İçeriğe geç

11. sınıf · Coğrafya · 10. hafta (23-27 Kasım 2026)

Yeryüzündeki Su Kaynaklarının Sınıflandırılması (Okyanuslar, Denizler, Göller, Akarsular, Yer Altı Suları) ve Su Döngüsü (COĞ.11.3.1)

3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Yeryüzünün yaklaşık yüzde yetmiş birini kaplayan su küre (hidrosfer), biyosferin devamlılığını sağlayan ve yeryüzünü şekillendiren temel doğal sistemdir. Güneş enerjisi ve yer çekiminin etkisiyle okyanuslar, atmosfer, karalar ve canlılar arasında kesintisiz olarak işleyen su döngüsü (hidrolojik döngü), yeryüzündeki tuzlu ve tatlı su kaynaklarının dağılışını ve yenilenmesini kontrol eder.

Su Küre (Hidrosfer), Su Döngüsü ve Okyanuslar - Denizler

Yeryüzündeki toplam su varlığının yaklaşık %97,5'i okyanus ve denizlerdeki tuzlu sulardan, %2,5'i ise tatlı sulardan oluşur. Tatlı suların da büyük bölümü (%68,7'si) kutuplardaki ve yüksek dağlardaki buzullarda katı hâlde, yaklaşık %30,1'i yer altı sularında ve %1,2'si yüzey sularında (göller, akarsular, bataklıklar, atmosferik nem ve toprak nemi) bulunur. Suyun buharlaşma, terleme, yükselme, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve yer altına sızma (infiltrasyon) aşamalarıyla küreler arasında dolaşmasına su döngüsü denir.

Kıtalar arasındaki büyük çukurlukları dolduran dev su kütlelerine okyanus adı verilir; yüz ölçümü büyüklüğüne göre sırasıyla Büyük Okyanus (Pasifik), Atlas Okyanusu (Atlantik) ve Hint Okyanusu (ve Güney Okyanusu ile Arktik Okyanusu) yer alır. Okyanuslarla bağlantısı olan ancak kıta kenarlarında veya içlerinde bulunan daha küçük su kütlelerine ise deniz denir.

Denizler konumlarına göre ikiye ayrılır: Okyanuslara geniş boğazlarla doğrudan sokulmuş olanlara kenar deniz (Manş Denizi, Kuzey Denizi, Umman Denizi, Japon Denizi, Çin Denizi); kıta içlerine sokulmuş olup okyanuslara dar boğazlarla bağlananlara ise iç deniz (Akdeniz, Karadeniz, Marmara Denizi, Kızıldeniz, Baltık Denizi) adı verilir. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçüldüğü ve buharlaşma azaldığı için deniz sularının tuzluluk oranı azalır (Kızıldeniz ve Akdeniz'in tuzluluğu, Karadeniz ve Baltık Denizi'nden yüksektir).

YERYÜZÜNDEKİ SU KAYNAKLARININ ORANSAL DAĞILIŞI VE DENİZ TÜRLERİ Küresel Su Varlığının Dağılımı Tuzlu Sular (Okyanus ve Denizler): %97,5 Büyük (Pasifik), Atlas ve Hint Okyanusları Tatlı Sular: %2,5 (Kendi İçindeki Dağılımı) • Buzullar ve Kalıcı Karlar: %68,7 • Yer Altı Suları: %30,1 • Tatlı Yüzey Suları (Göl, Akarsu vb.): %1,2 Denizlerin Konumuna Göre Tasnifi 1. Kenar Denizler Kıta kenarlarında okyanusla geniş bağlantılı: Manş, Kuzey, Umman, Japon ve Karayip Denizleri 2. İç Denizler Kıta içlerinde dar boğazlarla bağlantılı: Akdeniz, Karadeniz, Marmara, Kızıldeniz, Baltık
🔍 Büyütmek için dokunun

Kara İçi Su Kaynakları: Göllerin ve Akarsuların Sınıflandırılması

Karalar üzerindeki çanaklarda (havzalarda) birikmiş durgun su kütlelerine göl denir. Bir gölün sularını dışarıya boşaltan akarsuya göl ayağı (gideğen) adı verilir. Gideğeni bulunan (açık havza) göllerin suları devinim hâlinde olduğu için tatlı (Beyşehir, Eğirdir, İznik, Sapanca, Hazar hariç Baykal ve Superior); gideğeni bulunmayan (kapalı havza) göllerin suları ise buharlaşmayla tuz biriktiği için tuzlu, acı veya sodalıdır (Tuz Gölü, Van Gölü, Burdur Gölü, Lut Gölü).

