Bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve 20. yüzyılın büyük İslam mütefekkiri Aliya İzzetbegoviç (1925-2003), fikrî derinliği ve ilkeli siyasetiyle 'Bilge Kral' olarak tanınmıştır.
1. Aliya İzzetbegoviç’in Yetişmesi ve Kimlik Mücadelesi
8 Ağustos 1925'te Bosna-Hersek'in Bosanski Şamac şehrinde doğan Aliya İzzetbegoviç, çocukluk ve gençlik yıllarını Doğu ile Batı kültürlerinin kesişim noktası olan Saraybosna'da geçirdi. Lise yıllarında Avrupa'yı saran ideolojik akımlar karşısında Müslüman gençlerin inanç ve kimliklerini korumak amacıyla kurulan 'Mladi Muslimani' (Genç Müslümanlar) hareketinin öncülerinden biri oldu.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında Yugoslavya'da kurulan totaliter rejim döneminde İslami kimlik ve düşünce özgürlüğü mücadelesi sebebiyle 1946 ve 1983 yıllarında yargılanarak uzun yıllar hapse mahkûm edildi. Ancak zindan yılları onun iradesini kırmak yerine tefekkürünü derinleştirdi; Saraybosna Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirerek mücadelesini hukuk, fikir ve ahlak zemininde sürdürdü.
2. ‘Doğu ve Batı Arasında İslam’: Bütüncül Hayat Nizamı
Aliya İzzetbegoviç'in düşünce dünyasının zirvesini oluşturan 'Doğu ve Batı Arasında İslam' adlı eseri, modern çağın fikrî krizlerine Kur'an perspektifinden verilen derin bir cevaptır. Aliya'ya göre insanlık tarihi boyunca görüşler ya insanın yalnız bedenini ve maddi ihtiyaçlarını gören 'materyalizm'e ya da dünyayı ve bilimi reddederek yalnız ruhu esas alan 'ruhbanlık'a savrulmuştur.
İslam ise insanın hem topraktan (beden/madde) hem de ilahî nefhadan (ruh/mana) yaratıldığı gerçeğine dayanan 'çift kutuplu sentez'dir. Namazda ruhani arınma ile abdestte bedensel temizliği, cami ile okulu, zekât ile ekonomik adaleti, tevekkül ile bilimsel çalışmayı birleştiren İslam; insan fıtratına tam uyum sağlayan 'orta yol' (أُمَّةً وَسَطًا) dinidir.
| Aliya'nın Eseri | Yazıldığı Dönem / Bağlam | Temel Fikrî Mesajı |
|---|---|---|
| İslam Deklarasyonu (1970) | Müslüman toplumların öze dönüş arayışı | Taklitten kurtulup Kur'an ve ilimle ahlaki yenilenme |
| Doğu ve Batı Arasında İslam (1980) | Modern felsefe ve medeniyet analizi | İslam'ın ruh ve maddeyi birleştiren bütüncül yapısı |
| Özgürlüğe Kaçışım (1983-1988) | Foça Cezaevi zindan notları | İçsel özgürlük, sabır, sanat ve ahlak tefekkürü |
| Tarihe Tanıklığım (2001) | Bağımsızlık ve savaş yılları hatıratı | Adalet, direniş, birlikte yaşama ve siyasi sorumluluk |
3. Savaşın Ortasında Hukuk ve Ahlak: ‘Düşmana Benzememek’
1992-1995 yılları arasında yaşanan Bosna Savaşı'nda Boşnak halkı ağır bir ambargo, kuşatma ve Srebrenitsa başta olmak üzere insanlık tarihinin en acı katliamlarıyla karşı karşıya kaldı. Böyle bir ortamda intikam duygularının kabarması çok kolayken, Başkomutan Aliya İzzetbegoviç ordusunu İslam'ın savaş ahlakı sınırları içinde tutmayı başardı.
Kur'an-ı Kerim'in 'Bir topluluğa olan öfkeniz sizi adaletsizliğe sevk etmesin' (Mâide, 8) ve 'Size savaş açanlarla Allah yolunda savaşın ama haddi aşmayın' (Bakara, 190) emirlerini rehber edinen Aliya; kadınlara, çocuklara, yaşlılara, esirlere ve kiliselere dokunulmasını kesin olarak yasakladı. Onun şu sözü İslam ahlakının özeti niteliğindedir: 'Savaşta büyük zulme uğradınız; zalimleri affedip affetmemekte serbestsiniz ama ne yaparsanız yapın soykırımı unutmayın. Çünkü unutulan soykırım tekrarlanır!'
