İçeriğe geç

11. sınıf · Coğrafya · 6. hafta (19-23 Ekim 2026)

Su Kaynakları ve Web Tabanlı CBS Uygulamaları

DOĞAL SİSTEMLER VE SÜREÇLER teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Mavi Gezegen olarak adlandırılan Dünya’mızın yüzeyinin yaklaşık %71’i sularla kaplıdır; ancak bu devasa su kütlesinin yalnızca %2,5’i canlıların doğrudan kullanabileceği tatlı sulardan oluşur. Su kaynaklarının yeryüzündeki dağılışını, oluşum mekanizmalarını bilmek ve bu kaynakları Web Tabanlı Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile izleyip haritalamak sürdürülebilir su yönetimi için vazgeçilmezdir. Bu haftaki dersimizde hem yeryüzündeki su kaynaklarını sınıflandıracak hem de Web CBS uygulamalarını inceleyeceğiz.

1. Yeryüzündeki Su Kaynakları: Okyanuslar, Denizler, Göller ve Akarsular

Hidrosferi (su küreyi) oluşturan suların %97,5’i okyanus ve denizlerdeki tuzlu sulardan, %2,5’i ise tatlı sulardan meydana gelir. Tatlı suların en büyük bölümü (%68,7) Antarktika ve Grönland başta olmak üzere buzullarda donmuş hâldedir; ikinci sırada (%30,1) yer altı suları, üçüncü sırada ise (%1,2) göller, bataklıklar ve akarsular yer alır. • Okyanuslar ve Denizler: Yüz ölçümü en büyük ve en derin okyanus Büyük Okyanus (Pasifik), ikincisi Atlas Okyanusu (Atlantik), üçüncüsü ise Hint Okyanusu’dur. Okyanuslara geniş boğazlarla bağlanan denizlere kenar deniz (Manş Denizi, Kuzey Denizi), kıta içlerine sokulmuş ve dar boğazlarla okyanusa bağlanan denizlere ise iç deniz (Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz, Baltık Denizi) denir.

• Göller: Oluşumlarına göre tektonik (Hazar, Baykal, Tuz, Beyşehir, İznik), karstik (Salda, Kestel, Avlan), volkanik/krater/kaldera/maar (Nemrut, Meke, Acıgöl), buzul/sirk (Kaçkar ve Cilo dağlarındaki göller) ve set gölleri (alüvyal set: Eymir, Mogan, Bafa; heyelan set: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller; kıyı set/lagün: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos; volkanik/lav set: Van, Çıldır, Erçek) olarak ayrılır. Sularını bir gideğen (göl ayağı) aracılığıyla dışarı boşaltan göllerin suları tatlı (Beyşehir, Eğirdir), gideğeni olmayan kapalı havza göllerinin suları ise tuzlu, acı veya sodalıdır (Tuz Gölü, Van Gölü, Burdur Gölü). • Akarsular: Sularını denize ulaştırabilen akarsular açık havza (Fırat, Dicle, Kızılırmak, Amazon), ulaştıramayanlar ise kapalı havza (Aras, Kura, Akarçay) özelliği gösterir.

Yeryüzündeki Su Kaynaklarının Dağılımı ve SınıflandırılmasıDünya’daki Suların Oransal Dağılımı• Tuzlu Sular (Okyanus ve Denizler): %97,5• Tatlı Sular: Yalnızca %2,5• Tatlı suların %68,7’si kutup ve dağ buzullarında, %30,1’i yer altı sularında, %1,2’si yüzey sularında (göl, akarsu, bataklık)Yüzey ve Yer Altı Su Kaynakları• Okyanuslar: Pasifik (Büyük), Atlantik, Hint• Göller: Doğal (tektonik, karstik, volkanik, set) ve Yapay (baraj) göller• Akarsular: Açık ve kapalı havza akarsuları• Kaynaklar: Yamaç, karstik (voklüz), fay, artezyen, gayzer

2. Yer Altı Suları ve Kaynak Türleri

Yağışlarla yeryüzüne düşen suların geçirgen (kumlu, çakıllı, kalkerli) tabakalardan sızarak geçirimsiz (killi) bir tabaka üzerinde birikmesiyle yer altı suları oluşur. Yer altı suyunu tutan gözenekli kayaç katmanlarına akifer denir. Yer altı sularının yeryüzüne çıktığı noktalara kaynak (pınar) adı verilir:

1. Yamaç (Vadi) Kaynağı: Vadilerin yamaçlarının yer altı su tablasını kesmesiyle oluşan soğuk su kaynaklarıdır. 2. Karstik Kaynak (Voklüz): Kalker (kireç taşı) gibi eriyebilen kayaçların içindeki mağara ve boşluklarda biriken bol kireçli soğuk suların yüzeye çıkmasıdır (Akdeniz Bölgesi’nde yaygındır). 3. Artezyen Kaynağı: İki geçirimsiz tabaka arasında sıkışmış basınçlı yer altı suyunun, insanlar tarafından sondajla delinerek yüzeye fışkırarak çıkmasıdır (soğuk sudur, tarımsal sulamada kullanılır). 4. Fay Kaynağı: Kırıklı (faylı) jeolojik yapılarda derinlerden gelen, sıcaklığı yıl boyu değişmeyen ve mineralce zengin olan sıcak (termal/kaplıca) sulardır. 5. Gayzer Kaynağı: Aktif volkanik bölgelerde (İzlanda, ABD Yellowstone, Yeni Zelanda) belirli aralıklarla buharla birlikte fışkıran sıcak su kaynaklarıdır (Türkiye’de aktif volkan olmadığı için gayzer yoktur).

