Bu hafta akıl ve iradeden sorumluluğa uzanan ilişkiyi çözümleyeceksiniz. İnsan, emanet ve halifelik kavramlarını temel kaynaklarla ilişkilendirip bireysel yarar ile ortak haklar arasındaki dengeyi değerlendireceksiniz.
İnsanın değeri ve hayatın amacı
İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.
Kitap, kulluğu yalnız belirli ibadetleri yapmakla sınırlamaz. Allah’ı tanıma, onun rızasına uygun yaşama ve verilen sorumlulukları yerine getirme de hayatın amacıyla ilişkilendirilir.
Akıl, irade ve seçim
Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.
İnsan seçenekleri değerlendirebildiği ve karar verebildiği için seçimlerinin sonucunu da üstlenir. Özgürlük, başkalarına ve çevreye etkileri önemsemeden hareket etme yetkisi olarak görülmez.
Bilgi, kendini tanıma ve marifet
İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. Kitap, bilginin insanın ve toplumun yararına kullanılmasını vurgular.
Marifet, bir gerçeği düşünerek derinden kavramayla ilişkilendirilir. İnsanın kendini, imkânlarını ve sınırlılıklarını tanıması; yaratılışı üzerinde düşünmesi, Allah’ı tanıma anlamındaki marifetullahla bağlantılı ele alınır.
Halifelik ve emanet
Kitapta halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Bu görev; yeryüzünü imar etme, adaleti gözetme, koruma ve güzelleştirme sorumluluğuyla açıklanır.
Emanet, insana verilen görevlerin özenle yerine getirilmesini gerektirir. Halifelik, doğayı sınırsızca tüketme veya başkalarına zarar verme hakkı değildir.
Allah’a ve kendine karşı sorumluluk
Allah’a karşı sorumluluk; ona ortak koşmadan kulluk etme, nimetlere şükretme ve rızasına uygun davranma çabasını kapsar.
Kişinin kendisine karşı sorumlulukları arasında bedenini ve ruhunu korumak, temizliğe özen göstermek, dengeli beslenmek, sağlığını tehlikeye atmamak ve aklını faydalı bilgiyle geliştirmek yer alır. Görevler dengeli ele alınmalıdır.
Aileye ve insanlara karşı sorumluluk
Ailede eşlerin, anne babanın ve çocukların birbirine karşı görevleri vardır. Sevgi, saygı, ihtiyaçları karşılama ve zor zamanlarda destek olma bu ilişkinin parçalarıdır.
Sılayırahim, akrabalık ilişkilerini gözetmektir. Komşulara ve arkadaşlara karşı dürüstlük, yardımlaşma ve hak gözetme de toplumsal sorumlulukla ilgilidir.
Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk
İslam’ın çevre anlayışında dengeyi koruma ve israftan kaçınma önemlidir. Kaynakların gereksiz tüketilmesi, diğer canlıların yararlanmasını da etkiler.
Yeryüzünü ağaçlandırmak, doğal dengeye zarar vermemek ve hayvanlara iyi davranmak bu sorumluluğun örnekleridir. Kitap, hayvanların yuvalarını bozmama ve onlara güçlerini aşan yük yüklememe üzerinde durur.
Örnekler
Örnek 1Bir yönetici, karar verme yetkisini kararın olumsuz sonuçlarından muaf olma gerekçesi sayıyor. Emanet ve sorumluluk açısından hangi çelişki vardır?
Cevabı göster
Yetki, sonuçlardan muafiyet sağlamaz. Emanet anlayışı görevin özenle yürütülmesini; sorumluluk da yetki alanındaki sonuçların üstlenilmesini gerektirir.
Örnek 2“Akıl seçenekleri değerlendirir; irade seçimi uygular.” açıklamasına sorumluluk halkası nasıl eklenir?
Cevabı göster
“Kişi uyguladığı seçimin sonuçlarını üstlenir.” halkası eklenir. Böylece düşünme, karar, davranış ve sonuç bir bütün oluşturur.
Örnek 3Bir çevre projesi hızlı kazanç sağlıyor ancak canlıların yuvalarını yok ediyor. Halifelik anlayışı bu kararı hangi ölçütle sorgular?
