11. Sınıf Coğrafya 16. Hafta: Tarım Uygulamalarında Sürdürülebilirlik / Stratejik ve Kritik Madenler

Hayvancılık, Su Ürünleri ve Gıda İsrafında Sürdürülebilirlik

Geçen hafta tarımın daha çok bitkisel üretim tarafını değerlendirdik. Tarım sisteminin iki halkası daha vardır: hayvancılık ve su ürünleri. Hayvancılıkta sürdürülebilirliğin ilk ölçütü mera kapasitesidir. Bir meranın taşıyabileceğinden fazla hayvan otlatılırsa bitki örtüsü seyrelir, toprak açıkta kalır ve erozyon başlar. İkinci ölçüt yem ve su kullanımıdır. Ahır hayvancılığında yemin büyük bölümü ithal mısır ve soyaya dayanıyorsa işletme dış pazara bağımlı hâle gelir. Üçüncü ölçüt iklimdir. Sığır ve koyun gibi geviş getiren hayvanların sindirimi sırasında güçlü bir sera gazı olan metan açığa çıkar. Hayvan gübresi gelişigüzel bırakıldığında ise yer altı sularında nitrat kirliliğine yol açar. Gübrenin biyogaz tesislerinde enerjiye dönüştürülmesi ve geriye kalan kısmın tarlada organik gübre olarak kullanılması, bu soruna hem çevresel hem ekonomik çözüm sunar.

Su ürünlerinde temel ölçüt, balık stoklarının kendini yenileyebilmesidir. Avlanma hızı, balıkların üreme hızını aşarsa aşırı avlanma başlar ve stoklar çöker. Bu nedenle Türkiye'de balıkların üreme dönemine denk gelen ilkbahar ve yaz aylarında denizlerde ticari av yasağı uygulanır. Ayrıca her tür için asgari av boyu belirlenmiştir ve yavru balıkların avlanması yasaktır. Yetiştiricilik (kültür balıkçılığı) doğal stoklar üzerindeki baskıyı azaltır. Ege kıyılarında ağ kafeslerde çipura ve levrek, Karadeniz'de ise Türk somonu olarak bilinen alabalık yetiştirilir. Ancak kafeslerdeki yem artıkları koylarda su kalitesini bozabilir. Yem olarak kullanılan balık unu da yine doğal stoklardan geldiği için yetiştiricilik de kendi içinde dikkatle değerlendirilmelidir.

Tarımsal sürdürülebilirliğin çoğu zaman unutulan halkası, ürünün tarladan sofraya uzanan yolculuğudur. FAO'nun tahminlerine göre dünyada üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri bu yolculuk sırasında kaybolur ya da israf edilir. Çöpe giden her kilogram domates, onu yetiştirmek için harcanan su, gübre, yakıt ve emeğin de boşa gitmesi demektir. Gelişmekte olan ülkelerde kayıpların büyük kısmı hasat, depolama ve taşıma aşamalarında, soğuk zincir eksikliği yüzünden yaşanır. Gelişmiş ülkelerde ise israf daha çok market ve hane aşamasında görülür. Türkiye'de 2020'de başlatılan Gıdanı Koru kampanyası, gıda kaybı ve israfının azaltılmasına yönelik farkındalık çalışmalarına bir örnektir.

Alan	Başlıca Risk	Ölçülebilir Gösterge	Sürdürülebilir Uygulama
Mera hayvancılığı	Aşırı ve erken otlatma, erozyon	Hektar başına hayvan sayısı, bitki örtüsü yoğunluğu	Kapasiteye göre ve nöbetli otlatma, mera ıslahı
Ahır hayvancılığı	İthal yeme bağımlılık, gübre kaynaklı kirlilik	Yemde yerli üretim payı, sulardaki nitrat miktarı	Yerli yem bitkileri, biyogaz tesisi, gübre deposu
Deniz balıkçılığı	Aşırı avlanma, yavru balık avı	Av miktarındaki yıllık değişim, avlanan balık boyu	Av yasağı, asgari av boyu, seçici av araçları
Kültür balıkçılığı	Yem artığı, koylarda su kalitesinin bozulması	Sudaki çözünmüş oksijen, yem dönüşüm oranı	Açık denizde kafes, bitkisel katkılı yem, düzenli izleme
Gıda tedarik zinciri	Hasat, depolama, taşıma ve sofrada kayıp	Kaybolan ya da israf edilen gıdanın oranı (%)	Soğuk zincir, yakın pazar, bilinçli tüketim, gıda bankacılığı

🔍 Büyütmek için dokunun

Tarımdan Madene Köprü: Fosfat, Potas ve Gıda Güvencesi

Bitkilerin büyümesi için en çok ihtiyaç duyduğu üç besin elementi azot (N), fosfor (P) ve potasyum (K) elementleridir. Kimyasal gübre torbalarının üzerindeki 'NPK' kısaltması bu üç elementi gösterir. Azot havada bol bulunur ve sanayide çoğunlukla doğal gaz kullanılarak gübreye dönüştürülür. Fosfor ve potasyumun ise havada karşılığı yoktur. Bu iki element yalnızca yer kabuğundaki fosfat kayacı ve potas (potasyum tuzları) yataklarından elde edilir. Bir başka deyişle, modern tarımın yüksek verimi doğrudan madenciliğe bağlıdır. Geçen hafta incelediğimiz Yeşil Devrim'in başarısının arkasında da bu madenlerden üretilen gübreler vardır.

