulanan İkta sisteminin devlet ekonomisine, ordusuna ve taşra yönetimine sağladığı dört temel faydayı açıklayınız.

   Cevabı göster

   1) Toprağın boş kalması önlenerek tarımsal üretimde süreklilik sağlanmıştır. 2) Taşradaki vergiler devlet hazinesine yük olmadan yerinde ve düzenli olarak toplanmıştır. 3) Devlet hazinesinden hiç nakit para çıkmadan her an savaşa hazır, kalabalık bir atlı sipahi (ikta) ordusu beslenmiştir. 4) İkta sahipleri ve askerleri sayesinde taşrada ve köylerde güvenlik ve asayiş korunmuş, göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata geçmesi kolaylaşmıştır.

3. Örnek 3Selçuklu merkez yönetiminde yer alan Divan-ı İstifa ile Divan-ı İşraf'ın görevlerini ve başkanlarının unvanlarını karşılaştırınız.

   Cevabı göster

   Divan-ı İstifa'nın başkanı 'Müstevfi'dir ve devletin tüm gelir-gider hesaplarını, bütçesini ve vergi toplama işlerini (Maliye Bakanlığı gibi) yürütür. Divan-ı İşraf'ın başkanı ise 'Müşrif'tir ve askeri-adli işler dışındaki tüm idari ve mali kurumların (Divan-ı İstifa dâhil) yolsuzluk yapıp yapmadığını denetleyen teftiş kuruludur.

4. Örnek 4Selçuklu ordusunda yer alan 'Gulaman-ı Saray' askerleri ile 'İkta (Sipahi)' askerleri arasındaki üç temel farkı belirtiniz.

   Cevabı göster

   1) Köken: Gulam askerleri farklı milletlerden seçilip gulamhanede yetiştirilirken, İkta askerleri tamamen Türklerden oluşurdu. 2) Gelir/Maaş: Gulam askerleri hazineden 3 ayda bir 'bistegâni' adı verilen nakit maaş alırken, İkta askerleri maaş almaz, ikta toprağının vergisiyle beslenirdi. 3) Görev Yeri: Gulam askerleri başkentte sultanın çevresinde sürekli görev yaparken, İkta askerleri barış zamanında taşrada ikta bölgelerinde bulunur, savaş zamanı orduya katılırdı.

5. Örnek 5Türkiye Selçuklu Devleti'nin merkez ve ordu teşkilatında Büyük Selçuklu Devleti'nden farklı olarak ortaya çıkan kurum ve birimler nelerdir? Nedenleriyle açıklayınız.

   Cevabı göster

   1) Merkez divanlarında arazi kayıtlarını tutup ikta dağıtımını yapan 'Divan-ı Pervane' (Pervaneci) ve hükümdar vekili 'Niyabet-i Saltanat' (Naib) kurumları öne çıkmıştır. 2) Ordu teşkilatında Anadolu'nun yarımada coğrafyasının gereği olarak Sinop ve Alanya'da tersaneler kurulmuş ve 'Reisü'l-Bahr' (Melikü's-Sevahil) komutasında güçlü bir 'Donanma' oluşturulmuştur. 3) Hükümdarlar Fars kültürünün ve ticari ilişkilerin etkisiyle İzzeddin Keykavus, Alaeddin Keykubat, Gıyaseddin Keyhüsrev gibi unvanlar kullanmıştır.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte devlet ve hükümdarlık anlayışında ortaya çıkan değişimlerden biri değildir?

   AHükümdarların Sultan, Padişah ve Keykubat gibi unvanlar kullanmasıBHükümdarlık sembolleri arasına hutbe okutmak ve halifeden menşur almanın girmesiCÜlke topraklarının hanedanın ortak malı sayılması anlayışının uygulanmasıDHukuk sisteminde Töre'nin yanında Şer'i hukukun uygulanmaya başlanmasıEKurultay (Toy) yerine Divan-ı Saltanat ve alt divanların kurulması

2. 2Büyük Selçuklu Devleti'nde ordunun maaş, teçhizat, yoklama ve asker kayıt işleriyle ilgilenen divan ve bu divanın başkanı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

   ADivan-ı İnşa — TuğraiBDivan-ı İstifa — MüstevfiCDivan-ı İşraf — MüşrifDDivan-ı Arz — Emir-i ArzEDivan-ı Pervane — Pervaneci

3. 3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.

   • Selçuklu ordusunun en kalabalık bölümünü oluşturan İkta (Sipahi) askerleri, üç ayda bir devlet hazinesinden 'bistegâni' adı verilen maaşı alırlardı.DoğruYanlış
   • Selçuklularda eyaletlere vali olarak gönderilen hanedan üyesi şehzadelere 'Melik', onları eğiten tecrübeli devlet adamlarına ise 'Atabey' denirdi.DoğruYanlış

4. 4Selçuklu devlet ve ordu teşkilatındaki görevlileri sorumluluk alanlarıyla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   Müstevfi (Divan-ı İstifa)Pervaneci (Divan-ı Pervane)Emir-i DadReisü'l-Bahr (Melikü's-Sevahil)

   Örfi hukuk davalarına ve devlet güvenliğine karşı işlenen suçlara bakmakDevletin mali işlerini, gelir ve gider bütçesini yönetmekTürkiye Selçuklu donanmasına ve deniz kuvvetlerine komuta etmekTürkiye Selçuklularında ikta topraklarının dağıtımını ve kaydını yapmak

5. 5Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

   kavramilkeDivan-ı MezalimGulam
   1. Selçuklularda yüksek mahkeme niteliğinde olan, halkın devlet görevlileri hakkındaki şikâyetlerini ve siyasi suçları bizzat Sultanın başkanlığında görüşen divana denir.
   2. Farklı milletlerden küçük yaşta alınan çocukların gulamhanede eğitilerek doğrudan sultana bağlı maaşlı merkez ordusu ve saray görevlisi olarak yetiştirildiği sisteme sistemi denir.
   Kontrol et

6. 6Türkistan'daki İlk Türk devletlerinden (Göktürk, Uygur) Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletlerine geçişte 'Ordu Teşkilatı'nda yaşanan değişimi; yerleşik hayata geçiş, sınırların genişlemesi ve İkta-Gulam sistemleri çerçevesinde değerlendiriniz.

   1. ipucunu göster