Göller çanaklarının oluşum kökenine göre doğal göller ve yapay göller (barajlar) olarak ikiye ayrılır. Doğal göller kendi içinde; tektonik göller (Baykal, Tanganyika, Hazar, Tuz, Beyşehir, İznik), karstik göller (Salda, Kestel, Avlan, İşkodra), volkanik göller (Nemrut, Meke, Acıgöl, Gölcük), buzul (sirk) gölleri (Kaçkar, Uludağ, Cilo, İskandinavya ve Kanada gölleri) ve set gölleri (heyelan set: Tortum, Sera, Abant; alüvyal set: Eymir, Mogan, Bafa; volkanik/lav set: Van, Erçek, Çıldır; kıyı set/lagün: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos) şeklinde sınıflandırılır.

Belirli bir yatak içinde eğim boyunca sürekli veya dönemsel akan sulara ise akarsu denir. Sularını deniz ve okyanuslara ulaştırabilen akarsular açık havza (Fırat, Dicle, Kızılırmak, Nil, Amazon, Tuna), ulaştıramayıp gölde veya çölde son bulanlar kapalı havza (Aras ve Kura nehirleri -> Hazar Gölü; Akarçay) oluşturur. Akarsuyun yıl içindeki akım (debi) değişimine rejim (düzenli veya düzensiz rejim), beslendiği kaynaklara göre ise yağmur, kar-buz, göl, yer altı suyu ve karma rejimli akarsular denir.

OLUŞUM KÖKENLERİNE GÖRE GÖLLERİN SINIFLANDIRILMASI 1. Yer Yapısı Kökenli Göller • Tektonik Göller: Baykal, Hazar, Lut, Tuz, Beyşehir, Manyas, İznik, Sapanca, Eğirdir. • Volkanik (Krater/Maar): Nemrut, Meke, Acıgöl, Gölcük. • Karstik ve Buzul (Sirk): Salda, Kestel (Karstik); Aynalı, Kilimli (Buzul/Sirk). 2. Doğal Set Gölleri • Volkanik (Lav) Set: Van (Karma), Erçek, Çıldır, Nazik. • Heyelan Set Gölleri: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller. • Alüvyal Set Gölleri: Eymir, Mogan, Bafa (Çamiçi), Köyceğiz. • Kıyı Set (Lagün): Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos. 3. Kimyasal Özellik ve Yapay • Gideğeni Olan (Açık): Suları tatlıdır (Beyşehir, İznik, Sapanca, Çıldır, Hazar hariç Baykal). • Gideğeni Olmayan (Kapalı): Tuzlu/Sodalı (Tuz, Van, Burdur). • Yapay Göller (Barajlar): Atatürk, Keban, Karakaya, Hirfanlı, Deriner ve Yusufeli Baraj Gölleri.
🔍 Büyütmek için dokunun

Yer Altı Suları ve Kaynak (Memba) Türleri

Yağış ve yüzey sularının geçirimli zeminlerden (kum, çakıl, kireç taşı) yer altına sızarak geçirimsiz bir tabaka (kil, şist) üzerinde birikmesiyle yer altı suları oluşur; yer altı suyunu tutan gözenekli kayaç tabakasına akifer denir. Yer altı sularının yeryüzüne kendiliğinden veya sondajla çıktığı noktalara kaynak (memba / pınar) adı verilir.

Soğuk su kaynakları oluşum yapılarına göre dörde ayrılır: (1) Yamaç (Vadi) Kaynağı: Akarsu vadisinin yer altı su tablasını kesmesiyle yamaçlardan çıkan kaynaklardır. (2) Karstik Kaynak (Voklüz): Kalker (kireç taşı) gibi eriyebilen karstik arazilerde yer altı boşluklarında biriken suların yüzeye çıktığı, bol kireçli ve debisi yüksek kaynaklardır (Akdeniz Bölgesi). (3) Tabaka Kaynağı: Kıvrımlı tabakalardaki yer altı suyunun yüzeye çıkmasıdır. (4) Artezyen Kaynağı: Çanaklaşmış (senklinal) iki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı yer altı suyunun, insan eliyle sondaj yapılarak fışkırır tarzda çıkarıldığı beşerî müdahaleli kaynaktır (Trakya/Ergene, Konya ve Çukurova havzaları).

Yerin derinliklerindeki magma ısısıyla ısınmış ve mineralce zengin sıcak su kaynakları ise ikiye ayrılır: Kırıklı (faylı) arazilerde yer kabuğu kırıkları boyunca yükselen ve kaplıca/ılıca ile jeotermal enerji üretiminde kullanılan kaynaklara fay kaynağı; aktif volkanik bölgelerde ısınan basınçlı su ve buharın belirli aralıklarla fışkırmasıyla oluşan kaynaklara ise gayzer (İzlanda, ABD-Yellowstone, Yeni Zelanda) adı verilir; Türkiye'de aktif yanardağ bulunmadığı için gayzer görülmez.