Bu madenlerin dünyadaki dağılışı oldukça dengesizdir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) verilerine göre dünyanın bilinen fosfat rezervlerinin yaklaşık %70'i Fas ve Batı Sahra'da bulunur. Çin, ABD, Rusya ve Ürdün de önemli fosfat üreticileridir. Potas üretimi ise ağırlıklı olarak Kanada, Rusya ve Belarus'ta yoğunlaşmıştır. Rezervlerin birkaç ülkede toplanması, ithalatçı ülkeler için önemli bir risktir. Nitekim 2022'de doğal gaz fiyatlarının yükselmesi ve Rusya ile Belarus'a yönelik yaptırımlar nedeniyle dünya gübre fiyatları sert biçimde arttı. Bu artış birçok ülkede gıda fiyatlarını da yukarı çekti. Avrupa Birliği'nin fosfat kayacını kritik ham maddeler arasında saymasının nedeni de budur.

Türkiye'de Mardin'in Mazıdağı ilçesinde işletilen fosfat yatakları bulunur. Ancak tarımda kullanılan fosfor ve potasyumlu gübrelerin ham maddesinin önemli bölümü ithal edilmektedir. Bu durum, Türkiye'nin gıda güvencesinin dünya maden piyasalarıyla da bağlantılı olduğunu gösterir. Buradan önemli bir sonuç çıkar: Bir maden, yalnızca teknolojiyle değil, insanların beslenmesiyle ilişkisi nedeniyle de stratejik olabilir. Gübreyi bilinçli kullanmak, yani toprak analizine göre ihtiyaç kadar gübre vermek, bu yüzden hem tarımsal sürdürülebilirliğin hem de madenlere bağımlılığı azaltmanın bir yoludur. Bu köprüyle artık haftanın ikinci konusuna, stratejik ve kritik madenlere geçebiliriz.

Besin Elementi	Elde Edildiği Kaynak	Üretimin ya da Rezervin Yoğunlaştığı Yerler	Sürdürülebilirlik ve Tedarik Riski
Azot (N)	Havadaki azot; sanayide çoğunlukla doğal gazla gübreye dönüştürülür	Doğal gazı bol ve ucuz olan ülkeler	Doğal gaz fiyatına bağımlılık; aşırı kullanımda sularda nitrat kirliliği
Fosfor (P)	Fosfat kayacı madenleri	Fas ve Batı Sahra, Çin, ABD, Rusya, Ürdün; Türkiye'de Mazıdağı	Rezervlerin büyük kısmı tek bölgede; yenilenemez kaynak
Potasyum (K)	Potas (potasyum tuzu) yatakları	Kanada, Rusya, Belarus	Birkaç ülkeye bağımlılık; yaptırım ve fiyat dalgalanması

🔍 Büyütmek için dokunun

Stratejik ve Kritik Maden Kavramları: Bir Madeni Ne Değerli Kılar?

Her maden ekonomik açıdan değerlidir; ancak bazıları bir ülkenin geleceği için vazgeçilmez kabul edilir. Stratejik madenler, bir ülkenin savunma sanayisi, enerji güvenliği ve ulusal güvenliği için yaşamsal öneme sahip madenlerdir. Tank zırhında kullanılan tungsten, uçak motorlarındaki titanyum ve nükleer enerjideki uranyum bunlara örnektir. Kritik madenler ise iki özelliği birlikte taşır: Ekonomik önemleri yüksektir ve tedariklerinde ciddi bir kesinti riski vardır. Lityum, kobalt, galyum ve nadir toprak elementleri bugün birçok ülkenin kritik madenler listesinde yer alır. İki kavram çoğu zaman iç içe geçer. Örneğin savunma sanayisi için vazgeçilmez olan nadir toprak elementleri hem stratejik hem kritik sayılır.

