İçeriğe geç

11. sınıf · Türk Dili ve Edebiyatı · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Kültür Yolculuğu Temasında Ele Alınan Metinlerde Okuma Sürecini Değerlendirme (Türk Dünyası Hikâyesi, Anı, Orhun Abideleri, Dîvânu Lugâti't-Türk) ve Cümlenin Ögeleri (TDE2.4)

2. Tema: Kültür Yolculuğu teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Okuma süreci yalnız metindeki açık ve örtük iletileri anlamakla bitmez; okurun metni belirli ölçütlere göre değerlendirmesi ve metne yönelik gerekçeli tepki ortaya koyması (TDE2.4) ile tamamlanır. Bu hafta Kültür Yolculuğu temasında ele aldığımız Türk dünyası hikâyesi, anı metni, Orhun Abideleri ve Dîvânu Lugâti't-Türk metinlerinde okuma sürecini nasıl değerlendireceğimizi, ortak kültür mirasını ve cümlenin ögeleri uygulamalarını bütüncül olarak inceleyeceğiz.

Kültür Yolculuğu Metinlerinde Okuma Sürecini Değerlendirme ve Tepki Ortaya Koyma

Eleştirel ve yansıtıcı bir okur, okuma sürecini değerlendirirken (TDE2.4.1) önce metni hangi açılardan inceleyeceğine dair nesnel ve estetik ölçütler belirler: Dil ve anlatımın akıcılığı, yapı unsurlarının (olay, kişi, yer, zaman) tutarlılığı, kültürel değerlerin yansıtılış biçimi ve yazarın üslup başarısı bu ölçütlerin başında gelir. Ardından metinde sunulan kurgusal veya tarihsel gerçekliği kendi gerçek dünya bilgisiyle karşılaştırır.

Okuma sürecinin ikinci aşaması tepki ortaya koyma (TDE2.4.2) basamağıdır. Bu aşamada okur, kendisini Türk dünyası hikâyesindeki veya anı metnindeki kahramanın yerine koyarak (empati kurarak) onun seçimlerini ve davranışlarını anlamlandırır; metne yönelik beğeni veya eleştirilerini soyut ifadelerle değil, metinden somut örnekler ve gerekçeler göstererek açıklar.

Ayrıca okur, metnin ana düşüncesinin ve temasının kendi düşünce dünyasıyla ilişkisini kurar; yazarın metni yazma amacı ile kendi görüşleri arasındaki benzerlik ve farklılıkları belirler. Hikâyedeki çatışma durumuna veya karakterlerin karşılaştığı soruna alternatif çözüm seçenekleri üretir ve metnin yazılış amacına ulaşma düzeyini değerlendirir.

OKUMA SÜRECİNİ DEĞERLENDİRME VE TEPKİ ORTAYA KOYMA (TDE2.4) 1. Kendini ve Metni Değerlendirme (TDE2.4.1) • Değerlendirme ölçütleri belirleme (dil, üslup, yapı) • Kendi beğeni ölçütlerine göre metni tartma • Metindeki gerçeklik ile gerçek dünya bilgisini karşılaştırma (tarihsel ve sosyal tutarlılık) Ölçütlü ve Kanıta Dayalı İnceleme 2. Tepki Ortaya Koyma (TDE2.4.2) • Karakterin yerine geçerek davranışları anlamlandırma • Beğeni ve eleştirileri gerekçelendirerek açıklama • Yazarın amacı ile kendi düşüncesini karşılaştırma • Sorunlara alternatif seçenekler üretme Özgün ve Yansıtıcı Okur Tepkisi
🔍 Büyütmek için dokunun

Orhun Abideleri, Dîvânu Lugâti't-Türk ve Türk Dünyası Metinlerinin Karşılaştırılması

Kültür Yolculuğu temasında yer alan dört metin türü, Türk dilinin ve kültürünün tarihsel sürekliliğini gözler önüne serer. Sekizinci yüzyılda II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde dikilen Orhun Abideleri (Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları), Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin olup söylev (hitabet) ve anı türünün ilk örnekleridir. Bilge Kağan'ın millete seslenişinde bağımsızlık, birlik, töre ve devlet-millet sorumluluğu en güçlü biçimde vurgulanır.

