İçeriğe geç

11. sınıf · Coğrafya · 11. hafta (30 Kasım-4 Aralık 2026)

Türkiye'nin Su Varlığı: Türkiye'nin Denizleri, Gölleri, Akarsuları ve Yer Altı Su Kaynaklarının Özellikleri (COĞ.11.3.1 & COĞ.11.3.2)

3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada olan Türkiye; genç oluşumlu dağlık topoğrafyası, zengin jeolojik yapısı ve çeşitli iklim tipleri sayesinde denizler, göller, akarsular ve yer altı suları bakımından çok yönlü bir su varlığına sahiptir. Bu su kaynaklarının doğru sınıflandırılması ve sürdürülebilir yönetimi, tarımsal sulamadan hidroelektrik enerji üretimine kadar ülkemizin geleceği için hayati önem taşır.

Türkiye'nin Denizleri ve Türkiye'deki Göllerin Sınıflandırılması

Türkiye'yi çevreleyen dört deniz (Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz) enlem, buharlaşma şiddeti ve tatlı su beslenmesine bağlı olarak farklı özellikler gösterir. Güneyden kuzeye doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçüldüğü ve buharlaşma azaldığı için deniz suyu sıcaklığı ve tuzluluk oranı azalır: Tuzluluk oranı en yüksek denizimiz Akdeniz (yaklaşık binde 38–39), en düşük denizimiz ise bol yağış ve akarsu beslenmesi alan Karadeniz'dir (yaklaşık binde 18). İstanbul ve Çanakkale boğazlarında Karadeniz'den Akdeniz'e doğru seviye farkından kaynaklanan üst akıntı, Akdeniz'den Karadeniz'e doğru ise yoğunluk (tuzluluk) farkından kaynaklanan alt akıntı görülür.

Türkiye'deki doğal göller çanaklarının oluşumuna göre sınıflandırılır: Tektonik göller fay hatları üzerindeki çöküntü havzalarında oluşmuştur (Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir, İznik, Manyas, Ulubat, Sapanca, Hazar, Akşehir, Eber, Burdur). Karstik göller Batı Toroslar'daki erime çukurlarında (polye/obruk) yoğunlaşır (Salda, Kestel, Avlan, Suğla, Kızören Obruğu). Volkanik göller patlama çukurlarında yer alır (Nemrut Kalderası, Meke Tuzlası Maarı, Acıgöl, Gölcük); buzul (sirk) gölleri ise yüksek dağ doruklarındadır (Kaçkar, Cilo, Uludağ, Aladağlar).

Bir çukurun önünün doğal engellerle kapanmasıyla set gölleri oluşur: Lavların vadileri tıkamasıyla volkanik (lav) set gölleri (Van Gölü, Nazik, Erçek, Haçlı, Çıldır, Balık), yamaç kütlelerinin vadileri kapatmasıyla heyelan set gölleri (Tortum, Sera, Abant, Yedigöller, Boraboy), akarsu alüvyonlarıyla alüvyal set gölleri (Mogan, Eymir, Bafa/Çamiçi, Köyceğiz, Marmara) ve dalga biriktirmesiyle kıyı set (lagün) gölleri (Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos/Durusu, Akyatan) meydana gelmiştir. Gideğeni (göl ayağı) bulunan göllerin suları tatlı (Beyşehir, Eğirdir, İznik, Sapanca), kapalı havzada yer alıp gideğeni olmayanların suları ise tuzlu, acı veya sodalıdır (Van Gölü sodalı, Tuz Gölü tuzlu, Burdur ve Acıgöl acı).