4. Birlikte Yaşama İlkeleri ve Çoğulcu Medeniyet Tasavvuru
Ünitemizin ana konusu olan 'Birlikte Yaşamanın İlkeleri' bağlamında Aliya İzzetbegoviç, modern çağda İslam'ın hoşgörü ve çoğulculuk ahlakını fiilen hayata geçiren en önemli liderdir. Saldırgan güçler Bosna'da farklı kültürlerin izlerini silip tek tip bir yapı kurmak isterken, Aliya Müslüman, Ortodoks, Katolik ve Yahudilerin asırlardır komşu olarak yaşadığı Saraybosna modelini savunmuştur.
Onun birlikte yaşama anlayışı; inançların birbirine karıştırılması veya Müslümanın kendi değerlerinden vazgeçmesi (asimilasyon) değildir. Aksine her topluluğun kendi inancını, mabedini ve kimliğini özgürce koruduğu; toplumsal düzenin ise herkes için bağlayıcı olan adalet, emanet, sadakat ve karşılıklı saygı ilkeleriyle sağlandığı medeni bir ortak yaşamdır.
| Birlikte Yaşama İlkesi | Aliya'nın Uygulaması | Ahlaki Dayanağı |
|---|---|---|
| Adalet (الْعَدْل) | Herkesin hakkını hukuk önünde eşit koruma | Mâide Suresi 8. ayet |
| İnanç Özgürlüğü | Kiliselerin ve sinagogların savaşta dahi korunması | Bakara Suresi 256. ayet (Dinde zorlama yoktur) |
| Vefa ve Sadakat | Yapılan anlaşmalara ve komşuluk hukukuna bağlılık | Ahde vefa ve emanet bilinci |
| Şefkat ve Merhamet | Mazlumlara ve savaş mağdurlarına ayrım yapmadan yardım | Hz. Peygamber'in Mekke fethi örnekliği |
5. İslam Ahlakının Şahsiyetindeki Tecellileri: İffet, Vefa ve Tevazu
Birlikte yaşamanın temel ilkeleri olan iffet, mahremiyet, sadakat, sılayırahim, şefkat ve vefa kavramları Aliya İzzetbegoviç'in şahsi ve ailevi hayatında berrak biçimde görülür. Hapishane yıllarından cumhurbaşkanlığı dönemine kadar ailesine olan bağlılığı, dostlarına gösterdiği vefa ve makam-servet karşısındaki tok gözlülüğü (iffet ve kanaat) halkının gönlünde taht kurmasını sağlamıştır.
Kendisini övenlere karşı daima mahcubiyet duyan Aliya, gücün ve başarının yalnız Allah'tan geldiğini vurgulamıştır. 'Kader önünde eğilirim ama zalimin önünde asla eğilmem' tavrı, onun tevhid inancından beslenen izzetli tevazusunun ifadesidir.
6. Kovaçi Şehitliği, Son Vasiyeti ve Gençliğe Çağrısı
19 Ekim 2003 tarihinde Saraybosna'da ebediyete irtihal eden Aliya İzzetbegoviç, vefatından önce bıraktığı vasiyetle son dersini vermiştir. Kendisi için görkemli bir anıt mezar yapılmasını reddederek, Bosna'nın bağımsızlığı uğruna can veren evlatlarının yanına, Kovaçi Şehitliği'ndeki sade bir mezara defnedilmeyi istemiştir.
Mezar taşında hiçbir siyasi veya askeri unvana yer verilmeyip yalnızca 'Aliya İzzetbegoviç — Allah'ın Kulu (1925-2003)' yazılması, insanın ulaşabileceği en yüce makamın 'ubudiyet' (الْعُبُودِيَّة - Allah'a kulluk) olduğunu ilan etmektedir. Gençlere bıraktığı çağrı; hem bilimde ve teknolojide en ileri düzeyde çalışmak hem de İslam'ın adalet ve ahlak sancağını lekesiz taşımaktır.
Örnekler
Örnek 1Aliya İzzetbegoviç'in 'Doğu ve Batı Arasında İslam' eserinde ortaya koyduğu 'çift kutuplu birlik' kavramını açıklayınız.
