İçeriğe geç

11. sınıf · Coğrafya · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Yeryüzündeki Su Kaynaklarının Sınıflandırılması: Okyanuslar, Denizler, Göller (Oluşumlarına Göre Göl Türleri), Akarsular ve Yer Altı Suları (COĞ.11.3.1)

3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Mavi Gezegen olarak adlandırılan Dünya yüzeyinin yaklaşık {%71}'i sularla kaplıdır ve bu su kütlesinin bütünü hidrosfer (su küre) olarak tanımlanır. Yeryüzündeki toplam su varlığının yaklaşık {%97}'sini okyanus ve denizlerdeki tuzlu sular oluştururken, tatlı su oranı {%3} düzeyindedir. Tatlı suların da büyük bölümü kutup ve dağ buzullarında ({%68,7}) ile yer altında ({%30,1}) bulunduğundan, göl ve akarsulardaki erişilebilir tatlı yüzey suları ekosistem ve insan yaşamı için hayati değer taşır.

Yeryüzündeki Su Dağılışı: Okyanuslar ve Denizler

Kıtalar arasındaki dev çanakları dolduran en büyük su kütlelerine okyanus adı verilir. Yüz ölçümü büyüklüğüne göre sıralanan üç büyük okyanus; Büyük Okyanus (Pasifik), Atlas Okyanusu (Atlantik) ve Hint Okyanusu'dur (Güney Okyanusu ve Arktik Okyanusu da tali okyanus havzaları olarak kabul edilir). Okyanuslarla bağlantısı bulunan ancak kıta kenarlarında veya kıta içlerinde yer alan daha küçük su kütlelerine ise deniz denir.

Denizler bulundukları konuma göre ikiye ayrılır: Kıta kenarlarında yer alıp okyanuslara geniş boğazlarla doğrudan bağlanan denizlere kenar deniz (Manş Denizi, Kuzey Denizi, Japon Denizi, Umman Denizi); kıta içlerine sokulmuş olup okyanuslara dar boğazlarla bağlanan denizlere ise iç deniz (Akdeniz, Karadeniz, Marmara Denizi, Kızıldeniz, Baltık Denizi) adı verilir.

Deniz sularının tuzluluk oranı; enleme (sıcaklık ve buharlaşma şiddetine), yağış miktarına, tatlı su (akarsu) girdisine ve deniz altı akıntılarına bağlı olarak değişir. Genel olarak Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçüldüğü ve buharlaşma azaldığı için denizlerin tuzluluk oranı düşer (örneğin Kızıldeniz'de tuzluluk binde 42 iken Baltık Denizi'nde binde 2-7 civarındadır).

DÜNYA'DAKİ SU VARLIĞININ DAĞILIŞI VE DENİZ TÜRLERİ YERYÜZÜNDEKİ SULARIN ORANI Tuzlu Sular (Okyanus ve Denizler): %97 Tatlı Sular (%3) Kendi İçinde Dağılımı: • Buzullar ve Kalıcı Karlar: %68,7 • Yer Altı Suları: %30,1 • Tatlı Yüzey Suları (Göl, Akarsu): %1,2 OKYANUSLAR VE DENİZ SINIFLANDIRMASI Büyüklüğe Göre Okyanuslar: 1. Büyük (Pasifik) > 2. Atlas (Atlantik) > 3. Hint Okyanusu Kenar Denizler (Kıta Kenarı): Manş Denizi, Kuzey Denizi, Japon Denizi, Umman Denizi İç Denizler (Boğazlarla Bağlı): Akdeniz, Karadeniz, Marmara, Kızıldeniz, Baltık Denizi
🔍 Büyütmek için dokunun

Göllerin Özellikleri ve Oluşumlarına Göre Göl Türleri

Karalar üzerindeki çanaklarda (çukur alanlarda) birikmiş ve okyanuslarla doğrudan bağlantısı olmayan durgun su kütlelerine göl denir. Bir gölün sularını dışarıya boşaltan akarsuya göl ayağı (gideğen) adı verilir. Gideğeni bulunan göllerin suları devinim hâlinde olduğu için tatlı (Beyşehir, Eğirdir, İznik, Sapanca, Baykal); gideğeni olmayan kapalı havza göllerinin suları ise iklim, buharlaşma ve kayaç yapısına bağlı olarak tuzlu (Tuz Gölü, Lut Gölü), acımtrak (Burdur, Acıgöl) veya sodalı (Van Gölü) özellik gösterir.