Cevabı göster
Koruma, denge ve diğer canlıların hakkını gözetme ölçütleriyle sorgular. İmar görevi yalnız kazanç veya yeni yapı üretmek değildir.
Örnek 4Bir öğrenci kendini tanımayı yalnız güçlü yanlarını saymak olarak görüyor. Marifet bağlamında hangi yönü eklemelidir?
Cevabı göster
Sınırlılıklarını, ihtiyaçlarını, seçimlerini ve varoluş amacını da düşünmelidir. Kitapta kendini tanıma daha derin bir kavrayış ve Allah’ı tanıma yoluyla ilişkilendirilir.
Örnek 5Toplumsal huzuru yalnız kuralların yazılı bulunmasına bağlayan bir görüş hangi davranışları gözden kaçırabilir?
Cevabı göster
Dürüstlük, güven, yardımlaşma, hak gözetme ve başkaları için de iyilik isteme gibi sorumlulukları gözden kaçırabilir. İlkelerin yaşantıya yansıması önemlidir.
Örnek 6Bir öğrenci başkalarına yardım ederken kendi temel bakımını sürekli ihmal ediyor. Sorumluluk alanları nasıl dengelenmelidir?
Cevabı göster
Kendisine ve çevresine karşı görevler birlikte gözetilmelidir. Yardımseverlik sürdürülürken beden ve ruhun ihtiyaçları da korunmalıdır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir kişi “Seçimi ben yaptım ama sonucunu üstlenmek zorunda değilim.” diyor. Bu ifade hangi ilişkiyi reddetmektedir?
İrade sahibi insanın seçimlerinin sonuçlarını üstlenmesi gerekir.
2İnsanın değerini anlatan bir sunumda “Bu değer, başka varlıklara zarar verme hakkı doğurur.” deniliyor. Hangi açıklama bu yanlışı giderir?
İnsanın değeri, emanet ve sorumluluk anlayışından ayrı düşünülemez.
3Bir proje, bilgiyi toplumsal yarara dönüştürmeyi ve zarar doğuran kullanımları önlemeyi amaçlıyor. Kitaptaki hangi vurguya uygundur?
Kitap bilgi edinmeyi, insan ve toplum yararına kullanmayla ilişkilendirir.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Halifelik, yeryüzünü koruma ve güzelleştirme göreviyle ilişkilidir.
Bu görev adalet, imar ve dengeyi gözetmeyle açıklanır.
- Kişinin aileye karşı sorumluluğu yalnız para sağlamakla biter.
Sevgi, saygı ve manevi destek de bu sorumluluğa dahildir.
- İrade ile yapılan seçimin etkileri değerlendirilmelidir.
Sorumluluk kararın sonuçlarını üstlenmeyi içerir.
- Marifet, sadece bir kavramın adını ezberlemektir.
Tefekkürle daha derin bir kavrayışa ulaşma vurgulanır.
- Halifelik, yeryüzünü koruma ve güzelleştirme göreviyle ilişkilidir.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- İnsan, seçim yapma gücü olan sahibidir.
- Yeryüzünü koruma ve güzelleştirme görevi anlayışıyla ilişkilidir.
- Doğal kaynakları gereksiz tüketmek olarak değerlendirilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir proje raporunda yalnız bugünkü kazanç yer alıyor, doğal dengenin gelecekteki durumu yer almıyor. Rapor nasıl tamamlanabilir?
1. ipucu: Kitap, düzenin sonraki nesle korunarak aktarılmasını vurgular.
2. ipucu: Ortak kaynak ve canlıların hakkını düşün.
Cevap: Doğal dengeye, kaynakların sürdürülebilir kullanımına ve sonraki nesillere etkiler eklenmelidir. Böylece koruma sorumluluğu değerlendirmeye katılır.
8İnsanın değerini ve sorumluluğunu tek cümlede ilişkilendirmek istiyorsunuz. Akıl ve iradeyi nasıl kullanabilirsiniz?
1. ipucu: Bu iki yeti karar vermeyi mümkün kılar.
2. ipucu: Seçimin bir sonucu ve başkaları üzerindeki etkisi vardır.
Cevap: “Akıl ve iradeyle değerli kılınan insan, kararlarının kendisine ve çevresine etkilerini gözetip sonuçlarını üstlenmekle sorumludur.” denilebilir.