Geçen hafta Üsküdarlı âlim ve sanatkâr Hezarfen Necmeddin Okyay’ın (1883–1976) hayatını ve çok yönlü kişiliğini tanımıştık. *Hayatın Anlamı* ünitemizin bu son haftasında; Okyay’ın İslam kitap sanatlarına kazandırdığı çiçekli ebru (Necmeddin Ebrusu) ve yazılı (akkâse) ebru tekniklerini, yetiştirdiği usta talebeleri ve İslam medeniyetinde iman–amel–estetik bütünlüğünün insan hayatına nasıl anlam kattığını genel bir ünite senteziyle ele alıyoruz.
1. Necmeddin Okyay’ın Sanat İcatları ve Yetiştirdiği Ustalar
Hezarfen Necmeddin Okyay, 20. yüzyılda unutulma tehlikesiyle karşı karşıya kalan geleneksel İslam kitap sanatlarını geçmişten geleceğe taşıyan en önemli köprü şahsiyettir. Hat sanatında Sami Efendi’den ta’lik ve celî ta’lik, Bakkal Arif Efendi’den sülüs ve nesih meşk etmiş; ayrıca is mürekkebi imali, kalem açma ve kağıt terbiyesi (aharcılık) gibi yan sanatların sırlarını bizzat uygulayarak yaşatmıştır. Ebru sanatında hocası Özbekler Tekkesi Şeyhi Edhem Efendi’den devraldığı geleneği iki büyük yenilikle zirveye taşımıştır: 1) Çiçekli Ebru (Necmeddin Ebrusu): Kitreli su üzerine lale, karanfil, sümbül, gelincik, kasımpatı ve menekşe çiçeklerini doğadaki zarafetiyle nakşetmiştir. 2) Yazılı (Akkâse) Ebru: Kağıt üzerine koyu arapzamkı eriyiği ile hat yazısı yazıp kuruttuktan sonra kağıdı ebru teknesine yatırarak, zamklı kısımların boya almaması sayesinde içi beyaz hat yazılı ebru levhalar üretmiştir.
Necmeddin Okyay, sanat bilgisini kıskançlıkla saklayanlardan olmamış; *“İlim ve sanat paylaşıldıkça bereketlenir”* anlayışıyla Medresetü’l-Hattâtîn (Hattatlar Mektebi), Şark Tezyînî Sanatlar Mektebi ve Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nde 30 yılı aşkın süre hocalık yapmıştır. Ebru ve cilt sanatını yeğeni Mustafa Düzgünman’a, hat ve kitap sanatları tarihini Prof. Uğur Derman’a, ta’lik ve divanî yazıyı Prof. Ali Alparslan’a, klasik cilt ve hat zevkini Emin Barın’a aktararak vefatından sonra da sevabı kesilmeyen bir sadaka-i câriye halkası oluşturmuştur.
2. 1. Ünite Sentezi: Hayatın Anlamı, İman-Amel ve Estetik Bütünlüğü
Birinci ünitemiz olan *Hayatın Anlamı* boyunca ele aldığımız temel hakikat şudur: İnsan tesadüfen var olmuş ve başıboş bırakılmış bir varlık değildir (*“İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?”* — Kıyâme, 36). Hayatın anlamını arayan insanın zihnindeki *“Ben kimim, nereden geldim, niçin varım ve nereye gidiyorum?”* sorularına en tutarlı ve huzur verici cevabı vahiy ve tevhid inancı verir. Yüce Allah insanı akıl ve irade sahibi bir varlık olarak yaratmış, onu yeryüzünün imarıyla (hilafet ve emanet) görevlendirmiştir.
Necmeddin Okyay’ın 93 yıllık ömrü, bu ünitede öğrendiğimiz tüm kavramların canlı bir tefsiridir: • İman ve İbadet: Üsküdar Yeni Valide Camii’nde 40 yıl süren imam-hatiplik göreviyle kulluk bilincini merkeze almıştır. • Salih Amel ve İhsan: Yaptığı her sanat eserini “Allah güzeldir, güzelliği sever” hadisinin ışığında ve ihsan (Allah’ı görüyormuşçasına özen gösterme) şuuruyla üretmiştir. • Tevhid ve Tenzih Estetiği: Ebrularındaki lale (ebced ve harf yazılışı bakımından 'Allah' lafzıyla aynı harflerden: ا-ل-ل-ه -> ل-ا-ل-ه oluşur) ve gül (Hz. Peygamber’in sembolü) motifleriyle sanatı tevhid ve peygamber sevgisinin dili hâline getirmiştir.
Örnekler
Örnek 1Necmeddin Okyay’ın çiçekli ebrunun yanı sıra ebru sanatına kazandırdığı 'yazılı (akkâse) ebru' tekniğinin nasıl uygulandığını açıklayınız.