Çanak gölleri oluşum kökenlerine göre dörde ayrılır: 1) Yer kabuğu hareketleriyle çöken oluklarda oluşan tektonik göller (Hazar, Baykal, Aral, Lut, Tanganyika; Türkiye'de Tuz, Beyşehir, Eğirdir, İznik, Manyas, Ulubat, Sapanca, Hazar, Akşehir), 2) Kalker ve jips gibi eriyebilen kayaçlardaki polye/obruk çukurlarında oluşan karstik göller (İşkodra; Türkiye'de Salda, Kestel, Avlan, Suğla, Kızören Obruğu), 3) Yanardağ patlamasıyla oluşan krater, kaldera ve maar çukurlarındaki volkanik göller (Nemrut Kalderası, Meke Maarı, Acıgöl, Gölcük), 4) Buzul aşındırmasıyla oluşan sirk çukurlarındaki buzul (sirk) gölleri (İskandinavya ve Kanada gölleri; Türkiye'de Kaçkar, Cilo, Aladağlar ve Uludağ üzerindeki Aynalı, Kilimli gölleri).

Set gölleri ise bir vadi veya koyun önünün doğal engellerle kapanmasıyla oluşur: Heyelan set (Tortum, Sera, Abant, Yedigöller, Borabay), alüvyal set (Mogan, Eymir, Bafa/Çamiçi, Köyceğiz, Marmara, Uzun Göl), volkanik/lav set (Van Gölü — ayrıca tektonik kökenli karma yapılıdır —, Erçek, Nazik, Çıldır, Haçlı) ve kıyı set/lagün (Büyükçekmece, Küçükçekmece, Durusu/Terkos). Akarsular üzerine enerji, sulama ve içme suyu amacıyla inşa edilen barajlar (Atatürk, Keban, Karakaya, Hirfanlı, Yusufeli) ise yapay göllerdir.

OLUŞUMLARINA GÖRE DOĞAL GÖL TÜRLERİ VE ÖRNEKLERİ A) YERLİ KAYA (ÇANAK) GÖLLERİ 1. Tektonik Göller (Fay ve Çöküntü): Baykal, Hazar, Lut | Tuz, Beyşehir, Eğirdir, İznik, Sapanca 2. Karstik Göller (Polye ve Obruk): İşkodra | Salda, Kestel, Avlan, Kızören Obruğu 3. Volkanik Göller (Krater, Kaldera, Maar): Nemrut Kalderası, Meke Tuzlası (Maar), Acıgöl, Gölcük 4. Buzul (Sirk) Gölleri: Kaçkar, Cilo, Uludağ (Aynalı) B) DOĞAL SET GÖLLERİ 1. Heyelan Set Gölleri (Karadeniz): Tortum, Sera, Abant, Yedigöller, Borabay, Zinav 2. Alüvyal Set Gölleri (Akarsu Biriktirmesi): Mogan, Eymir, Bafa (Çamiçi), Köyceğiz, Uzun Göl 3. Volkanik (Lav) Set Gölleri (Doğu Anadolu): Van (Karma), Erçek, Nazik, Çıldır, Haçlı, Balık 4. Kıyı Set (Lagün): Büyükçekmece, Küçükçekmece, Durusu
🔍 Büyütmek için dokunun

Akarsular ve Yer Altı Su Kaynaklarının Sınıflandırılması

Belirli bir yatak içinde eğim boyunca sürekli veya mevsimlik olarak akan sulara akarsu denir. Akarsuyun doğduğu yere kaynak, denize veya göle döküldüğü yere ağız, kollarıyla birlikte sularını topladığı alana ise havza adı verilir. Sularını deniz ve okyanuslara ulaştırabilen havzalara açık havza (Fırat, Dicle, Kızılırmak, Amazon), ulaştıramayıp içerdeki bir gölde veya çölde son bulanlara ise kapalı havza (Aras-Kura'nın döküldüğü Hazar Havzası, Tuz Gölü ve Van Gölü havzaları) denir. Akarsuyun bir kesitinden saniyede geçen su hacmine (m3 /sn) debi (akım), akımın yıl içindeki değişim düzenine ise rejim (düzenli, düzensiz, karma) adı verilir.