On birinci yüzyılda (1072-1074) Kâşgarlı Mahmud tarafından Bağdat'ta kaleme alınan Dîvânu Lugâti't-Türk ise Türkçenin ilk sözlüğü, dil bilgisi çalışması ve kültür ansiklopedisidir. Kâşgarlı Mahmud bu abidevi çalışmayı Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türk dilinin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazmış; içine sav, sagu, koşuk, destan parçaları ve Türk dünyası haritası eklemiştir.

Modern dönemde Cengiz Aytmatov gibi Türk dünyası yazarlarının hikâyeleri ile gezi/anı metinleri incelendiğinde, Orhun Abideleri ve Dîvânu Lugâti't-Türk'te görülen yurt sevgisi, doğayla uyum, büyüklere saygı, konukseverlik, sözlü kültür mirası (destan ve atasözleri) ve ana dili bilincinin ortak kültür kodları olarak günümüzde de yaşadığı görülür.

KÜLTÜR YOLCULUĞU METİNLERİNDE ORTAK TÜRK KÜLTÜRÜ MİRASI Orhun Abideleri (8. yy.) • Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan • Göktürk alfabesi ve hitabet üslubu • Bağımsızlık, töre ve birlik bilinci • Yollug Tigin tarafından yazıya geçirilen ilk yazılı şaheser Dîvânu Lugâti't-Türk (11. yy.) • Müellifi: Kâşgarlı Mahmud • İlk Türkçe sözlük ve ansiklopedi • Sav, sagu, koşuk ve destanlar • Türk boyları coğrafyasını gösteren ilk Türk dünyası haritası Türk Dünyası Hikâyesi ve Anı • Çağdaş anlatı ve bireysel hafıza • Toplumsal değişim ve kimlik • Sözlü gelenek ve mankurtlaşma karşısında öz kültürü koruma • Ortak dil, sanat ve vatan sevgisi
🔍 Büyütmek için dokunun

Dil Bilgisi Uygulamaları: Cümlenin Ögeleri, Vurgu ve Ara Sözler

Metinlerdeki iletilerin doğru çözümlenmesi için cümlenin ögeleri sırasıyla YÖN kuralına (Yüklem -> Özne -> Nesne -> Tümleçler) göre bulunur. Önce yargıyı bildiren yüklem tespit edilir; ardından yükleme sorulan 'Kim / Ne?' sorusuyla özne (gerçek, gizli, sözde veya örtülü özne) bulunur. Özneden sonra yükleme sorulan 'Neyi / Kimi / Nereyi?' sorusu belirtili nesneyi, 'Ne?' sorusu ise belirtisiz nesneyi verir.

Yüklemi yer-yön bakımından tamamlayan ve {-e, -de, -den} hal eklerini alan öge yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç); zaman, durum, miktar, sebep ve vasıta bakımından tamamlayan öge ise zarf tümlecidir. İsim tamlamaları, sıfat tamlamaları, birleşik fiiller, deyimler ve fiilimsi grupları söz öbeği olduğu için ögeler bulunurken bölünmez.

Türkçe cümlelerde vurgu; yüklemi fiil olan cümlelerde yüklemden hemen önceki ögede, yüklemi isim olan cümlelerde ise yüklemin kendisindedir. Cümlede iki virgül veya iki kısa çizgi arasında kullanılan ara sözler, eğer bir ögenin açıklayıcısı ise o ögenin içinde değerlendirilir; herhangi bir ögenin açıklayıcısı olmayan ara cümleler, bağlaçlar ve ünlemler ise cümle dışı unsur (CDU) sayılır.