Cevabı göster
İnsanın yalnız maddeden veya yalnız ruhtan ibaret olmadığını; İslam'ın ibadet ile bilimi, ahlak ile hukuku, dünya imarı ile ahiret bilincini birleştirerek insan fıtratındaki iki kutbu tam bir dengeye kavuşturduğunu ifade eder.
Örnek 2Bosna Savaşı'nda Aliya İzzetbegoviç'in kilise ve sinagogların yıkılmasını kesin olarak yasaklaması İslam'ın hangi birlikte yaşama ilkesine dayanır?
Cevabı göster
İslam'ın inanç özgürlüğüne ve mabetlerin dokunulmazlığına verdiği değere (Hac, 40; Bakara, 256) ve Hz. Peygamber ile Raşid Halifelerin savaşta dahi din adamlarına ve ibadethanelere dokunulmaması emrine dayanır.
Örnek 3Aliya İzzetbegoviç'in 'Bizim asıl zaferimiz düşmanımıza benzememektir' sözü ahlaki açıdan ne ifade etmektedir?
Cevabı göster
Zulme uğrayan bir toplumun, kendisini savunurken zalimin kullandığı gayriahlaki yöntemleri (sivil katliamı, işkence, intikam) kullanmaması ve kendi ahlaki kimliğini koruması gerektiğini ifade eder.
Örnek 4Aliya İzzetbegoviç'in savunduğu 'birlikte yaşama' modeli ile 'kültürel asimilasyon (erime)' arasındaki fark nedir?
Cevabı göster
Kültürel asimilasyonda birey kendi inanç ve kimliğini kaybederek baskın kültüre teslim olur; Aliya'nın savunduğu birlikte yaşama modelinde ise herkes kendi dini ve kültürel kimliğini onurla korurken ortak adalet ve komşuluk hukuku içinde barışla yaşar.
Örnek 5Aliya İzzetbegoviç'in vefatında şehit askerlerinin yanına gömülmeyi ve mezar taşına yalnız 'Allah'ın Kulu' yazılmasını istemesi hangi iki ahlaki erdemi yansıtır?
Cevabı göster
Şehit askerlerinin yanına gömülmeyi istemesi onlara olan derin 'vefa ve sadakatini'; cumhurbaşkanı unvanı yerine 'Allah'ın Kulu' yazdırması ise 'tevazu ve kulluk (ubudiyet)' bilincini yansıtır.
Örnek 6Aliya İzzetbegoviç'in hayatından hareketle bugünün gençleri toplumsal barış ve birlikte yaşama için hangi ilkeleri çıkarabilir?
Cevabı göster
İlim ve tefekkürle donanmak, kendi inanç ve değerlerine sadık kalmak, farklılıklara adalet ve saygıyla yaklaşmak, öfke anında bile hukuktan ayrılmamak ve mazlumların yanında yer almak ilkeleri çıkarılabilir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aliya İzzetbegoviç'in İslam'ı materyalizm ve ruhbanlık karşısında madde ile manayı birleştiren fıtrat dini olarak tahlil ettiği temel eseri hangisidir?
'Doğu ve Batı Arasında İslam' Aliya İzzetbegoviç'in en meşhur düşünce eseridir.
2Aliya İzzetbegoviç'in gençlik yıllarında Müslüman Boşnakların dini ve ahlaki kimliğini korumak için katıldığı hareketin adı nedir?
Aliya gençliğinde Saraybosna'da 'Mladi Muslimani' (Genç Müslümanlar) teşkilatında faaliyet göstermiştir.
3Aşağıdakilerden hangisi Aliya İzzetbegoviç'in Bosna Savaşı sırasında uyguladığı ilkelerden biridir?
Aliya savaşın en ağır şartlarında dahi İslam hukukuna uyarak sivillerin ve mabetlerin korunmasını emretmiştir.
4Aliya İzzetbegoviç'in Kovaçi Şehitliği'ndeki sade mezar taşında vasiyeti üzerine hangi ifade yazılıdır?
Aliya, mezar taşına yalnızca 'Aliya İzzetbegoviç - Allah'ın Kulu' yazılmasını vasiyet etmiştir.
5Aliya İzzetbegoviç'in örnekliği ve birlikte yaşama ilkeleri hakkındaki aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Aliya İzzetbegoviç 1992 yılında bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı seçilmiştir.
- Aliya'ya göre İslam, dünyayı ve bilimi tamamen terk edip yalnız inzivaya çekilmeyi emreder.