TÜRKİYE'DEKİ DOĞAL GÖLLERİN OLUŞUM KÖKENLERİNE GÖRE TASNİFİ A) YERLİ KAYA (ÇANAK) GÖLLERİ 1. Tektonik Göller: Tuz, Beyşehir, Eğirdir, İznik, Manyas, Ulubat, Sapanca, Hazar 2. Karstik Göller: Salda, Kestel, Avlan, Suğla, Kızören Obruk Gölü 3. Volkanik Göller: Nemrut Kalderası, Meke Maarı, Acıgöl, Isparta Gölcük 4. Buzul (Sirk) Gölleri: Kaçkar, Cilo (Buzul), Uludağ (Kilimli, Aynalı), Aladağlar B) DOĞAL SET GÖLLERİ 1. Volkanik (Lav) Set: Van Gölü (Karma), Erçek, Nazik, Haçlı, Çıldır, Balık 2. Heyelan Set: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller, Boraboy, Zinav 3. Alüvyal Set: Mogan, Eymir, Bafa (Çamiçi), Köyceğiz, Marmara 4. Kıyı Set (Lagün): Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos (Durusu), Akyatan
🔍 Büyütmek için dokunun

Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri ve Havzaları

Türkiye ortalama yükseltisi fazla (1142 m) ve engebeli bir yarımada olduğu için akarsularımızın boyları genellikle kısadır; yatak eğimleri ve akış hızları yüksektir. Bu durum Türkiye akarsularının aşındırma gücünü ve hidroelektrik enerji potansiyelini artırırken, denge profiline ulaşamadıkları için (Bartın Çayı'nın ağız kısmı hariç) ulaşıma (taşımacılığa) elverişsiz olmalarına yol açar. Ayrıca yarı kurak iklim şartları ve sağanak yağışlar nedeniyle akarsularımızın rejimleri genellikle düzensizdir; ilkbahar kar erimeleriyle debi yükselir, yaz kuraklığında düşer.

Sularını denizlere ulaştırabilen akarsular açık havza, ulaştıramayanlar ise kapalı havza oluşturur: Karadeniz Havzası'na dökülenler; Çoruh, Yeşilırmak, Kızılırmak (sınırlarımız içinde en uzun akarsuyumuz: 1355 km), Bartın, Filyos ve Sakarya'dır. Marmara Havzası'na Susurluk; Ege Havzası'na Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes; Akdeniz Havzası'na ise Dalaman, Eşen, Aksu, Köprüçay, Manavgat, Göksu, Seyhan, Ceyhan ve Asi dökülür.

Kaynağını Türkiye'den alıp sınırlarımız dışındaki deniz ve göllere dökülen önemli akarsularımız da vardır: Fırat ve Dicle nehirleri Basra Körfezi'ne (Hint Okyanusu'na), Çoruh Gürcistan üzerinden Karadeniz'e, Aras ve Kura nehirleri ise Hazar Gölü kapalı havzasına dökülür. Türkiye'nin iç kesimlerinde yer alan başlıca kapalı havzalar ise Tuz Gölü (Konya) Kapalı Havzası, Van Gölü Kapalı Havzası, Göller Yöresi (Afyon-Akarçay ve Burdur) kapalı havzalarıdır.

TÜRKİYE'NİN AKARSU HAVZALARI VE SINIR AŞAN SULARIMIZ Karadeniz & Marmara • Kızılırmak (En uzun iç nehir) • Yeşilırmak (Çarşamba Deltası) • Sakarya, Filyos, Bartın Çayı • Çoruh (Gürcistan'dan dökülür) Marmara: Susurluk Çayı Ege: Meriç (Yunanistan sınırı), Bakırçay, Gediz, K. ve B. Menderes Akdeniz & Basra Havzası • Seyhan ve Ceyhan (Çukurova) • Göksu (Silifke Deltası) • Manavgat, Köprüçay, Aksu, Dalaman • Asi (Lübnan-Suriye'den gelir) Basra Körfezi (Dışa Akışlı): Fırat ve Dicle Nehirleri Kapalı Havzalarımız • Tuz Gölü / Konya Kapalı Havzası • Van Gölü Kapalı Havzası • Göller Yöresi (Burdur, Acıgöl) • Akarçay (Afyon) Havzası Hazar Gölü Kapalı Havzası: Aras ve Kura Nehirleri
🔍 Büyütmek için dokunun