Cevabı göster
Önce kağıt üzerine arapzamkı eriyiği ve kamış kalemle istenilen hat yazısı (örneğin Besmele veya Lafzatullah) yazılır ve kurumaya bırakılır. Ardından bu kağıt ebru teknesinin üzerine yatırılır. Arapzamkı sürülen yazı kısımları boyayı geçirmediği için, kağıt tekneden alınıp suyla yıkandığında zamk erir ve ebru zemininin ortasında bembeyaz, net bir hat yazısı ortaya çıkar.
Örnek 2Klasik İslam sanatlarında (hat, ebru, tezhip) Necmeddin Okyay’ın da çok sık kullandığı 'lale' ve 'gül' motiflerinin dini-tasavvufi sembolizmi nedir?
Cevabı göster
1. Lale: Tek bir soğandan tek bir sap üzerinde tek çiçek açması ve Arapça yazılışındaki harflerin (ل-ا-ل-ه) 'Allah' (ا-ل-ل-ه) lafzının harfleriyle bire bir aynı olması (ebced değerinin 66 olması) sebebiyle TEVHİD inancını (Allah’ın birliğini) simgeler. 2. Gül: Güzel kokusu ve zarafetiyle Hz. Muhammed Mustafa’yı (s.a.v.) simgeler.
Örnek 3Necmeddin Okyay’ın yetiştirdiği talebelerin (Mustafa Düzgünman, Uğur Derman, Ali Alparslan vb.) kültür tarihimiz açısından önemi nedir?
Cevabı göster
20. yüzyılın ortalarında geleneksel kitap sanatlarımız unutulma tehlikesi geçirirken Necmeddin Okyay bildiği tüm teknikleri bu talebelerine öğretmiştir. Yeğeni Mustafa Düzgünman ebruyu, Uğur Derman ve Ali Alparslan ise hat ve kitap sanatlarını günümüz kuşaklarına aktararak medeniyet mirasımızın kesintiye uğramasını önlemiştir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hezarfen Necmeddin Okyay’ın arapzamkı eriyiği kullanarak tek bir ebru teknesinden içi hat yazılı ebru çıkarma tekniğine geleneksel kitap sanatlarımızda hangi isim verilir?
Arapzamkı ile kapatılan yazı alanlarının ebru teknesinde boya almamasıyla oluşturulan yazılı ebruya 'akkâse ebru' denir ve mucidi Necmeddin Okyay’dır.
2Geleneksel Türk-İslam sanatlarında ve Necmeddin Okyay’ın ebrularında sıkça işlenen 'lale' ve 'gül' motifleri sırasıyla aşağıdakilerden hangilerini sembolize eder?
Lale harfleri ve tek oluşuyla Allah lafzını (tevhidi), gül ise Hz. Muhammed’i (s.a.v.) sembolize eder.
3Aşağıdakilerden hangisi Hezarfen Necmeddin Okyay’ın bizzat yetiştirdiği ve ebru ile hat sanatını günümüze taşıyan ünlü talebeleri arasında yer alır?
Mustafa Düzgünman, Uğur Derman, Ali Alparslan ve Emin Barın, Necmeddin Okyay’ın 20. yüzyılda yetiştirdiği başlıca talebeleridir.
4İnsanın vefatından sonra da amel defterinin açık kalmasını sağlayan 'faydalı ilim, sanat eseri ve salih evlat/talebe bırakma' uygulamasına İslam’da ne ad verilir?
Vefattan sonra da insanlığa faydası devam eden eser, ilim ve hayır kurumlarına sadaka-i câriye (kesintisiz sadaka) denir.
5“İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?” (Kıyâme, 36) ayeti 'Hayatın Anlamı' ünitesi bağlamında aşağıdakilerden hangisini vurgulamaktadır?
Ayet, insanın başıboş (südâ) yaratılmadığını; kulluk, ahlak ve hesap sorumluluğu taşıdığını bildirir.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Necmeddin Okyay, hat sanatında ta’lik yazıyı ünlü hattat Sami Efendi’den, sülüs ve nesih yazıyı ise Bakkal Arif Efendi’den öğrenerek icazet almıştır.
Dönemin en büyük iki hat üstadından icazet alarak hat zincirini günümüze bağlamıştır.
- Necmeddin Okyay ebru sanatını Özbekler Tekkesi Şeyhi Edhem Efendi’den öğrenmiş ve çiçekli ebru ile geliştirmiştir.
Hezarfen Edhem Efendi’den öğrendiği klasik ebruya çiçekli ve yazılı ebruyu eklemiştir.
- İslam estetiğinde sanat eserinin amacı sanatçının kibrini büyütmek ve insanları Allah’ı anmaktan uzaklaştırmaktır.
Aksine İslam estetiğinde sanat, tevazu içinde Allah’ın güzelliğini (el-Cemîl) ve kudretini tefekkür ettirmeyi amaçlar.
- Kağıdın üzerine nişasta ve yumurta akı karışımı sürülerek mührelenip yazı yazmaya elverişli hale getirilmesi sanatına 'aharcılık' denir.