Bir madenin kritik olup olmadığı birkaç ölçütle değerlendirilir. Birinci ölçüt ekonomik önemdir: Madenin hangi sanayilerde kullanıldığı ve bu sanayilerin ülke ekonomisindeki payı ne kadar büyükse önemi o kadar artar. İkinci ölçüt tedarik riskidir. Bu risk; üretimin birkaç ülkede toplanması, üretici ülkelerdeki siyasi istikrarsızlık, ihracat kısıtlamaları ve ulaşım yollarının güvenliği gibi etkenlere bağlıdır. Üçüncü ölçüt ikame zorluğudur: Madenin yerine başka bir maddenin kullanılması zorsa risk artar. Dördüncü ölçüt geri dönüşüm oranıdır: Hurdadan geri kazanılan miktar düşükse ülke yeni madene bağımlı kalır. Son olarak, gelecekteki talep artışı da dikkate alınır.

Bu ölçütler, kritik madenlerin hem ülkeden ülkeye hem de zamana göre değiştiğini gösterir. ABD, Avrupa Birliği, Japonya ve Hindistan gibi ekonomiler kendi sanayilerine göre düzenli olarak kritik ham madde listeleri yayımlar ve bu listeleri birkaç yılda bir günceller. Bir ülke için kritik olan bir maden başka bir ülke için kritik olmayabilir. Örneğin bor, büyük rezervleri dışarıda olan Avrupa Birliği için tedarik riski taşıyan bir ham maddedir. Dünya rezervlerinin büyük bölümüne sahip Türkiye içinse tedarik riski taşımaz; buna karşın ihracat geliri ve sanayi açısından stratejik bir değerdir. Benzer biçimde lityum, elektrikli araçlar yaygınlaşmadan önce sıradan bir madendi. Bugün ise enerji dönüşümünün en çok konuşulan madenlerinden biri hâline gelmiştir.

Kritiklik Ölçütü	Ne Anlama Gelir?	Örnek
Ekonomik önem	Madeni kullanan sanayilerin ekonomideki payı ve madenin bu sanayilerdeki vazgeçilmezliği	Bakır: elektrik şebekesi, inşaat, otomotiv
Üretimde yoğunlaşma	Dünya üretiminin büyük bölümünün bir ya da birkaç ülkede toplanması	Kobalt: üretimin yaklaşık %70'i Demokratik Kongo'da
Siyasi ve ticari risk	Üretici ülkede istikrarsızlık, ihracat yasağı ya da kısıtlaması	Galyum ve germanyum: Çin'in 2023'te ihracatı izne bağlaması
İkame zorluğu	Yerine başka bir maddenin kullanılmasının zor ya da pahalı olması	Platin grubu metaller: katalitik dönüştürücüler
Geri dönüşüm oranı	Hurda ve atıklardan geri kazanılabilen miktarın düşük olması	Nadir toprak elementleri: geri kazanım oranı çok düşüktür
Talep artışı	Yeni teknolojilerle gelecekte ihtiyacın hızla büyümesi	Lityum: batarya talebiyle hızla artan ihtiyaç

🔍 Büyütmek için dokunun

Enerji Dönüşümü ve Teknolojinin Madenleri

Fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçiş, madenlere olan ihtiyacı azaltmaz; tam tersine başka madenlere yöneltir. Elektrikli araçların ve enerji depolama sistemlerinin kalbi olan lityum iyon bataryalarda lityumun yanı sıra nikel, kobalt, manganez ve grafit kullanılır. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) değerlendirmesine göre tipik bir elektrikli otomobil, benzinli bir otomobile göre yaklaşık altı kat daha fazla mineral ham madde gerektirir. Rüzgâr türbinlerinin ve elektrikli araç motorlarının güçlü mıknatıslarında ise neodimyum ve disprosyum gibi nadir toprak elementleri bulunur. Bu mıknatısların tam adı 'neodimyum-demir-bor mıknatısı'dır; yani bor da bu zincirin bir parçasıdır.

Enerjinin üretilip tüketildiği yere taşınması için kurulan elektrik şebekeleri, kablolar ve trafolar büyük miktarda bakır ve alüminyum ister. Güneş panellerinin temel ham maddesi yüksek saflıktaki silisyumdur; bazı ince film panellerde ise tellür ve indiyum kullanılır. Telefonlardan bilgisayarlara kadar bütün elektronik cihazların çiplerinde galyum ve germanyum gibi yarı iletken metaller vardır. Bu nedenle bir ülkenin dijital ekonomisi, bu az bilinen metallerin tedarikine bağlıdır.

Savunma ve havacılık sanayisi de stratejik madenlere yoğun biçimde bağımlıdır. Hafif ve dayanıklı olduğu için uçak gövdesi ve motorlarında titanyum, zırh ve delici mühimmatta tungsten, yüksek sıcaklığa dayanıklı süper alaşımlarda kobalt ve nikel kullanılır. Paslanmaz çeliğin vazgeçilmez bileşeni olan krom ise hem inşaat hem de savunma sanayisi için önemlidir. Bu tablo bize şu çıkarımı yaptırır: Bir ülkenin enerji dönüşümü, dijitalleşme ve savunma hedeflerine ulaşabilmesi, belirli madenlere güvenilir biçimde erişebilmesine bağlıdır. Bu durum madenleri ekonomi ve uluslararası ilişkilerin merkezine taşır.