CÜMLENİN ÖGELERİ ÇÖZÜMLEME TABLOSU VE VURGU KURALI Örnek Cümle Çözümlemesi: "Kâşgarlı Mahmud, Türk kültürünün eşsiz hazinesini, Dîvânu Lugâti't-Türk'ü, on birinci yüzyılda Bağdat'ta yazdı." Özne | Belirtili Nesne (ve Ara Söz) | Zarf Tümleci | Yer Tamlayıcısı (Vurgulu Öge) | Yüklem Cümle Vurgusu Kuralı • Fiil cümlesinde: Yüklemden hemen önceki öge • İsim cümlesinde: Yüklemin kendisi vurgulanır Ara Söz ve Cümle Dışı Unsur • Bir ögeyi açıklayan ara söz o ögeye dahildir • Bağlaç, ünlem ve ara cümleler CDU sayılır
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Kültür Yolculuğu temasında okunan bir Türk dünyası hikâyesini değerlendirirken (TDE2.4.1) okurun hangi ölçütleri kullanabileceğini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Okur; hikâyenin olay örgüsü, kişi kadrosu, mekân ve zaman unsurlarının birbiriyle tutarlılığını, yazarın dil ve anlatım (üslup) başarısını, ortak Türk kültürü değerlerini yansıtma gücünü ve kurgusal gerçekliğin tarihsel-toplumsal gerçeklikle uyumunu ölçüt olarak kullanabilir.

  2. Örnek 2Okuduğu bir edebî metne yönelik 'tepki ortaya koyma' (TDE2.4.2) sürecinde okurun gerçekleştirdiği zihinsel etkinlikleri yazınız.

    Cevabı göster

    Okur kendisini kahramanın yerine koyarak davranışlarını anlamlandırır, metne yönelik beğeni ve eleştirilerini metinden somut gerekçelerle açıklar, yazarın amacıyla kendi düşüncelerini karşılaştırır ve metindeki soruna alternatif çözümler üretir.

  3. Örnek 3Orhun Abideleri ile Dîvânu Lugâti't-Türk'ü yazılış dönemleri, türleri ve Türk kültürü açısından önemleri bakımından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Orhun Abideleri sekizinci yüzyılda Göktürkler döneminde dikilen, söylev ve anı özelliği taşıyan ilk Türkçe yazılı metinlerdir. Dîvânu Lugâti't-Türk ise on birinci yüzyılda Kâşgarlı Mahmud tarafından yazılan ilk Türkçe sözlük ve kültür ansiklopedisidir. Her iki eser de Türk dilinin zenginliğini ve Türk milletinin tarih-kültür bilincini belgelemiştir.

  4. Örnek 4'Bilge Kağan, Orhun Vadisi'nde diktirdiği bengü taşlarda Türk milletine birlik ve bağımsızlık öğüdü vermiştir.' cümlesini ögelerine ayırınız.

    Cevabı göster

    Yüklem: öğüdü vermiştir (veya 'vermiştir'; 'birlik ve bağımsızlık öğüdü' belirtisiz nesne). Özne: Bilge Kağan. Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç): Orhun Vadisi'nde diktirdiği bengü taşlarda (Nerede?) ve Türk milletine (Kime?). Belirtisiz Nesne: birlik ve bağımsızlık öğüdü (Ne vermiştir?). Sıralama: Özne / Yer Tamlayıcısı / Yer Tamlayıcısı / Belirtisiz Nesne / Yüklem.

  5. Örnek 5'Kâşgarlı Mahmud, Türk dilinin büyük âlimi, boyların söz varlığını titizlikle derledi.' cümlesindeki ara sözü ve hangi ögenin açıklayıcısı olduğunu bulunuz.

    Cevabı göster

    Cümlenin yüklemi 'derledi', öznesi 'Kâşgarlı Mahmud'dur. İki virgül arasında yer alan 'Türk dilinin büyük âlimi' ifadesi ara sözdür ve 'Kâşgarlı Mahmud' öznesinin açıklayıcısı olarak kullanılmıştır.

  6. Örnek 6'Ortak kültür mirasını yaşatan edebî eserler, genç kuşaklara kimlik bilincini kazandırır.' cümlesinin ögelerini ve vurgulanan ögesini belirtiniz.

