İslam'da toplumsal barış ve birlikte yaşama kültürü; her insanın doğuştan sahip olduğu dokunulmaz temel hakların (zarûrât-ı hamse) korunmasına, kul hakkı (hukuku'l-ibâd) duyarlılığına ve infak ile vakıf gibi yardımlaşma kurumlarıyla sosyal adaletin yaşatılmasına dayanır.
Toplumsal Hayatta Temel Haklar (Zarûrât-ı Hamse) ve Sorumluluklar
İslam hukukunda ve ahlakında dinin göndermiş olduğu hükümlerin temel gayesi (makâsıdü'ş-şerîa), insanın dünyada ve ahirette huzurunu sağlayan beş temel dokunulmazlığı (zarûrât-ı hamse) korumaktır: 1. Canın korunması (hıfzu'n-nefs): Yaşama hakkı kutsaldır; haksız yere bir cana kıymak bütün insanlığı öldürmek gibidir (Mâide, 32). 2. Aklın korunması (hıfzu'l-akl): İrade ve sorumluluğun temeli olan aklı gideren alkol, uyuşturucu ve zararlı alışkanlıklar yasaklanmıştır. 3. Dinin korunması (hıfzu'd-dîn): İnanç ve ibadet özgürlüğü güvence altına alınmıştır ('Dinde zorlama yoktur', Bakara, 256). 4. Neslin korunması (hıfzu'n-nesl): Nikâh ve aile kurumu korunmuş, iffetsizlik yasaklanmıştır. 5. Malın korunması (hıfzu'l-mâl): Helal kazanç ve mülkiyet hakkı tanınmış; hırsızlık, rüşvet, gasp, ölçü-tartı hilesi ve faiz haram kılınmıştır.
İslam'da haklar Allah'ın hakları (hukukullah) ve kulların hakları (hukuku'l-ibâd / kul hakkı) olarak ikiye ayrılır. Kul hakkı, hak sahibiyle helalleşilmedikçe ve gasp edilen hak iade edilmedikçe tövbeyle düşmeyen çok ağır bir sorumluluktur. Bireyin anne babasına iyi davranması (birru'l-vâlideyn), akrabalarını gözetmesi (sıla-i rahim), komşularına güven vermesi, yetim ve yoksulları kollaması ve kamu malını (beytülmâl) koruması toplumsal sorumluluklarının başında gelir.
Toplumsal Dayanışma ve Yardımlaşma Kurumları: İnfak, Sadaka-i Câriye ve Vakıf
İslam'da servetin yalnız zenginler arasında dönüp dolaşan bir güç hâline gelmemesi (Haşr, 7) ve toplumsal uçurumların kapanması için infak emredilmiştir. Allah rızası için yapılan her türlü maddi ve manevi harcamayı kapsayan infak; farz olan zekât, vacip olan sadaka-i fıtır (fitre), gönüllü sadaka, faizsiz ve karşılıksız ödünç verme olan karz-ı hasen ve kendi ihtiyacı varken bile kardeşini kendine tercih etme erdemi olan îsâr (Haşr, 9) ile hayata geçirilir. İnfak yapılırken gösterişten (riyâ) ve başa kakarak incitmekten (menn ve ezâ, Bakara, 264) kaçınılması esastır.
İnsan öldükten sonra da amel defterine sevap yazdırmaya devam eden kalıcı hayırlara sadaka-i câriye (okul, cami, çeşme, hastane, yol, köprü yapmak; faydalı ilim ve salih evlat bırakmak) denir. Sadaka-i câriye anlayışının kurumsallaşmış zirvesi ise vakıf müessesesidir. Kişinin helal malından bir kısmını Allah rızası için ebedî olarak toplumun hizmetine tahsis etmesiyle kurulan vakıflar; İslam medeniyetinde darüşşifalar (hastaneler), imarethaneler (aşevi), medreseler, kütüphaneler, kervansaraylar ve hatta göçmen kuşlar ile sokak hayvanlarını besleyen vakıflar kurarak şefkat medeniyetini inşa etmiştir.
Birlikte Yaşama İlkeleri: Adalet, Emanet, Sulh ve Kardeşlik Ahlakı
Farklı mizaç, kültür ve sosyal kesimlerden insanların huzur içinde bir arada yaşayabilmesi; adalet (hakkaniyet), emanet ve liyakat (Nisâ, 58), ahde vefa (sözünde durma), sulh ve ıslah (barışı sağlama ve arayı düzeltme, Hucurât, 9-10) ve müsamaha (hoşgörü) ilkelerine bağlıdır. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Müslüman, elinden ve dilinden diğer insanların güvende olduğu kimsedir' hadisi birlikte yaşamanın evrensel ölçütüdür.