Türkiye'de Yer Altı Suları, Kaynak Türleri ve Barajlar

Türkiye jeolojik bakımdan genç ve kırıklı bir arazi yapısına sahip olduğundan yer altı suları ve kaynak (memba) çeşitliliği açısından oldukça zengindir. Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay kuşakları boyunca yerin derinliklerinden ısınarak yüzeye çıkan ve mineralce zengin olan fay kaynakları (kaplıca ve ılıcalar) yaygın olarak görülür. Afyonkarahisar, Bursa, Denizli (Pamukkale), Yalova, Kütahya, İzmir (Balçova) ve Ankara (Kızılcahamam) termal turizm ve jeotermal enerji (Aydın Germencik, Denizli Sarayköy) açısından öne çıkan merkezlerdir.

Akdeniz Bölgesi'nde (özellikle Teke ve Taşeli platoları ile Göller Yöresi'nde) kireç taşı (kalker) tabakalarının erimesiyle oluşan boşluklarda biriken sular, yüzeye gür ve kireçli karstik kaynaklar (voklüz) olarak çıkar. Konya, Ergene, Çukurova, Bursa ve İnegöl gibi çanaklaşmış ovalarda ise iki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı yer altı suyunun sondajla çıkarıldığı artezyen kaynaklar tarımsal sulamada yoğun biçimde kullanılır. Karadeniz ve Doğu Anadolu'nun dağlık kesimlerinde de soğuk ve tatlı sulu vadi/yamaç kaynakları yaygındır.

Türkiye'de içme suyu temini, tarımsal sulama, taşkın koruma ve hidroelektrik enerji üretimi amacıyla akarsular üzerinde çok sayıda yapay göl (baraj) inşa edilmiştir. Fırat Nehri üzerinde Atatürk, Keban ve Karakaya; Dicle Nehri üzerinde Ilısu (Veysel Eroğlu) ve Kralkızı; Çoruh Nehri üzerinde Türkiye'nin en yüksek gövdeli barajları olan Yusufeli ve Deriner; Kızılırmak üzerinde Hirfanlı ve Altınkaya; Yeşilırmak üzerinde Hasan Uğurlu ve Suat Uğurlu başlıca barajlarımızdır.

TÜRKİYE'DE YER ALTI KAYNAKLARI VE BAŞLICA BARAJ GÖLLERİ 1. Türkiye'nin Yer Altı Su Kaynakları • Fay Kaynakları: KAF, DAF ve BAF hatları boyunca yaygındır (Afyon, Bursa, Denizli, Aydın; jeotermal). • Karstik Kaynaklar (Voklüz): Akdeniz ve Batı Toroslar'da yaygındır; suları soğuk ve kireçlidir. • Artezyen Kaynaklar: Konya, Ergene, Bursa ve Çukurova'da sondajla çıkarılır; aşırı çekim obruk yapar. • Gayzer: Aktif volkan olmadığı için Türkiye'de yoktur. 2. Akarsularımız ve Önemli Barajlar • Fırat Nehri: Atatürk, Keban, Karakaya, Birecik • Dicle Nehri: Ilısu (Veysel Eroğlu), Kralkızı, Devegeçidi • Çoruh Nehri: Yusufeli, Deriner, Borçka, Muratlı • Kızılırmak: Hirfanlı, Altınkaya, Kesikköprü • Yeşilırmak: Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu, Almus • Seyhan ve Ceyhan: Seyhan, Çatalan, Aslantaş
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Akdeniz'den Karadeniz'e doğru gidildikçe denizlerimizin tuzluluk oranının azalmasının nedenlerini ve bunun İstanbul-Çanakkale boğazlarındaki akıntı sistemine etkisini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Güneyden kuzeye gidildikçe enlem etkisiyle güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, sıcaklık ve buharlaşma azalır; ayrıca Karadeniz'de yağış ve tatlı su (akarsu) girdisi fazladır. Bu nedenle Akdeniz'in tuzluluğu (binde 38-39) ve yoğunluğu Karadeniz'den (binde 18) yüksektir. Boğazlarda Karadeniz'den Akdeniz'e seviye farkıyla üst akıntı, Akdeniz'den Karadeniz'e ise yoğunluk farkıyla tuzlu alt akıntı oluşur.