    Cevabı göster

    Yüklem: kazandırır. Özne: Ortak kültür mirasını yaşatan edebî eserler. Yer Tamlayıcısı: genç kuşaklara. Belirtili Nesne: kimlik bilincini. Yüklem çekimli bir fiil olduğu için vurgu yüklemden hemen önceki öge olan 'kimlik bilincini' (belirtili nesne) üzerindedir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Kültür Yolculuğu temasında ele alınan bir metinde okurun 'kendisini karakterlerin yerine koyarak davranışlarını anlamlandırması ve beğeni/eleştirilerini gerekçelendirerek açıklaması' hangi süreç bileşenine aittir?

  2. 2On birinci yüzyılda Kâşgarlı Mahmud tarafından Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin zenginliğini kanıtlamak amacıyla kaleme alınan, içinde sav, sagu, koşuk örnekleri ve Türk dünyası haritası bulunan eser hangisidir?

  3. 3'Bozkırın bilgesi Cengiz Aytmatov, eserlerinde doğayı ve insanı ustalıkla anlatır.' cümlesinin öge dizilişi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

  4. 4Aşağıdaki cümlelerin hangisinde vurgu 'yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç)' üzerindedir?

  5. 5

    • Okuma sürecini değerlendiren bir okur, metne yönelik beğeni ve eleştirilerini somut gerekçelere dayandırarak açıklar.
    • Sekizinci yüzyılda dikilen Orhun Abideleri, Uygur Kağanlığı döneminde Arap alfabesiyle kaleme alınmıştır.
    • Dîvânu Lugâti't-Türk, Türk edebiyatının ilk sözlüğü olup İslamiyet öncesi sav, sagu ve koşuk örneklerini günümüze ulaştırmıştır.
    • Cümlenin ögeleri bulunurken sıfat tamlamaları, isim tamlamaları ve fiilimsi grupları parçalanmadan tek öge olarak alınır.
    • Yüklemi çekimli bir fiil olan kurallı cümlelerde vurgu daima cümlenin en başındaki özne üzerindedir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Sekizinci yüzyılda II. Göktürk Devleti döneminde dikilen Orhun Abideleri'nin yazarı (yazıya geçireni) Tigin'dir.
    2. On birinci yüzyılda Dîvânu Lugâti't-Türk adlı anıtsal sözlüğü kaleme alan dil bilgini Mahmud'dur.
    3. Okurun metindeki gerçeklik ile gerçek dünya bilgisini karşılaştırıp ölçütler belirlemesi okuma sürecini basamağıdır.
    4. Özneden sonra yükleme sorulan 'Neyi, Kimi, Nereyi?' sorularının cevabı olan yardımcı ögeye nesne denir.
    5. İki virgül veya iki kısa çizgi arasında yer alarak bir ögeyi açıklayan söz öbeğine adı verilir.

  8. 8'Kültür Yolculuğu' temasında incelenen Orhun Abideleri, Dîvânu Lugâti't-Türk ve çağdaş Türk dünyası hikâyelerinin 'ortak Türk kültürü ve dil bilinci' açısından önemini değerlendirerek okurun bu metinlere nasıl tepki ortaya koyabileceğini açıklayınız.

Kısaca

  • Okuma sürecini değerlendirme (TDE2.4); metni belirli ölçütlere göre tartmayı, metindeki gerçekliği gerçek dünya bilgisiyle karşılaştırmayı ve gerekçeli tepki ortaya koymayı kapsar.
  • Sekizinci yüzyılda dikilen Orhun Abideleri (Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan), Türk adının geçtiği ilk yazılı metin ve söylev-anı türünün ilk örneğidir.
  • Kâşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda yazdığı Dîvânu Lugâti't-Türk, Türkçenin ilk sözlüğü olup sav, sagu, koşuk örneklerini ve ilk Türk dünyası haritasını içerir.
  • Türk dünyası hikâyesi ve anı metinleri; ana dili bilinci, yurt sevgisi, töre ve sözlü kültür mirası bakımından tarihsel metinlerle ortak değerleri paylaşır.
  • Cümlenin ögeleri Yüklem-Özne-Nesne-Tümleçler (YÖN) sırasıyla bulunur; söz öbekleri bölünmez, fiil cümlelerinde vurgu yüklemden hemen önceki ögededir.

Bu dersin öteki kaynakları