- Saraybosna'da cami, kilise ve sinagogun yan yana bulunması birlikte yaşama kültürünün somut örneğidir.
- 'Özgürlüğe Kaçışım' adlı eser, Aliya'nın hapishane yıllarında tuttuğu tefekkür notlarından oluşur.
- Aliya, yapılan soykırımın unutulmamasını ancak kör intikam yerine adaletin aranmasını öğütlemiştir.
- Aliya İzzetbegoviç 1992 yılında bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı seçilmiştir.
6Aliya İzzetbegoviç ile ilgili kavram ve ilkeleri doğru açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Aliya İzzetbegoviç gençliğinde (Mladi Muslimani) hareketinde İslami kimlik mücadelesi vermiştir.
- Aliya'nın başyapıtı olan 'Doğu ve Batı Arasında ' eseri, İslam'ın bütüncül yapısını açıklar.
- Aliya'ya göre 'Yeryüzünün öğretmeni olabilmek için gökyüzünün olmak gerekir.'
- Savaşta dahi öfkeye kapılmayıp hukuku korumak değerinin en üstün göstergesidir.
- Aliya'nın şehit askerlerinin yanına defnedilmeyi istemesi onun ve tevazu ahlakını gösterir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Aliya İzzetbegoviç'in örnekliğini müşahede etme ve çıkarım yapma sürecini dört adımda inceleyiniz.
1. ipucu: 1. Hayatı ve Mücadelesini Tanıma: Saraybosna'daki gençlik yılları, zindan sabrı ve Bosna'nın bağımsızlık liderliği incelenir.
2. ipucu: 2. Düşünce Dünyasını Çözümleme: 'Doğu ve Batı Arasında İslam' eserindeki madde-mana dengesi ve fıtrat anlayışı kavranır.
3. ipucu: 3. Ahlak ve Adalet Duruşunu Gözlemleme: Savaşın en ağır şartlarında bile sivilleri ve mabetleri koruyan İslami savaş hukuku duyarlılığı değerlendirilir.
Cevap: Saraybosna'daki gençlik yılları, zindan sabrı ve Bosna'nın bağımsızlık liderliği incelenir. 'Doğu ve Batı Arasında İslam' eserindeki madde-mana dengesi ve fıtrat anlayışı kavranır. Savaşın en ağır şartlarında bile sivilleri ve mabetleri koruyan İslami savaş hukuku duyarlılığı değerlendirilir. Kimliğini koruyarak farklı kültürlerle adalet, vefa ve şefkat temelinde bir arada yaşama ilkeleri hayata aktarılır.
Kısaca
- Bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı ve 20. yüzyılın büyük İslam mütefekkiri Aliya İzzetbegoviç (1925-2003), fikrî derinliği ve ilkeli siyasetiyle 'Bilge Kral' olarak tanınmıştır.
- Gençlik yıllarında 'Mladi Muslimani' (Genç Müslümanlar) teşkilatında Boşnak halkının dini ve ahlaki kimliğini savunmuş; cezaevinde geçirdiği uzun yılları okuma, tefekkür ve eser telifiyle değerlendirmiştir.
- 'Doğu ve Batı Arasında İslam' adlı başyapıtında İslam'ı; tek yanlı materyalizm (maddecilik) ile dünyayı dışlayan ruhbanlık arasında madde ve manayı, bilim ve ahlakı birleştiren 'çift kutuplu fıtrat nizamı' olarak açıklamıştır.
- 1992-1995 Bosna Savaşı'nda en ağır saldırılar altında bile ordusuna İslam'ın savaş hukukunu emretmiş; kadın, çocuk, yaşlı ve esirlere dokunulmamasını, kilise ve sinagogların korunmasını şart koşmuştur.
- Saraybosna'nın cami, kilise ve havrayı bir arada yaşatan çoğulcu medeniyet mirasını savunarak, kendi kimliğinden ödün vermeden farklı inançlarla adalet temelinde 'birlikte yaşama' (التَّعَايُش) modelini temsil etmiştir.
- 2003 yılında vefat ettiğinde vasiyeti üzerine şehit askerlerinin yanına (Kovaçi Şehitliği) sade bir kabre defnedilmiş ve mezar taşına yalnız 'Allah'ın Kulu' (عَبْدُ اللّٰهِ) yazılarak tevazu ve kulluk dersi vermiştir.