İlkeli Yaşamak: İslam’da İstikamet, Doğruluk (Sıdk), Emanet, Adalet ve Ahlaki İlkelerle Hayat Sürmek

İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özellik, akıl ve irade sahibi olması ve davranışlarını bilinçli ilkeler doğrultusunda gerçekleştirmesidir. İlkeli yaşamak; kişinin doğruya, iyiye ve güzele dair sağlam ölçütlere sahip olması ve dünyevi çıkarlar, korkular veya nefsani arzular karşısında bu ölçütlerden asla taviz vermemesidir. İlkeli insan; kimsenin görmediği yerde de toplum içinde de aynı ahlaki duruşu sergileyen, özü ile sözü bir, güvenilir ve tutarlı bir şahsiyettir.

İslam ahlakında ilkeli yaşamanın karşılığı 'istikamet' (الِاسْتِقَامَةُ) kavramıdır. İstikamet; inançta, ibadette, ahlakta ve insan ilişkilerinde her türlü aşırılıktan (ifrat ve tefritten) uzak durarak 'dosdoğru yolu' (Sırât-ı Müstakîm) takip etmektir. Müslümanlar her gün kıldıkları namazların her rekâtında Fâtiha Suresi'ni okuyarak Rabbimizden bu ilkeyi dilerler: 'Bizi dosdoğru yola (Sırât-ı Müstakîm'e) ilet!' (Fâtiha, 1/6).

Kur'an-ı Kerim'de ilkeli yaşamanın en güçlü ve en sarsıcı ifadesi Hûd Suresi 112. ayette yer alır: 'Öyleyse seninle beraber tövbe edenlerle birlikte emrolunduğun gibi dosdoğru ol! Aşırılığa sapmayın. Şüphesiz O, yaptıklarınızı çok iyi görmektedir.' Sahabeden Süfyân b. Abdullah es-Sekafî (r.a.), Hz. Peygamber'e (s.a.v.) 'Yâ Resûlallah! Bana İslam hakkında öyle bir söz söyle ki, senden sonra artık hiç kimseye sorma ihtiyacım kalmasın' dediğinde, Sevgili Peygamberimiz bütün dini iki cümlede özetlemiştir: 'Allah'a inandım de, sonra da dosdoğru ol!' (Müslim, Îmân, 62).

Müminin hayatını inşa eden ahlaki ilkelerin başında 'sıdk' (doğruluk) ve 'emanet' (güvenilirlik) gelir. Sıdk (الصِّدْقُ); insanın niyetinde, sözünde, verdiği sözlerde ve bütün davranışlarında doğru ve dürüst olması, yalandan ve aldatmadan titizlikle sakınmasıdır. Kur'an-ı Kerim'de 'Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve doğrularla beraber olun!' (Tevbe, 9/119) buyrulmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.v.) de doğruluğun insanı iyiliğe, iyiliğin ise cennete götürdüğünü; yalanın ise insanı kötülüğe ve cehenneme sürüklediğini haber vermiştir.

Emanet (الْأَمَانَةُ) ilkesi ise; insana koruma ve doğru kullanma sorumluluğuyla verilen maddi ve manevi her türlü değeri hakkıyla muhafaza etmektir. İslam'da yalnız bir kimsenin bize bıraktığı eşya değil; Allah'ın bize bahşettiği can, akıl, sağlık, gençlik, zaman, mal, aile, yapılan meslek ve üstlenilen kamu görevleri de birer emanettir. Nisâ Suresi 58. ayette 'Allah size, emanetleri mutlaka ehline (layık olanlara) vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder' buyrularak liyakat ve emanet ilkesi birleştirilmiştir.

Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.), peygamberliğinden önce bile Mekke toplumunda doğruluğu ve güvenilirliği sebebiyle 'Muhammedü'l-Emîn' (Güvenilir Muhammed) unvanıyla tanınmıştır. Hicret gecesi kendisini öldürmeye gelen müşriklerin bile emanetlerini Hz. Ali aracılığıyla sahiplerine eksiksiz teslim ettirmesi, ilkeli duruşun tarihteki en parlak örneğidir.

İlkeli yaşamın toplumsal düzeni ayakta tutan en büyük direği 'adalet' (الْعَدَالَةُ) ilkesidir. Adalet; her şeyi yerli yerine koymak, herkese hak ettiği karşılığı eksiksiz vermek, eşitlik ve hakkaniyet ölçüsünden ayrılmamaktır. Adaletin zıddı ise zulümdür (haksızlık yapmak ve haddi aşmaktır). Kur'an-ı Kerim, müminlerden kendi nefislerinin, anne-babalarının veya en yakın akrabalarının aleyhine bile olsa adaleti titizlikle ayakta tutan şahitler olmalarını (Nisâ, 4/135) ve bir topluluğa duyulan öfkenin bile kendilerini adaletsizliğe sevk etmemesini (Mâide, 5/8) emreder.

Bireyin manevi onurunu ve saygınlığını koruyan ilke ise 'iffet' (الْعِفَّةُ) ve 'haya'dır. İffet; insanın bedenini, gözünü, dilini ve gönlünü haramlardan, çirkin söz ve davranışlardan uzak tutması, dünyevi menfaatler için izzet ve şerefini zedelememesidir. İffetli insan, el açıp dilenmekten veya haksız kazanca tenezzül etmekten sakınır; kendi alın teriyle helalinden kazanmayı ilke edinir.