Buna karşılık Hucurât suresi 11 ve 12. ayetlerde yasaklanan suizan (kötü zan), tecessüs (insanların gizli hallerini ve kusurlarını araştırma), gıybet (dedikodu), iftira (bühtan), alay etme ve lakap takma ile haset ve kibir gibi davranışlar toplumsal güveni içeriden çökertir. İslam ahlakı bu yıkıcı hastalıkların yerine hüsnüzan (iyi niyet), kusurları örtme (settar), selamlaşma ve hayırda yardımlaşma (teâvün, Mâide, 2) ilkelerini yerleştirir.
Örnekler
Örnek 1İslam hukukunda 'zarûrât-ı hamse' (korunması zorunlu beş temel esas) nelerdir ve birlikte yaşama kültürü açısından neden önemlidir?
Cevabı göster
Zarûrât-ı hamse; canın, aklın, dinin, neslin ve malın korunmasıdır. Bir toplumda insanların can güvenliği, inanç özgürlüğü, aile mahremiyeti, akıl sağlığı ve helal mülkiyet hakkı güvence altına alınmadan toplumsal barış ve birlikte yaşama kültürü kurulamaz.
Örnek 2İslam'da 'kul hakkı (hukuku'l-ibâd)' kavramının tövbe ve affedilme açısından Allah'ın haklarından (hukukullah) farkı nedir?
Cevabı göster
Kişinin yalnız Allah'a karşı olan kusurları samimi bir tövbe ve istiğfarla Allah'ın rahmetiyle affedilebilir. Ancak kul hakkı içeren haksızlıkların (gasp, hırsızlık, gıybet, iftira, kamu malı ihlali) affedilmesi için tövbenin yanında mutlaka hak sahibine hakkının iade edilmesi ve ondan helallik alınması şarttır.
Örnek 3Sadaka-i câriye ne demektir? Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hadisine göre hangi ameller sadaka-i câriye kapsamına girer?
Cevabı göster
Sadaka-i câriye, insan vefat ettikten sonra da insanlara fayda vermeye ve sahibinin amel defterine sevap yazdırmaya devam eden kalıcı hayırdır. Hadis-i şerife göre; 1. İnsanların yararlandığı kalıcı vakıf eserleri (okul, cami, çeşme, hastane, köprü vb.), 2. Kendisinden faydalanılan ilim (kitap, öğrenci yetiştirme), 3. Arkasından hayır dua eden salih evlat bırakmak sadaka-i câriyedir.
Örnek 4İslam medeniyetinde vakıfların toplumsal dayanışmaya sağladığı katkıları 'darüşşifa' ve 'imarethane' örnekleriyle açıklayınız.
Cevabı göster
Vakıflar devlet bütçesine yük olmadan eğitim, sağlık ve sosyal yardımı ücretsiz sunmuştur. Darüşşifalar (hastaneler) din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin tüm hastalara ücretsiz tedavi ve ilaç sağlamış; imarethaneler (aşevleri) ise yoksullara, öğrencilere ve yolculara her gün sıcak yemek ikram ederek kimsenin aç ve sahipsiz kalmamasını temin etmiştir.
Örnek 5Hucurât suresi 10-12. ayetlere göre müminler arasındaki kardeşliği korumak için neler yapılmalı ve hangi davranışlardan kaçınılmalıdır?
Cevabı göster
Müminler kardeştir; araları açılan kardeşlerin arası 'ıslah' edilmeli (barıştırılmalı) ve adaletle hareket edilmelidir. Kardeşliği bozan alay etme, kötü lakap takma, suizan (kötü zan), tecessüs (gizli kusurları araştırma) ve gıybet (dedikodu) gibi davranışlardan kesinlikle uzak durulmalıdır.
Örnek 6İnfak ibadetinin geçerli ve makbul olabilmesi için Bakara suresi 264. ayette vurgulanan ahlaki şart nedir?
Cevabı göster
Yapılan iyilik ve sadakaların 'menn ve ezâ' (başa kakma ve gönül incitme) ile veya insanlara gösteriş (riyâ) amacıyla boşa çıkarılmaması; yardımın yalnız Allah rızası için, ihtiyaç sahibinin onurunu koruyarak yapılmasıdır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1İslam dininin temel amaçlarını ifade eden 'zarûrât-ı hamse' (korunması zorunlu beş temel ilke) arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Zarûrât-ı hamse; canın, aklın, dinin, neslin ve malın (hıfzu'l-mâl) korunmasıdır. İslam'da kabile ve soy üstünlüğü (asabiyet) reddedilmiş, üstünlüğün takvada olduğu bildirilmiştir.
2Bir kimsenin helal malından bir kısmını alınıp satılmamak kaydıyla ebedî olarak toplumun eğitim, sağlık veya sosyal yardım ihtiyacına tahsis etmesiyle oluşan kuruma ne ad verilir?
Bir malın mülkiyetini dondurup gelirini ve kullanımını Allah rızası için ebedî olarak kamu yararına tahsis etmeye 'vakıf' denir.
3İhtiyaç sahibi bir kimseye herhangi bir faiz veya dünyevi menfaat beklemeksizin sırf Allah rızası için verilen 'güzel ödünç (borç)' İslam ahlakında hangi kavramla ifade edilir?