Yer Altı Su Kaynakları ve Web Tabanlı CBS UygulamalarıKaynak Türleri ve Özellikleri• Artezyen: İki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı suyun sondajla fışkırarak çıkması (soğuk su)• Fay Kaynağı: Kırık hatlarından çıkan sıcak ve mineralce zengin jeotermal su• Gayzer: Aktif volkanik bölgelerde fışkıran sıcak suWeb Tabanlı CBS ile Harita Uygulamaları• Veri Katmanları: Nokta, çizgi, poligon ve raster• Tematik Haritalama: Su havzaları, baraj doluluk oranları, kuraklık ve taşkın risk analizi• Sorgulama, tampon bölge (buffer) ve çakıştırma• Bulut tabanlı anlık paylaşım ve karar destek

3. Web Tabanlı CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) Uygulamaları

Web Tabanlı Coğrafi Bilgi Sistemleri (Web CBS), masaüstü CBS yazılımlarına ihtiyaç duymadan internet tarayıcıları veya mobil cihazlar üzerinden mekânsal verilerin görüntülenmesini, sorgulanmasını, analiz edilmesini ve paylaşılmasını sağlayan bulut tabanlı sistemlerdir (ATLAS, TUCBS, Google Earth Engine, ArcGIS Online vb.).

Web CBS’de yeryüzü bilgileri üst üste çakıştırılabilen katmanlar (layers) hâlinde tutulur: • Vektör Veri Katmanları: Nokta (su kaynakları, kuyular, meteoroloji istasyonları), Çizgi (akarsular, su boru hatları, fay hatları) ve Poligon/Alan (göller, su toplama havzaları, baraj alanları) olarak modellenir. • Raster (Hücresel) Veri Katmanları: Uydu görüntüleri, hava fotoğrafları ve Sayısal Yükselti Modelleri (SYM/DEM) piksellerden oluşur. Web CBS aracılığıyla bir su havzasında tampon bölge (buffer) analizi yapılarak baraj koruma kuşakları belirlenebilir, uydu görüntülerinden göl yüzey alanlarının yıllara göre küçülmesi (kuraklık analizi) hesaplanabilir ve taşkın risk haritaları anlık olarak kamuoyuyla paylaşılabilir.

Örnekler

  1. Örnek 1Dünya’daki tatlı suların en büyük kısmı hangi su kaynağında bulunmaktadır ve yüzey sularının tatlı sular içindeki payı nedir?

    Cevabı göster

    Dünya’daki toplam suyun %2,5’ini oluşturan tatlı suların en büyük kısmı (%68,7’si) kutup ve yüksek dağ buzullarında bulunmaktadır. İkinci sırada yer altı suları (%30,1), üçüncü sırada ise %1,2’lik payla yüzey tatlı suları (göller, bataklıklar ve akarsular) gelir.

  2. Örnek 2Bir gölün suyunun tatlı veya tuzlu/sodalı olmasını belirleyen en temel faktör nedir? Türkiye’den birer örnek veriniz.

    Cevabı göster

    En temel faktör gölün bir gideğeninin (göl ayağının) olup olmamasıdır. Gideğeni olan göller sularını yenilediği için tatlı (Beyşehir ve Eğirdir Gölleri); gideğeni olmayan kapalı havza gölleri ise buharlaşmayla mineraller biriktiği için tuzlu veya sodalıdır (Tuz Gölü ve Van Gölü).

  3. Örnek 3Fay kaynaklarının sularının sıcak ve mineral bakımından zengin olmasının nedeni nedir?

    Cevabı göster

    Fay kaynaklarında sular yer kabuğundaki derin kırık (fay) hatları boyunca magmaya yakın sıcak katmanlara kadar iner; burada jeotermal ısıyla ısınır ve geçtikleri kayaçlardaki mineralleri çözerek yüzeye sıcak ve şifalı (kaplıca/ılıca) su olarak çıkar.

  4. Örnek 4Web tabanlı bir CBS uygulamasında Türkiye’deki su kaynaklarını haritalayan bir araştırmacı; “Van Gölü”, “Kızılırmak Nehri” ve “Afyonkarahisar’daki bir jeotermal kuyu” verilerini hangi vektör veri tipleriyle göstermelidir?