Yağış sularının geçirimli tabakalardan sızarak geçirimsiz bir tabaka üzerinde birikmesiyle yer altı suları ve akiferler oluşur. Yer altı sularının yeryüzüne çıktığı noktalara kaynak denir ve beş ana gruba ayrılır: 1) Vadilerin yamaçlarında yer altı su tablasının yüzeyi kestiği yamaç (vadi) kaynağı, 2) Kalkerli arazilerde mağara boşluklarından çıkan bol ve kireçli karstik kaynak (voklüz), 3) İki geçirimsiz tabaka arasındaki sıkışmış suyun sondajla fışkırarak çıktığı artezyen kaynağı (beşerî müdahaleyle açılır).

Sıcak su kaynakları ise yerin derinliklerindeki iç ısıyla bağlantılıdır: 4) Kırık hatları boyunca yüzeye çıkan mineralce zengin, ılık veya sıcak sulara sahip fay kaynağı (kaplıca ve ılıcalar) ile 5) Aktif volkanik bölgelerde sıcak su ve buharın belirli aralıklarla basınçla fışkırdığı gayzer kaynağı (İzlanda, ABD Yellowstone, Yeni Zelanda; Türkiye'de aktif volkan olmadığı için gayzer yoktur).

YER ALTI SU KAYNAKLARI VE ÖZELLİKLERİ SOĞUK SU KAYNAKLARI 1. Yamaç (Vadi / Tabaka) Kaynağı: Vadi yamaçlarının yer altı su tablasını kesmesiyle oluşur. 2. Karstik Kaynak (Voklüz): Kalkerli arazilerde çıkar; suları soğuk, kireçli ve gürdür. 3. Artezyen Kaynağı (Sondaj): İki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı suyun sondajla çıkışı. SICAK (JEOTERMAL) SU KAYNAKLARI 4. Fay Kaynağı (Kaplıca / Ilıca): Fay hatları boyunca çıkar; debisi yıl boyu değişmez, çözünmüş mineral oranı yüksektir (Türkiye'de çok yaygındır). 5. Gayzer Kaynağı (Volkanik Fışkırma): Aktif volkanik sahalarda (İzlanda, ABD, Yeni Zelanda) sıcak su ve buharın periyodik olarak fışkırmasıyla oluşur.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Yeryüzündeki tatlı suların dağılışını oranlarıyla birlikte belirterek tatlı yüzey sularının neden korunması gerektiğini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Dünya'daki suların %97'si tuzlu, %3'ü tatlı sudur. Tatlı suların da %68,7'si buzullarda, %30,1'i yer altında bulunur; göl ve akarsulardaki erişilebilir tatlı yüzey suları tatlı suların %1,2'sini oluşturur. Bu oran çok sınırlı olduğu için tatlı yüzey sularının kirletilmeden ve tasarruflu kullanılması yaşamsal önem taşır.

  2. Örnek 2Kenar deniz ile iç deniz arasındaki farkı örneklerle açıklayınız.

    Cevabı göster

    Kıta kenarlarında yer alıp okyanuslara geniş boğazlarla doğrudan bağlanan denizlere kenar deniz (Manş Denizi, Kuzey Denizi, Japon Denizi) denir. Kıta içlerine sokulmuş olup okyanuslara dar boğazlarla bağlanan denizlere ise iç deniz (Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz, Baltık Denizi) adı verilir.

  3. Örnek 3Bir gölün suyunun tatlı, tuzlu veya sodalı olmasını belirleyen temel etkenler nelerdir?

    Cevabı göster

    En temel etken gölün gideğeninin (göl ayağının) bulunup bulunmamasıdır. Gideğeni olan göller fazla sularını dışarı boşalttığı için suları tatlıdır (Beyşehir, İznik). Gideğeni olmayan kapalı havza göllerinde ise kuraklık/buharlaşma şiddeti ve göl çanağındaki kayaçların kimyasal yapısı suyun tuzlu (Tuz Gölü) veya sodalı (Van Gölü) olmasına yol açar.

  4. Örnek 4Heyelan set gölleri ile kıyı set (lagün) göllerinin oluşum mekanizmalarını ve Türkiye'deki başlıca örneklerini karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Heyelan set gölleri, dik yamaçlardan kayan toprak kütlesinin bir akarsu vadisinin önünü kapatmasıyla oluşur (Tortum, Sera, Abant, Yedigöller). Kıyı set (lagün) gölleri ise dalga ve akıntıların getirdiği kumulların bir koy veya körfezin önünü kıyı kordonuyla kapatması sonucu oluşur (Büyükçekmece, Küçükçekmece, Durusu/Terkos).

  5. Örnek 5Akarsularda açık havza ve kapalı havza kavramlarını tanımlayarak havza türünü belirleyen faktörleri yazınız.