  2. Örnek 2Türkiye'deki doğal set göllerini oluşum biçimlerine göre 4 gruba ayırarak her birine ikişer göl örneği veriniz.

    Cevabı göster

    1) Volkanik (lav) set gölleri: Van Gölü, Erçek (veya Nazik, Çıldır). 2) Heyelan set gölleri: Tortum, Sera (veya Abant, Yedigöller). 3) Alüvyal set gölleri: Mogan, Bafa/Çamiçi (veya Köyceğiz, Eymir). 4) Kıyı set (lagün) gölleri: Büyükçekmece, Terkos/Durusu (veya Küçükçekmece).

  3. Örnek 3Türkiye'de göl sularının tatlı, tuzlu veya sodalı olmasını belirleyen temel faktörler nelerdir? Örneklerle açıklayınız.

    Cevabı göster

    Temel faktör gölün bir gideğeninin (göl ayağının) bulunup bulunmaması, iklim (buharlaşma) ve arazinin kayaç yapısıdır. Beyşehir, Eğirdir ve İznik gölleri fazla sularını bir gideğenle dışarı boşalttıkları için tatlı suludur. Kapalı havzada yer alıp gideğeni olmayan Tuz Gölü şiddetli buharlaşmayla tuzlu, Van Gölü ise volkanik kayaçların kimyasal yapısıyla sodalı (alkali) özellik kazanmıştır.

  4. Örnek 4Türkiye akarsularının genel özellikleri nelerdir ve neden ulaşım (taşımacılık) için elverişli değillerdir?

    Cevabı göster

    Türkiye genç oluşumlu, yüksek ve engebeli bir ülke olduğu için akarsularımızın yatak eğimleri fazla, akış hızları yüksek ve boyları kısadır; denge profiline ulaşmamışlardır ve rejimleri genellikle düzensizdir. Bu nedenlerle hidroelektrik enerji potansiyelleri çok yüksek olmasına rağmen Bartın Çayı'nın ağız kısmı dışında ulaşıma elverişli değillerdir.

  5. Örnek 5Kaynağını Türkiye'den alıp sınırlarımız dışına çıkan akarsular ile ülke dışından doğup Türkiye'den denize dökülen akarsuları sınıflandırınız.

    Cevabı göster

    Türkiye'den doğup ülke dışına çıkanlar: Fırat ve Dicle (Basra Körfezi'ne), Aras ve Kura (Hazar Gölü'ne), Çoruh (Gürcistan'dan Karadeniz'e). Ülke dışından doğup Türkiye'den denize dökülenler ise: Meriç (Bulgaristan'dan gelip Ege Denizi'ne) ve Asi (Lübnan-Suriye'den gelip Akdeniz'e).

  6. Örnek 6Türkiye'de fay kaynaklarının ve karstik kaynakların (voklüz) coğrafi dağılışını jeolojik yapıyla ilişkilendirerek açıklayınız.

    Cevabı göster

    Fay kaynakları Türkiye'nin genç tektonik yapısına bağlı olarak Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu (Ege) kırık hatları boyunca yoğunlaşır ve sıcak suları kaplıca/jeotermal enerji sağlar. Karstik kaynaklar (voklüz) ise suda kolay eriyen kireç taşı (kalker) tabakalarının geniş yer kapladığı Akdeniz Bölgesi ve Batı Toroslar'da (Teke, Taşeli, Göller Yöresi) yaygındır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıda verilen Türkiye'deki göllerden hangisi oluşum kökeni bakımından 'heyelan set gölü' grubunda yer alır?