Aharcılık, hat kağıdını terbiye etme ve cilalama sanatıdır; Necmeddin Okyay bu alanın da son büyük üstadıdır.
- İman ve salih amel bir bütünün iki yarısı gibidir; iman kalbe anlam verirken salih amel bu anlamı davranışa ve esere dönüştürür.
Kur’an’da iman ile salih amel daima birlikte zikredilir.
- Necmeddin Okyay, hat sanatında ta’lik yazıyı ünlü hattat Sami Efendi’den, sülüs ve nesih yazıyı ise Bakkal Arif Efendi’den öğrenerek icazet almıştır.
7Aşağıdaki kavram ve şahsiyetleri Necmeddin Okyay ve İslam sanatlarıyla ilgili açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Necmeddin Okyay’ın arapzamkı ile kağıt üzerinde yazı bırakarak yaptığı ebru türüne yazılı veya ebru denir.
- Klasik İslam sanatlarında motifi Hz. Muhammed’i (s.a.v.), lale motifi ise Allah’ın birliğini sembolize eder.
- Necmeddin Okyay ebru sanatını Üsküdar Özbekler Tekkesi Şeyhi Efendi’den öğrenmiştir.
- Vefattan sonra da amel defterine sevap yazdıran faydalı ilim ve eserlere denir.
- Kıyâme Suresi 36. ayette 'İnsan, kendisinin bırakılacağını mı sanır?' buyrularak hayatın bir gayesi olduğu hatırlatılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
91. Ünite olan 'Hayatın Anlamı'nı özetleyerek; bir insanın ömrünü anlamlı kılan temel unsurları ve Hezarfen Necmeddin Okyay’ın bu unsurları hayatında nasıl birleştirdiğini değerlendiriniz.
1. ipucu: İnsanın yaratılış gayesi (iman ve kulluk)
2. ipucu: İhsan bilinciyle üretilen salih ameller ve güzel ahlak
3. ipucu: Gelecek nesillere faydalı ilim ve estetik miras (sadaka-i câriye) bırakmak
Cevap: 1. İman ve Kulluk Bilinci: Hayatın anlamı öncelikle Yaratıcıyı tanımak (marifetullah) ve O’na ibadet etmektir; Necmeddin Okyay bunu 40 yıllık imam-hatiplik ve hafızlık hayatıyla somutlaştırmıştır. 2. Salih Amel ve İhsan: Mümin yaptığı her işi Allah’ın huzurundaymış gibi en güzel şekilde (ihsan) yapmalıdır; Okyay da hat, çiçekli/yazılı ebru, cilt ve okçulukta ulaştığı zirveyle bunu göstermiştir. 3. Sadaka-i Câriye ve Vefa: Ömür ancak geride hayırlı talebeler ve kalıcı eserler bırakıldığında ölümsüzleşir; Okyay yetiştirdiği yüzlerce öğrenciyle medeniyet mirasımızı geleceğe taşımıştır.
Kısaca
- Çiçekli ve Yazılı (Akkâse) Ebru: Necmeddin Okyay, su yüzeyinde lale, karanfil, sümbül, gelincik, menekşe ve papatya motifleri yaptığı Necmeddin Ebrusu’nun yanı sıra, arapzamkı kullanarak bir ebru teknesinden celî sülüs ve ta’lik hatlı yazılı (akkâse) ebru çıkarma tekniğini de icat etmiştir.
- Kitap Sanatları ve Okçuluk Mirası: Sekiz ayrı yazı çeşidinde icazetli bir hattat, klasik cilt ustası, ahar (kağıt cilalama) ve is mürekkebi imalatçısı, kemankeş (okçu) ve 400 çeşit gül yetiştiren bir şükûfeperver olarak 'Hezarfen' unvanını bihakkın taşımıştır.
- Talebe Yetiştirme (Sadaka-i Câriye): Medresetü’l-Hattâtîn ve Güzel Sanatlar Akademisi’nde Mustafa Düzgünman (yeğeni), Uğur Derman, Ali Alparslan ve Emin Barın gibi 20. yüzyılın en büyük ustalarını yetiştirerek geleneksel sanatların unutulmasını önlemiştir.
- İslam Estetiğinde Tevhid ve İhsan: İslam sanatı tabiatı kopya etmez, soyutlayarak (üsluplaştırma / tenzih) eserden Müessir’e (Yaratıcıya) yöneltir ve her işi Allah’ın huzurundaymış gibi en güzel şekilde yapma (ihsan) şuuruna dayanır.
- Ünite 1 Sentezi (Hayatın Anlamı): İnsan başıboş yaratılmamıştır (Kıyâme, 36; Zâriyât, 56); dünya hayatı sahih iman, ihlaslı ibadet, salih amel, güzel ahlak ve insanlığa faydalı eserler üretmekle anlam kazanır.