Maden	Başlıca Kullanım Alanı	İlgili Sektör
Lityum	Lityum iyon bataryalar	Elektrikli araç, telefon, enerji depolama
Kobalt ve nikel	Batarya katotları, süper alaşımlar	Elektrikli araç, havacılık, savunma
Grafit	Batarya anotları, refrakter malzeme	Elektrikli araç, çelik sanayisi
Nadir toprak elementleri (neodimyum, disprosyum)	Kalıcı mıknatıslar	Rüzgâr türbini, elektrik motoru, savunma elektroniği
Bakır	Kablo, şebeke, elektrik motoru	Enerji iletimi, inşaat, otomotiv
Galyum ve germanyum	Yarı iletkenler, LED, fiber optik	Elektronik, iletişim, savunma
Titanyum ve tungsten	Hafif alaşımlar, sert ve dayanıklı parçalar	Havacılık, savunma, kesici takımlar
Bor	Cam elyafı, mıknatıs, nükleer kontrol çubukları	Enerji, cam-seramik, tarım, nükleer

🔍 Büyütmek için dokunun

Dünyada Dağılış ve Üretimde Yoğunlaşma: Coğrafi Temsilleri Okumak

Kritik madenlerin dağılışı, jeolojik oluşum koşullarına bağlıdır ve bu nedenle dünyaya eşit dağılmamıştır. Arjantin, Bolivya ve Şili'nin kesiştiği And Dağları yükseltilerindeki tuzlu göl yatakları, büyük lityum kaynakları nedeniyle Lityum Üçgeni olarak anılır. Bugün maden olarak en çok lityum çıkaran ülke ise kayaç yataklarını işleyen Avustralya'dır. Kobaltın yaklaşık %70'i Afrika'daki Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nin Katanga bölgesinden çıkarılır. Nikelde Endonezya, platin grubu metallerde Güney Afrika, bakırda Şili ve Peru öne çıkar. Nadir toprak elementleri ile grafitte ise dünya madencilik üretiminin yaklaşık üçte ikisinden fazlası Çin'e aittir.

Madencilik haritası tek başına bütün tabloyu göstermez. Çıkarılan cevherin saflaştırılarak sanayide kullanılabilir hâle getirilmesi aşaması olan rafinaj (işleme), çoğu zaman madenin çıkarıldığı ülkede yapılmaz. Örneğin Kongo'dan çıkarılan kobaltın ve Avustralya'dan çıkarılan lityumun önemli bir bölümü işlenmek üzere Çin'e gönderilir. Nadir toprak elementlerinin ayrıştırılmasında Çin'in payı, madencilikteki payından da yüksektir. Bu nedenle coğrafi temsilleri incelerken iki ayrı soru sorulmalıdır: 'Maden nerede çıkarılıyor?' ve 'Maden nerede işleniyor?' İkinci sorunun cevabı, çoğu zaman bağımlılığın asıl yerini gösterir.

Bu dağılış, madenlerin ülke ekonomilerindeki yerini de belirler. Şili ve Peru'da bakır, Demokratik Kongo'da kobalt ve bakır, ihracat gelirlerinin çok büyük bölümünü oluşturur. Böyle ülkelerde maden fiyatları yükseldiğinde ekonomi büyür, fiyatlar düştüğünde ise bütçe ve istihdam zor duruma girer. Bu duruma ham madde bağımlılığı denir. Bazı ülkeler bu bağımlılığı kırmak için madeni işlenmemiş olarak satmak yerine yurt içinde işlemeyi tercih eder. Endonezya'nın 2020'de işlenmemiş nikel cevheri ihracatını yasaklaması ve yabancı yatırımcıları ülkede işleme tesisi kurmaya yöneltmesi bunun en bilinen örneğidir. Bu karar, Endonezya'nın kısa sürede işlenmiş nikel ürünlerinde de dünyanın öncü ülkelerinden biri olmasını sağlamıştır.