Allah rızası gözetilerek faizsiz ve karşılıksız verilen borca 'karz-ı hasen' (güzel ödünç) adı verilir.
4Hucurât suresi 12. ayette 'Birbirinizin gizli hâllerini ve kusurlarını mercek altına alıp kurcalamayın' buyruğuyla yasaklanan ve özel hayatın mahremiyetini ihlal eden davranış aşağıdakilerden hangisidir?
İnsanların özel hayatını, mahremiyetini ve gizli kalmış kusurlarını merak edip kurcalamaya 'tecessüs' denir ve İslam'da haram kılınmıştır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İnsanın vefatından sonra da amel defterine sevap yazdırmaya devam eden kalıcı hayır işlerine, faydalı ilme ve salih evlada sadaka-i câriye denir.
- Kul hakkı (hukuku'l-ibâd) ihlalleri, hak sahibine hakkı ödenmeden ve ondan helallik alınmadan düşmez.
- Yapılan bir yardımı ihtiyaç sahibinin başına kakmak (menn) ve onu incitmek (ezâ), infakın sevabını artırır.
- Kişinin kendisi ihtiyaç içinde olsa bile din kardeşini kendi nefsine tercih ederek ona ikramda bulunmasına îsâr adı verilir.
- Anne baba başta olmak üzere akrabaları ziyaret edip iyilik ve ilgiyi sürdürmeye sıla-i rahim denir.
- İnsanın vefatından sonra da amel defterine sevap yazdırmaya devam eden kalıcı hayır işlerine, faydalı ilme ve salih evlada sadaka-i câriye denir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İslam'ın korumayı esas aldığı can, akıl, din, nesil ve mal dokunulmazlığına (beş temel esas) denir.
- Allah rızasını kazanmak amacıyla kişinin malından yaptığı her türlü maddi yardıma ve harcamaya adı verilir.
- İslam vakıf medeniyetinde hastaların ücretsiz tedavi edildiği sağlık kurumlarına denilmiştir.
- Bir kimsenin arkasından hoşlanmayacağı şekilde konuşarak onurunu zedelemeye (dedikodu) denir.
- Mâide suresi 2. ayette müminlerin iyilik ve takva üzere yardımlaşmaları yani emredilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam'da birlikte yaşama ahlakını ayakta tutan temel hakları (zarûrât-ı hamse), kul hakkı bilincini ve toplumsal yardımlaşma kurumlarını (infak, sadaka-i câriye, vakıf) bütüncül olarak açıklayınız.
1. ipucu: Temel haklar ve sorumluluk: Zarûrât-ı hamse (can, akıl, din, nesil, mal), kul hakkı (hukuku'l-ibâd), sıla-i rahim ve komşu hakkı.
2. ipucu: Yardımlaşma kurumları: İnfak, zekât, karz-ı hasen, îsâr, sadaka-i câriye ve vakıf eserleri (darüşşifa, imarethane).
3. ipucu: Birlikte yaşama ahlakı: Adalet, emanet, sulh ve gıybet/tecessüs/suizan yasakları.
Cevap: İslam'da birlikte yaşama kültürü önce her insanın can, akıl, din, nesil ve mal emniyetini (zarûrât-ı hamse) güvence altına alır ve kul hakkını (hukuku'l-ibâd) kırmızı çizgi sayar. Bireyin anne babasına, akrabalarına (sıla-i rahim), komşularına ve kamuya karşı sorumlulukları toplumsal bağı güçlendirir. Ekonomik ve sosyal dayanışma ise infak, zekât, faizsiz borç (karz-ı hasen), îsâr, sadaka-i câriye ve vakıf kurumlarıyla (darüşşifa, imarethane, medrese) sağlanır. Ayrıca adalet, emanet, sulh ve hüsnüzan emredilirken; gıybet, iftira, tecessüs ve suizan yasaklanarak güven toplumu korunur.
Kısaca
- Zarûrât-ı Hamse (Beş Temel Hak): İslam'da toplumsal düzen; canın, aklın, dinin, neslin ve malın korunması esasına dayanır.
- Kul Hakkı ve Sorumluluklar: Kul hakkı (hukuku'l-ibâd) helalleşilmedikçe düşmez; anne baba hakkı, sıla-i rahim, komşu hakkı ve kamu malını korumak temel görevdir.
- İnfak ve Dayanışma: Zekât, sadaka, karz-ı hasen (güzel ödünç) ve îsâr (kardeşini kendine tercih etme) servetin adil paylaşımını sağlar.
- Sadaka-i Câriye ve Vakıf: Vefattan sonra da sevabı süren kalıcı hayırlar ile darüşşifa, imarethane ve medrese gibi vakıflar şefkat medeniyetini kurmuştur.
- Birlikte Yaşama Ahlakı: Adalet, emanet, sulh ve hüsnüzan toplumu birleştirirken; gıybet, iftira, tecessüs ve suizan kardeşliği zedeler.