YER ALTI SUYU KAYNAKLARININ (MEMBA) SINIFLANDIRILMASI Soğuk Su Kaynakları (İklimden Etkilenir) • Karstik Kaynak (Voklüz): Kalkerli arazilerde çıkar, suları kireçlidir (Akdeniz). • Artezyen Kaynağı (Sondajlı): İki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı suyun insan sondajıyla fışkırarak çıkması (Ergene, Konya). • Yamaç (Vadi) ve Tabaka Kaynağı: Vadi yamaçlarından veya kıvrımlı tabakalardan çıkar. Sıcak Su Kaynakları (Jeotermal Kökenli) • Fay Kaynağı (Kaplıca / Ilıca / İçmece): Kırık hatları boyunca derinlerden yükselir. Debisi ve sıcaklığı yıl boyu değişmez; mineralce zengindir (Ege Bölgesi: Denizli, Afyon, Kütahya). • Gayzer Kaynağı: Aktif volkanik sahalarda basınçlı sıcak su ve buharın periyodik fışkırmasıdır (İzlanda, ABD; Türkiye'de aktif volkan olmadığı için görülmez).
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Yeryüzündeki toplam su varlığı içinde tatlı suların oranını ve tatlı su kaynaklarının kendi içindeki büyüklük sıralamasını yazınız.

    Cevabı göster

    Yeryüzündeki suların %97,5'i okyanus ve denizlerdeki tuzlu sulardan, %2,5'i ise tatlı sulardan oluşur. Tatlı suların kendi içindeki dağılımında birinci sırada %68,7 ile buzullar ve kalıcı karlar, ikinci sırada %30,1 ile yer altı suları, üçüncü sırada ise %1,2 ile tatlı yüzey suları (göller, akarsular, bataklıklar ve atmosferik su buharı) yer alır.

  2. Örnek 2Kenar deniz ile iç deniz kavramlarını karşılaştırarak her birine ikişer örnek veriniz.

    Cevabı göster

    Kenar denizler, kıtaların kenarlarında yer alan ve okyanuslarla geniş boğazlar/açıklıklar aracılığıyla doğrudan bağlantılı olan denizlerdir (Manş Denizi, Umman Denizi, Japon Denizi). İç denizler ise kıta içlerine sokulmuş olup okyanuslara dar boğazlarla bağlanan denizlerdir (Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz, Baltık Denizi).

  3. Örnek 3Bir gölün suyunun tatlı, tuzlu veya sodalı olmasını belirleyen temel coğrafi faktörleri örneklerle açıklayınız.

    Cevabı göster

    Temel faktör gölün gideğeninin (göl ayağının) olup olmamasıdır. Gideğeni olan açık havza göllerinde su sürekli yenilendiği için su tatlıdır (Beyşehir ve İznik Gölleri). Gideğeni olmayan kapalı havza göllerinde ise su buharlaşmayla kaybedildiğinden suda çözünmüş mineraller birikir; arazi yapısına göre su tuzlu (Tuz Gölü), acı (Burdur Gölü) veya sodalı (Van Gölü) olur.

  4. Örnek 4Türkiye'deki göllerden Tortum, Bafa (Çamiçi), Büyükçekmece ve Çıldır göllerini oluşum kökenlerine (set türlerine) göre sınıflandırınız.

    Cevabı göster

    Tortum Gölü (Erzurum) heyelan kütlesinin vadiyi kapatmasıyla oluşan 'heyelan set gölü'; Bafa Gölü (Aydın) Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyonlarla oluşan 'alüvyal set gölü'; Büyükçekmece Gölü (İstanbul) dalgaların koy önünü kapatmasıyla oluşan 'kıyı set gölü (lagün)'; Çıldır Gölü (Ardahan-Kars) ise lav akıntısıyla oluşan 'volkanik (lav) set gölü'dür.

  5. Örnek 5Karstik kaynak (voklüz), artezyen kaynağı ve fay kaynağını oluşum mekanizması ve sularının özellikleri bakımından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Karstik kaynak (voklüz), kireç taşı (kalker) boşluklarında biriken soğuk ve bol kireçli suların yüzeye çıkmasıdır. Artezyen kaynağı, iki geçirimsiz tabaka arasında sıkışan basınçlı soğuk suyun insan eliyle sondaj yapılarak fışkırtılmasıdır. Fay kaynağı ise kırık hatları boyunca derinlerden yükselen, sıcaklığı ve debisi mevsimlere göre değişmeyen mineralce zengin sıcak (jeotermal) su kaynağıdır.