    Cevabı göster

    • Van Gölü: Belirli bir yüz ölçümü ve sınırı olduğu için Poligon (Alan), • Kızılırmak Nehri: Uzunluk boyunca uzandığı için Çizgi (Hat), • Jeotermal Kuyu: Tek bir koordinat konumu belirttiği için Nokta veri tipiyle gösterilmelidir.

  5. Örnek 5Bir içme suyu barajının çevresindeki 1000 metrelik mesafede yapılaşmayı yasaklamak isteyen bir belediye, Web CBS’de hangi mekânsal analiz aracını kullanmalıdır?

    Cevabı göster

    Baraj poligonunun çevresinde belirli bir mesafe (1000 m) koruma kuşağı oluşturan Tampon Bölge (Buffer) Analizi aracını kullanmalıdır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Dünya’daki tatlı su kaynakları hacimsel büyüklüklerine göre en fazla olandan en az olana doğru sıralandığında aşağıdakilerden hangisi doğru olur?

  2. 2İki geçirimsiz tabaka arasında sıkışmış olan basınçlı yer altı suyunun sondajla delinerek yüzeye fışkırarak çıkmasıyla oluşan soğuk su kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

  3. 3Türkiye’de aktif volkanizma bulunmadığı için aşağıdaki su kaynaklarından hangisine doğal olarak rastlanmaz?

  4. 4Web tabanlı CBS uygulamalarında “akarsu kolları, sulama kanalları ve içme suyu boru hatları” aşağıdaki veri modellerinden hangisiyle temsil edilir?

  5. 5Aşağıdaki göllerden hangisi oluşumu bakımından bir “heyelan set gölü” örneğidir?

  6. 6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Gideğeni (göl ayağı) bulunan göllerin suları dışarı boşalabildiği için genellikle tatlıdır.
    • Fay kaynaklarının suları yağış miktarına ve mevsim sıcaklığına göre yıl içinde büyük değişim gösterir.
    • Kıta içlerine sokulmuş ve okyanuslara dar boğazlarla bağlanan Akdeniz ve Karadeniz gibi denizlere iç deniz denir.
    • Web tabanlı CBS uygulamalarını kullanabilmek için her kullanıcının bilgisayarına yüksek kapasiteli masaüstü yazılım kurması zorunludur.
    • Karstik kaynakların (voklüz) suları kireç (kalsiyum karbonat) bakımından zengindir.

  7. 7Aşağıdaki su kaynaklarını ve CBS kavramlarını doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  8. 8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Yeryüzündeki en geniş yüz ölçümüne ve en derin çukura (Mariana) sahip okyanus Okyanus’tur.
    2. Sularını denize veya okyanusa ulaştıramayan akarsuların beslendiği alanlara havza denir.
    3. Dalgaların bir koyun önünü kumlarla kapatması sonucunda oluşan kıyı set göllerine adı verilir.
    4. Bir akarsuyun herhangi bir kesitinden bir saniyede geçen su hacmine (akım) denir.
    5. Web tabanlı CBS’de göller ve su toplama havzaları gibi yüz ölçümü olan alanlar (alan) vektör verisiyle gösterilir.

  9. 9Kuraklık tehdidi altındaki bir göl havzasını inceleyen bir coğrafyacının; gölün su kaybını tespit etmek ve havzadaki su kaynaklarını yönetmek için Web tabanlı CBS’den nasıl yararlanabileceğini açıklayınız.

Kısaca

  • Suların Oransal Dağılımı: Dünya’daki toplam suyun %97,5’i tuzlu su (okyanus ve denizler), yalnızca %2,5’i tatlı sudur. Tatlı suların ise %68,7’si buzullarda, %30,1’i yer altı sularında ve %1,2’si yüzey tatlı sularında (göller, akarsular) bulunur.
  • Okyanuslar ve Denizler: Büyük (Pasifik), Atlas (Atlantik) ve Hint Okyanusu ana okyanuslardır; denizler ise kenar denizler ve iç denizler olarak ikiye ayrılır.
  • Göller: Doğal göller (tektonik, karstik, volkanik, buzul/sirk ve set gölleri) ile yapay göller (barajlar) olarak sınıflandırılır; gideğeni (ayağı) olan göllerin suları tatlı, gideğeni olmayan kapalı havza göllerinin suları tuzlu/sodalıdır.
  • Yer Altı Suları ve Kaynaklar: Akifer adı verilen geçirgen tabakalarda biriken sular; vadi/yamaç, karstik (voklüz), artezyen (soğuk sular) ile fay ve gayzer (sıcak/jeotermal sular) kaynakları şeklinde yüzeye çıkar.
  • Web Tabanlı CBS Uygulamaları: İnternet tarayıcısı üzerinden nokta, çizgi, poligon (vektör) ve uydu görüntüsü (raster) katmanlarını birleştirerek mekânsal sorgulama, tampon bölge (buffer) analizi ve tematik harita üretme sistemidir.

Bu dersin öteki kaynakları