Maden	Öne Çıkan Üretici	Yaklaşık Pay / Not	Coğrafi Temsilden Çıkan Eğilim
Kobalt	Demokratik Kongo Cumhuriyeti	Madencilik üretiminin yaklaşık %70'i	Tek ülkede aşırı yoğunlaşma; işleme büyük ölçüde Çin'de
Nadir toprak elementleri	Çin	Madencilikte yaklaşık %70, ayrıştırmada daha yüksek	Hem çıkarma hem işleme tek ülkede
Nikel	Endonezya	Üretimin yaklaşık yarısı	İhracat yasağıyla yurt içinde işlemeye geçiş
Lityum	Avustralya; Şili, Arjantin, Bolivya	Avustralya madencilikte yaklaşık %45-50	Talep hızla artıyor, fiyatlar dalgalı
Platin grubu metaller	Güney Afrika	Platin üretiminin yaklaşık %70'i	Bir bölgede yoğunlaşma
Bakır	Şili, Peru, Demokratik Kongo	Şili en büyük üretici	Üretici ülkelerin ihracatında çok yüksek pay
Bor	Türkiye	Dünya rezervlerinin yaklaşık %73'ü	Rezerv avantajı; katma değerli ürüne yönelme

🔍 Büyütmek için dokunun

Türkiye'nin Stratejik ve Kritik Maden Potansiyeli

Türkiye, karmaşık jeolojik yapısı sayesinde çeşitli maden yataklarına sahiptir. Bu potansiyelin en güçlü halkası bordur. Türkiye, dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'üne sahiptir. Başlıca bor yatakları Eskişehir'in Kırka, Kütahya'nın Emet, Balıkesir'in Bigadiç ve Bursa'nın Kestelek yörelerinde bulunur. Bu yataklar kamu kuruluşu Eti Maden tarafından işletilir. Bor; cam elyafı, ısıya dayanıklı cam, seramik, deterjan ve tarım gübrelerinde kullanılır. Ayrıca nükleer santrallerdeki kontrol çubuklarında ve rüzgâr türbinlerindeki neodimyum-demir-bor mıknatıslarında yer alır. Türkiye, bor ürünlerini dünyanın birçok ülkesine ihraç eder. Son yıllarda ham bor yerine rafine bor ürünleri ve bor karbür gibi katma değeri yüksek ürünlerin üretimine ağırlık verilmektedir.

2022 yılında Eskişehir'in Beylikova ilçesi çevresinde büyük bir nadir toprak elementi rezervinin bulunduğu açıklanmıştır. Bu yataklarda toryum da yer alır. Toryum, gelecekte nükleer enerji üretiminde kullanılabilecek bir element olarak değerlendirilmektedir. Bu rezervin ekonomik değere dönüşmesi için yalnız madenin çıkarılması yetmez. Elementlerin birbirinden ayrıştırılması, bu işlemde oluşan atıkların güvenle yönetilmesi ve mıknatıs gibi son ürünlerin yurt içinde üretilmesi gerekir. Bunun yanı sıra bor üretiminden çıkan atık killerden lityum elde edilmesine yönelik çalışmalar da yapılmaktadır. Bu çalışmalar başarıya ulaşırsa Türkiye, kritik bir madende yeni bir kaynak kazanabilir.

Türkiye'nin diğer önemli madenleri arasında krom öne çıkar. Elazığ (Guleman), Muğla (Fethiye-Köyceğiz), Adana, Bursa ve Eskişehir çevresindeki krom yatakları sayesinde Türkiye, dünyanın önde gelen krom üreticileri arasında yer alır. Bakır ise Kastamonu'da Küre, Artvin'de Murgul ve Elazığ'da Maden ilçesinde çıkarılır. Buna karşın Türkiye lityum, kobalt, nikel, grafit ve platin grubu metallerin büyük bölümünü ithal eder. Bu tablo iki yönlü bir çıkarım yaptırır: Türkiye, boru ve kromuyla bazı alanlarda güçlü bir tedarikçidir. Enerji dönüşümünün batarya madenlerinde ise dışa bağımlıdır. Bu yüzden maden arama çalışmaları, yurt içinde işleme kapasitesinin artırılması ve geri dönüşüm, Türkiye ekonomisi için büyük önem taşır.

Maden	Başlıca Yatak / Üretim Yeri	Kullanım Alanı	Türkiye Ekonomisindeki Yeri
Bor	Kırka (Eskişehir), Emet (Kütahya), Bigadiç (Balıkesir), Kestelek (Bursa)	Cam elyafı, seramik, deterjan, mıknatıs, nükleer, tarım	Dünya rezervinde yaklaşık %73 pay; ihracat geliri
Nadir toprak elementleri ve toryum	Beylikova (Eskişehir) çevresi	Mıknatıs, elektronik, savunma; toryum için nükleer enerji	Gelecekteki potansiyel; işleme teknolojisi gerektirir
Krom	Guleman (Elazığ), Fethiye-Köyceğiz (Muğla), Adana, Bursa	Paslanmaz çelik, alaşım, refrakter	Önde gelen üretici ve ihracatçılardan biri
Bakır	Küre (Kastamonu), Murgul (Artvin), Maden (Elazığ)	Kablo, elektrik, elektronik	Üretim var ancak sanayi talebini tam karşılamaz
Fosfat	Mazıdağı (Mardin)	Fosforlu gübre	Gübre ham maddesinin bir kısmı yurt içinden
Lityum, kobalt, nikel, grafit	Sınırlı ya da arama ve araştırma aşamasında; bor atık killerinden lityum çalışmaları	Batarya ve enerji depolama	Büyük ölçüde ithal; dışa bağımlılık yüksek