    Cevabı göster

    Sularını denize veya okyanusa ulaştırabilen akarsu havzalarına açık havza, ulaştıramayıp karaların iç kısmındaki bir gölde veya kurak alanda son bulanlara kapalı havza denir. Havza türünü iklim (yağış ve buharlaşma miktarı), yer şekillerinin uzanışı (dağların kıyıya paralel uzanması) ve arazinin karstik (geçirimli) yapısı belirler.

  6. Örnek 6Karstik kaynak (voklüz), artezyen kaynağı ve fay kaynağının oluşum özelliklerini karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Karstik kaynak, kalkerli arazilerdeki yer altı mağaralarından çıkan soğuk ve kireçli sudur. Artezyen kaynağı, iki geçirimsiz tabaka arasında sıkışan basınçlı yer altı suyunun insan eliyle sondaj yapılarak yüzeye çıkarılmasıdır. Fay kaynağı ise kırık hatları boyunca derinlerden yükselen sıcak ve mineralce zengin jeotermal sudur.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Yeryüzündeki tatlı su varlığının kendi içindeki dağılışı dikkate alındığında en büyük pay aşağıdakilerden hangisine aittir?

  2. 2Aşağıdaki göllerden hangisi oluşum kökeni bakımından diğerlerinden farklı bir grupta yer alır?

  3. 3İki geçirimsiz tabaka arasındaki geçirimli tabakada biriken basınçlı yer altı suyunun sondaj kuyusu açılarak fışkırma şeklinde yüzeye çıkarıldığı kaynak türü aşağıdakilerden hangisidir?

  4. 4Denizlerin tuzluluk oranları ile ilgili aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi doğrudur?

  5. 5

    • Okyanuslarla dar boğazlar aracılığıyla bağlantı kuran ve kıta içlerine sokulan denizlere iç deniz adı verilir.
    • Bir gölün sularını dışarı boşaltan gideğeni (göl ayağı) varsa o gölün suları genel olarak tatlıdır.
    • Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Durusu (Terkos) gölleri volkanik lav set göllerine örnektir.
    • Akarsuyun herhangi bir kesitinden bir saniyede geçen su hacmine debi (akım) adı verilir.
    • Türkiye genç oluşumlu bir ülke olduğu için aktif volkanik sahalarda görülen gayzer kaynakları bakımından çok zengindir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Yüz ölçümü bakımından Dünya'nın en büyük ve en derin okyanusu Okyanus'tur.
    2. Eriyebilen kalker ve jips kayaçlarının bulunduğu arazilerde polye ve obruk çukurlarının suyla dolmasıyla göller oluşur.
    3. Mogan, Eymir, Bafa (Çamiçi) ve Köyceğiz gölleri akarsuların taşıdığı malzemeyle oluşan set gölleridir.
    4. Bir akarsuyun akım (debi) miktarının yıl içinde gösterdiği mevsimlik değişim düzenine akarsu denir.
    5. Aktif volkanik bölgelerde sıcak su ve buharın belirli aralıklarla fışkırmasıyla oluşan kaynaklara adı verilir.

  8. 8Türkiye'de yer alan Beyşehir Gölü, Van Gölü, Tortum Gölü ve Büyükçekmece Gölü'nü oluşum kökenleri ve su kimyası (tatlı/sodalı) bakımından karşılaştırınız.

Kısaca

  • Yeryüzündeki suların %97'si tuzlu (okyanus ve denizler), %3'ü tatlıdır; tatlı suların en büyük kısmı (%68,7) buzullarda ve (%30,1) yer altında bulunur.
  • Denizler konuma göre kenar deniz ve iç deniz olarak ayrılır; Ekvator'dan kutuplara gidildikçe buharlaşma azaldığından tuzluluk oranı düşer.
  • Göller oluşumlarına göre yerli kaya çanak gölleri (tektonik, karstik, volkanik, buzul) ve set gölleri (heyelan, alüvyal, volkanik/lav, kıyı set) ile yapay barajlara ayrılır.
  • Gideğeni (göl ayağı) olan açık havza göllerinin suları tatlı, gideğeni olmayan kapalı havza göllerinin suları ise tuzlu, acı veya sodalıdır.
  • Yer altı su kaynakları soğuk sular (yamaç, karstik/voklüz, artezyen) ve sıcak jeotermal sular (fay ve gayzer kaynakları) olarak sınıflandırılır.

Bu dersin öteki kaynakları