  2. 2Türkiye akarsularının genel özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  3. 3Kaynağını Türkiye sınırları içinden alarak ülke dışındaki Hazar Gölü kapalı havzasına dökülen akarsu çiftimiz aşağıdakilerden hangisidir?

  4. 4Türkiye'nin yer altı su kaynaklarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Akdeniz'den Karadeniz'e doğru gidildikçe enlem ve buharlaşma azalmasına bağlı olarak deniz suyu tuzluluk oranı azalır.
    • Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü olan Beyşehir Gölü ile Eğirdir Gölü tektonik ve karstik süreçlerle oluşmuş karma göllerdir.
    • Meriç ve Asi nehirleri Türkiye topraklarından doğup komşu ülkelerden denize dökülen akarsularımızdır.
    • Çoruh Nehri üzerinde inşa edilen Yusufeli ve Deriner barajları Türkiye'nin en yüksek gövdeli barajları arasında yer alır.
    • Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos (Durusu) gölleri lavların vadileri kapatmasıyla oluşmuş volkanik set gölleridir.

  6. 6Aşağıdaki Türkiye su varlığı unsurlarını uygun özellikleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun coğrafi kavramlarla tamamlayınız.

    1. İstanbul ve Çanakkale boğazlarında Akdeniz'den Karadeniz'e doğru tuzluluk ve farkından kaynaklanan alt akıntı görülür.
    2. Bir gölün fazla sularını dışarıya boşaltan ve göl suyunun tatlı kalmasını sağlayan akarsuya (göl ayağı) denir.
    3. Salda, Kestel, Avlan ve Kızören Obruğu gölleri kireç taşlarının erimesiyle oluşan göller grubunda yer alır.
    4. Fırat Nehri üzerinde inşa edilen Barajı, Türkiye'nin en büyük yapay gölü (baraj gölü) olma özelliğini taşır.
    5. Konya Kapalı Havzası'nda tarımsal sulama için aşırı suyu çekilmesi obruk oluşumlarını hızlandırmaktadır.

  8. 8Türkiye'nin jeomorfolojik (yer şekilleri) özelliklerinin akarsularımızın akış hızı, aşındırma gücü, ulaşım elverişliliği ve hidroelektrik enerji potansiyeli üzerindeki etkilerini neden-sonuç ilişkisiyle açıklayınız.

Kısaca

  • Türkiye'nin Denizleri: Güneyden kuzeye (Akdeniz'den Karadeniz'e) gidildikçe enlem ve buharlaşma azaldığından deniz suyu sıcaklığı ve tuzluluğu azalır.
  • Doğal Göllerimiz: Tektonik (Tuz, Beyşehir, İznik), karstik (Salda, Kestel), volkanik (Nemrut, Meke), buzul (Kaçkar, Uludağ) ve set gölleri (Van, Tortum, Bafa, Terkos) olarak ayrılır.
  • Akarsuların Özellikleri: Yatak eğimleri ve akış hızları yüksektir, rejimleri düzensizdir, denge profiline ulaşmadıklarından HES potansiyelleri yüksek fakat ulaşıma elverişsizdir.
  • Akarsu Havzaları: Kızılırmak, Yeşilırmak ve Sakarya Karadeniz'e; Seyhan, Ceyhan ve Göksu Akdeniz'e; Fırat ve Dicle Basra Körfezi'ne; Aras ve Kura ise Hazar Gölü'ne dökülür.
  • Yer Altı Suları ve Barajlar: Fay hatlarında sıcak fay kaynakları, Akdeniz'de karstik (voklüz) kaynaklar, çukur ovalarda artezyenler yaygındır; Fırat ve Çoruh üzerinde dev barajlar kurulmuştur.

Bu dersin öteki kaynakları