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1Bir ilçede yılda 50.000 ton sebze üretilmektedir (veriler varsayımsaldır). Ürünün %12'si hasat, depolama ve taşıma sırasında kaybolmakta; pazara ulaşan ürünün ise %8'i market ve sofrada israf edilmektedir. Toplam kayıp ve israf miktarını ve bunun üretime oranını hesaplayıp sonucu sürdürülebilirlik açısından yorumlayınız.
Cevabı göster
1. adım (gıda kaybı): 50.000 × 0,12 = 6.000 ton ürün hasat, depolama ve taşımada kaybolur. 2. adım (pazara ulaşan ürün): 50.000 − 6.000 = 44.000 ton. 3. adım (gıda israfı): 44.000 × 0,08 = 3.520 ton ürün market ve sofrada israf edilir. 4. adım (toplam): 6.000 + 3.520 = 9.520 ton. Oran: 9.520 ÷ 50.000 = 0,1904, yani yaklaşık %19. 5. adım (yorum): Üretilen her beş kilogram sebzenin yaklaşık biri kimsenin sofrasına ulaşmadan yok olmaktadır. Bu ürünler için harcanan su, gübre, yakıt ve emek de boşa gitmiştir. Kayıp, israftan daha büyük olduğu için öncelik soğuk hava deposu ve daha iyi ambalaj gibi tedarik zinciri önlemleri olmalıdır.
Örnek 2Fosfor ve potasyumun, azottan farklı olarak neden stratejik birer maden kaynağı sayıldığını açıklayınız ve bu durumun gıda güvencesiyle ilişkisini kurunuz.
Cevabı göster
1) Azot havada bol miktarda bulunur ve sanayide gübreye dönüştürülebilir. Fosfor ve potasyumun ise havada karşılığı yoktur; bu elementler yalnız fosfat ve potas madenlerinden elde edilir. 2) Bu madenler yenilenemez kaynaklardır ve dünyada dengesiz dağılmıştır. Fosfat rezervlerinin yaklaşık %70'i Fas ve Batı Sahra'da, potas üretimi ise ağırlıklı olarak Kanada, Rusya ve Belarus'ta toplanmıştır. 3) Fosforun bitkilerdeki görevini başka bir element üstlenemez, yani ikamesi yoktur. 4) Sonuç: Bu madenlerin tedarikinde yaşanacak bir kesinti ya da fiyat artışı önce gübre maliyetini, ardından tarımsal verimi ve gıda fiyatlarını etkiler. Böylece gübre ham maddeleri gıda güvencesini doğrudan belirleyen stratejik madenler hâline gelir.
Örnek 3Varsayımsal bir yılda dünya kobalt üretimi şöyledir: A ülkesi 170 bin ton, B ülkesi 20 bin ton, C ülkesi 10 bin ton, D ülkesi 10 bin ton, diğer ülkeler toplamı 20 bin ton. A ülkesinin payını ve ilk üç ülkenin toplam payını hesaplayınız. Bu tabloya göre tedarik riski hakkında bir çıkarım yapınız.
Cevabı göster
1. adım (toplam üretim): 170 + 20 + 10 + 10 + 20 = 230 bin ton. 2. adım (A ülkesinin payı): 170 ÷ 230 ≈ 0,739, yani yaklaşık %74. 3. adım (ilk üç ülke): 170 + 20 + 10 = 200 bin ton; 200 ÷ 230 ≈ 0,87, yani yaklaşık %87. 4. adım (çıkarım): Üretimin yaklaşık dörtte üçü tek bir ülkededir. Bu ülkede yaşanacak siyasi bir kriz, grev, doğal afet ya da ihracat kısıtlaması dünya kobalt arzını doğrudan sarsar ve fiyatları hızla artırır. Bu nedenle kobalt, ithalatçı ülkeler için yüksek tedarik riski taşıyan kritik bir madendir. İthalatçı ülkeler tedarikçilerini çeşitlendirmeli, geri dönüşümü artırmalı ve kobalt kullanımı daha az olan batarya türlerini desteklemelidir.
Örnek 4'Nadir toprak elementleri yer kabuğunda çok az bulunduğu için kritik madenlerdir.' yargısını değerlendiriniz.
Cevabı göster
1) Yargının dayanağı yanlıştır. Nadir toprak elementlerinin çoğu yer kabuğunda sanıldığı kadar az değildir; bazıları bakır ya da kurşun kadar yaygındır. 2) Bu elementleri kritik yapan başka etkenler vardır. Birincisi, işletilebilir zenginlikte yatakların az olmasıdır. İkincisi, elementler birbirine çok benzediği için ayrıştırmanın zor, pahalı ve çevreye zararlı olmasıdır. Üçüncüsü, madenciliğin ve özellikle ayrıştırma kapasitesinin büyük ölçüde Çin'de toplanmasıdır. Dördüncüsü, geri dönüşüm oranının çok düşük olmasıdır. 3) Ayrıca rüzgâr türbini, elektrikli araç ve savunma elektroniği gibi büyüyen sektörlerde kullanıldıkları için ekonomik önemleri yüksektir. 4) Sonuç: Kritiklik 'azlık' ile değil, 'yüksek ekonomik önem + yüksek tedarik riski' bileşimiyle açıklanır.
Örnek 5Varsayımsal bir grafikte dünya lityum talebi 2020 yılı 100 kabul edilerek gösterilmiştir: 2020'de 100, 2025'te 250, 2030'da 600. Her iki dönemdeki artış oranını hesaplayınız, eğilimi yorumlayınız ve lityum üreticisi ülkeler için bir varsayım kurunuz.
Cevabı göster