  6. Örnek 6Türkiye'de fay kaynakları çok yaygın olduğu hâlde gayzer kaynaklarının görülmemesinin nedenini jeolojik yapıyla ilişkilendirerek açıklayınız.

    Cevabı göster

    Türkiye Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alan genç oluşumlu ve kırıklı (faylı) bir arazi yapısına sahip olduğu için fay kaynakları (kaplıcalar) çok yaygındır. Ancak gayzer kaynakları aktif volkanik faaliyetlerin sürdüğü bölgelerde görülür; Türkiye'deki volkanlar sönmüş durumda olduğundan ülkemizde gayzer kaynağı bulunmaz.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Yeryüzündeki tatlı su kaynaklarının (%2,5) kendi içindeki oransal dağılışı dikkate alındığında, tatlı su miktarının en fazla olandan en az olana doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

  2. 2Aşağıdaki denizlerden hangisi kıta içlerine sokulmuş ve okyanuslara dar boğazlarla bağlanmış olan 'iç deniz' grubunda yer almaz?

  3. 3Aşağıdaki göl ve oluşum kökeni (sınıfı) eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

  4. 4Çanaklaşmış (senklinal) iki geçirimsiz tabaka arasında bulunan geçirimli tabakadaki basınçlı yer altı suyunun, insanlar tarafından sondaj borusu çakılarak yeryüzüne fışkırır şekilde çıkarılmasıyla oluşan kaynak türü aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı ve buharlaşma azaldığı için denizlerin tuzluluk oranı genel olarak azalır.
    • Sularını bir gideğen (göl ayağı) aracılığıyla dışarıya boşaltan göllerin suları tatlı olma özelliği gösterir.
    • Fay kaynaklarının su sıcaklığı ve akımı mevsimlik yağış değişimlerinden doğrudan etkilenir.
    • Türkiye'de aktif volkanik alanlar geniş yer kapladığı için Ege ve Doğu Anadolu bölgelerinde gayzer kaynakları yaygındır.
    • Yağış sularının geçirimli zeminlerden yer altına sızması olayına su döngüsünde infiltrasyon (sızma) adı verilir.

  6. 6Aşağıdaki su kaynaklarını ve terimleri uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Yeryüzündeki okyanuslar arasında yüz ölçümü ve ortalama derinliği en fazla olan okyanus Okyanusu'dur.
    2. Sularını deniz veya okyanuslara ulaştıramayıp kurak bir bölgede ya da gölde son bulan akarsular havza özelliği gösterir.
    3. Türkiye'nin en büyük gölü olan Gölü, hem tektonik çöküntü hem de Nemrut volkanından çıkan lavların vadinin önünü kapatmasıyla oluşmuş karma yapılı bir göldür.
    4. Aktif volkanik bölgelerde ısınan basınçlı yer altı sularının ve buharın belirli aralıklarla fışkırmasıyla oluşan kaynaklara denir.
    5. Bir akarsuyun yatağının herhangi bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarına (m3/sn) akım ya da adı verilir.

  8. 8Yeryüzündeki su kaynaklarını sınıflandırma ölçütlerini (tuzluluk, konum, oluşum kökeni ve sıcaklık) belirterek Türkiye'deki göl ve yer altı suyu çeşitliliğini coğrafi özellikleriyle açıklayınız.

Kısaca

  • Hidrosferin Dağılışı: Yeryüzündeki suların %97,5'i tuzlu (okyanus ve denizler), %2,5'i tatlıdır; tatlı suların %68,7'si buzullarda, %30,1'i yer altında, %1,2'si yüzey sularında bulunur.
  • Okyanuslar ve Denizler: Büyük, Atlas ve Hint okyanuslarına geniş boğazlarla bağlananlara kenar deniz (Manş, Umman), kıta içine dar boğazlarla sokulanlara iç deniz (Akdeniz, Karadeniz) denir.
  • Göllerin Sınıflandırılması: Göller oluşumlarına göre doğal (tektonik, karstik, volkanik, buzul ve set gölleri) ve yapay (baraj) olarak ayrılır; gideğeni olan göllerin suları tatlıdır.
  • Akarsular: Denizlere ulaşanlar açık havza, ulaşamayanlar kapalı havza oluşturur; yıl içindeki akım (debi) değişimine akarsu rejimi denir.
  • Yer Altı Suları ve Kaynaklar: Yamaç, tabaka, karstik (voklüz) ve artezyen (sondajlı) soğuk su kaynakları iken; fay ve gayzer jeotermal kökenli sıcak su kaynaklarıdır.

Bu dersin öteki kaynakları