Bununla birlikte ilkeli olmak, katı ve acımasız olmak demek değildir. İslam'da ilkeler 'merhamet' (şefkat) ve 'ahde vefa' (verilen sözde durmak) ile bütünleşir. Mümin; ailesine, komşularına, yetimlere, ihtiyaç sahiplerine ve doğadaki tüm canlılara merhametle yaklaşır; verdiği sözü ve yaptığı antlaşmaları namusu bilerek yerine getirir (İsrâ, 17/34).

İnsanın ilkeli bir hayat sürmesinin önünde bazı nefsani ve toplumsal engeller bulunur. Bunların başında 'nifak' (ikiyüzlülük) ve 'riya' (gösteriş) gelir. İnsanın kalbindeki niyet ile dışarıya gösterdiği davranışın birbirine uymaması, insanlara hoş görünmek veya dünyevi övgü kazanmak amacıyla iyilik ve ibadet yapması riyakârlıktır. Oysa ilkeli müminin temel ölçüsü 'ihlas'tır (الْإِخْلَاصُ); yani her güzel işi yalnızca Allah'ın rızasını kazanmak için samimiyetle yapmaktır.

İlkeli yaşamı tehdit eden ikinci büyük tehlike 'çıkarcılık' (menfaatperestlik / Makyavelist anlayış)tır. 'Amaca ulaşmak için her yol mübahtır' diyen bu anlayışa göre kişi zengin olmak, makam elde etmek veya sınavda başarılı olmak için yalan söyleyebilir, kopya çekebilir, hile yapabilir veya başkalarının hakkını çiğneyebilir. İslam ahlakı bu anlayışı kesinlikle reddeder: İslam'da hedefin meşru ve güzel olması yetmez; o hedefe götüren yol ve yöntemlerin de tamamen helal, dürüst ve ahlaki olması şarttır.

Üçüncü engel ise 'gaflet, tembellik ve özensizlik'tir. Hayatın amacını unutarak zamanı boş eğlencelerle tüketmek, yapılan işi baştan savma yapmak ve 'herkes böyle yapıyor' diyerek yanlışa uymak ilkeli duruşu ortadan kaldırır. Mümin, çoğunluk yanlışa sapsa bile hakkın ve doğruluğun yanında tek başına da kalsa dimdik durabilme iradesine sahip olmalıdır.

İlkeli yaşamak, hayatın sadece belirli anlarında değil; yirmi dört saat boyunca ve her ortamda sürdürülen bütüncül bir yaşam tarzıdır. 1) Bireysel ve Ailevi Hayatta: Mümin, ibadetlerini aksatmadan ve bilinçle yerine getirir. Aile içinde anne-babasına karşı 'öf' bile demeyip ihsanla davranır (İsrâ, 17/23); eşine ve çocuklarına şefkat, adalet ve sabırla yaklaşır. Tüketimde israftan ve gösterişten kaçınarak kanaatkâr bir hayat sürer.

2) Eğitim, Meslek ve Ticaret Hayatında: Öğrenci ise derslerine emek vererek çalışır, kopya ve intihal (bilgi hırsızlığı) gibi haksız yollara başvurmaz. Bir meslek sahibi, işçi, memur veya esnaf ise Hz. Peygamber'in 'Allah, birinizin yaptığı işi sağlam ve en güzel biçimde yapmasından (itkan) hoşnut olur' (Beyhakî, Şuabü'l-Îmân, 4/334) ilkesi gereği işini en kaliteli şekilde yapar. Ticarette ölçü ve tartıyı tam tutar, ayıplı malı gizlemez ve kamu malına (kul hakkına) el uzatmaz.

3) Sosyal Medya ve Dijital Dünyada: Günümüzde ilkeli duruşun en önemli sınav alanlarından biri dijital mecralardır. İlkeli bir insan, ekran arkasında veya takma isimle (anonim) yazıyor olsa bile gıybet, iftira, siber zorbalık, mahremiyet ihlali ve doğruluğu araştırılmamış yalan haber (dezenformasyon) paylaşımından kesinlikle uzak durur (Hucurât, 49/6, 12). Çünkü meleklerin ve Allah'ın her an kendisini gördüğünü (ihsan ve takva bilincini) asla unutmaz.

İlkeli bir hayat sürmek, her şeyden önce insanın kendi iç dünyasında derin bir huzur ve özgüven (sekînet) oluşturur. İkiyüzlü davranmayan, yalan söylemeyen ve kimsenin hakkını yemeyen insan, yastığa başını koyduğunda vicdanı rahat uyur; 'acaba yalanım ortaya çıkar mı?' korkusu yaşamaz.

Toplumsal açıdan bakıldığında ise doğruluk, emanet ve adalet ilkelerinin hâkim olduğu bir toplumda insanlar birbirine güven duyar; ticaret bereketlenir, aile bağları güçlenir, suç oranları azalır ve toplumsal barış tesis edilir.

Nihayet ilkeli yaşamak, dünya hayatındaki imtihanı başarıyla tamamlayarak ahirette Allah'ın rızasına, peygamberlerle, sıddîklarla (doğrularla), şehitlerle ve salihlerle birlikte ebedi cennet nimetlerine kavuşmanın (Nisâ, 4/69) en sağlam anahtarıdır.