1. adım (2020-2025): (250 − 100) ÷ 100 = 1,5, yani %150 artış. 2. adım (2025-2030): (600 − 250) ÷ 250 = 1,4, yani %140 artış. 3. adım (2020-2030 bütünü): 600 ÷ 100 = 6, yani talep on yılda 6 katına çıkmaktadır. 4. adım (eğilim): Talep her beş yılda iki buçuk katına yakın artmaktadır. Bu, artışın hızlanarak sürdüğünü gösteren üstel bir eğilimdir; temel nedeni elektrikli araç ve enerji depolama sistemlerinin yaygınlaşmasıdır. 5. adım (varsayım): 'Talep bu hızla artarsa Avustralya, Şili ve Arjantin gibi lityum üreticisi ülkelerin ihracat gelirleri artar ve bu ülkeler yabancı yatırımcılar için çekici hâle gelir. Ancak arz da hızla artarsa fiyatlar dalgalanır ve tek madene bağımlı bölgeler gelir istikrarsızlığı yaşayabilir.' Bu varsayım, sonraki yılların üretim ve fiyat verileriyle sınanabilir.
Örnek 6Türkiye dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'üne sahip olmasına rağmen 'rezerv zenginliği tek başına ekonomik güç sağlamaz' denmektedir. Bu görüşü açıklayınız ve bor için ekonomik değeri artıracak öneriler geliştiriniz.
Cevabı göster
1) Açıklama: Rezerv, potansiyel bir değerdir. Bu değerin ekonomiye katkıya dönüşmesi için madenin işlenmesi, pazara ulaştırılması ve katma değerli ürüne çevrilmesi gerekir. Ham ya da az işlenmiş bor ürünleri düşük fiyatla satılırsa kazancın büyük kısmı borun işlendiği ülkelerde kalır. 2) Ayrıca dünya pazarında rakip üreticiler ve ikame ürünler bulunduğu için fiyatı yalnız rezerv miktarı belirlemez. 3) Öneriler: (a) Rafine bor ürünleri, bor karbür ve bor içeren ileri malzemelerin yurt içinde üretimini artırmak. (b) Bor ile Beylikova'daki nadir toprak elementlerini birleştirerek neodimyum-demir-bor mıknatısı gibi son ürünlere yönelmek. (c) Bor atık killerinden lityum elde etme çalışmalarını sürdürmek. (d) Üniversite-sanayi iş birliğiyle Ar-Ge yatırımı yapmak. (e) Maden atıklarını çevreye zarar vermeyecek biçimde yönetmek. Böylece rezerv avantajı istihdama, teknolojiye ve ihracat gelirine dönüşür.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Bir madenin 'kritik maden' olarak tanımlanabilmesi için öncelikle aşağıdaki özelliklerden hangisini taşıması gerekir?
2Endonezya'nın 2020'de işlenmemiş nikel cevheri ihracatını yasaklamasının temel ekonomik amacı aşağıdakilerden hangisidir?
3Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
4Ege kıyılarındaki ağ kafeslerde yapılan çipura ve levrek yetiştiriciliğinin sürdürülebilirliğini değerlendiren bir araştırmacı için en uygun gösterge aşağıdakilerden hangisidir?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Fosfor, havadan elde edilebildiği için madenlere bağımlı olmayan bir besin elementidir.
- Bir maden bir ülke için kritik iken başka bir ülke için kritik olmayabilir.
- Lityum iyon bataryalarda lityumun yanı sıra nikel, kobalt, manganez ve grafit gibi madenler de kullanılır.
- Bir madenin rezervi ile yıllık üretimi her zaman aynı ülkede en yüksektir.
- Geviş getiren hayvanların sindirimi sırasında açığa çıkan metan, hayvancılığın iklim ölçütündeki başlıca risklerinden biridir.
6Aşağıdaki madenleri başlıca kullanım alanlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Türkiye, dünya rezervlerinin yaklaşık %73'üne sahip olduğu madeninde önde gelen bir ülkedir.
2. Arjantin, Bolivya ve Şili'nin kesiştiği, tuzlu göl yataklarıyla ünlü bölgeye Üçgeni denir.
3. Kullanılmış elektronik cihazlardan değerli ve kritik metallerin geri kazanılmasına kentsel denir.
4. Tüketilebilir durumdaki gıdanın markette ya da evde çöpe atılmasına gıda denir.
5. Madeni ham olarak satmak yerine işleyerek ülke içinde daha yüksek değer elde edilmesine değer denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Varsayımsal Z ülkesinin üç madenle ilgili yıllık verileri şöyledir. Lityum: yurt içi tüketim 2.000 ton, yurt içi üretim 0 ton, ithalatın tamamı tek bir ülkeden, dünya üretiminde en büyük üreticinin payı %47. Kobalt: tüketim 1.000 ton, üretim 100 ton, en büyük üreticinin dünya payı %70. Bor: tüketim 300 bin ton, üretim 2.500 bin ton, Z ülkesinin dünya rezervindeki payı %70. (a) Her maden için dışa bağımlılık oranını hesaplayınız. (b) Hangi madenlerin Z ülkesi için kritik olduğunu gerekçesiyle belirtiniz. (c) Z ülkesi için iki öneri geliştirerek madenlerin ülke ekonomisindeki yerine yönelik bir çıkarım yapınız.

Kısaca

Hayvancılık ve su ürünleri: Mera kapasitesi, yem ve su kullanımı, metan salımı, aşırı avlanma ve av yasaklarına uyum, bu alanların sürdürülebilirliğini belirleyen başlıca ölçütlerdir.
Gıda kaybı ve israfı: Üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri tarladan sofraya uzanan zincirde kaybolur ya da israf edilir; bu kayıp, harcanan su, toprak ve emeğin de boşa gitmesi demektir.
Tarım-maden köprüsü: Fosfor ve potasyum yalnız madenlerden elde edilir; fosfat ve potas yataklarının birkaç ülkede toplanması, gübre ham maddelerini gıda güvencesi için stratejik hâle getirir.
Kavramlar: Stratejik madenler savunma, enerji ve ulusal güvenlik için vazgeçilmezdir; kritik madenler ise ekonomik önemi yüksek ve tedarik riski büyük olan madenlerdir.
Enerji dönüşümü: Lityum, kobalt, nikel, grafit, bakır ve nadir toprak elementlerine talep; elektrikli araçlar, bataryalar, rüzgâr ve güneş enerjisi yaygınlaştıkça hızla artmaktadır.
Yoğunlaşma ve Türkiye: Kobaltta Demokratik Kongo, nadir toprak elementlerinde Çin, nikelde Endonezya gibi üretimin tek ülkede toplanması tedarik riski yaratır; Türkiye ise dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'ü ile bu alanda güçlü bir konumdadır.

Bu dersin öteki kaynakları

11. Sınıf Coğrafya Yıllık Planı (2 saatlik) (2026-2027) Yıllık plan
11. Sınıf Coğrafya Yıllık Planı (4 saatlik) (2026-2027) Yıllık plan
Coğrafya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
11. Sınıf Coğrafya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Coğrafya Dersi 11.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
11. Sınıf Coğrafya Günlük Planları (2 saatlik) (2026-2027) Ders planı
11. Sınıf Coğrafya Günlük Planları (4 saatlik) (2026-2027) Ders planı
11. Sınıf Coğrafya 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Sorunların Çözümünde Coğrafya Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Sorunlara Coğrafi Çözümler (Sünger Şehirler, Mumbai, Müsilaj) ve Web Tabanlı CBS Uygulamaları Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Sorunlar Karşısında Coğrafya Bilimi ve Web Tabanlı CBS Uygulamaları Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Web Tabanlı CBS ile Harita Okuma, Çözümleme ve Tematik Harita Üretimi Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Web Tabanlı CBS Uygulamalarının Kullanım Alanları ve Yeryüzündeki Su Kaynakları (Hidrolojik Döngü, Okyanuslar, Denizler ve Göller) Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Su Kaynakları ve Web Tabanlı CBS Uygulamaları Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Türkiye’nin Su Kaynakları (Denizler, Göller, Akarsular, Yer Altı Suları) ve Su Kaynaklarının Ekonomik-Sosyal Etkileri Çalışma kâğıdı
11. Sınıf Coğrafya 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: Türkiye'deki Su Kaynaklarının Çevresel, Ekonomik, Politik ve Sosyokültürel Etkileri (COĞ.11.3.2) Çalışma kâğıdı