Türkiye'de Dış Ticaret: Temel Kavramlar, Gelişim Süreci, İhracat ve İthalata Konu Olan Ürünler ve Ekonomideki Önemi

Bir ülkenin başka ülkelerle yaptığı mal ve hizmet alışverişine dış ticaret denir. Ülkenin ürettiği malları yabancı ülkelere satmasına ihracat (dış satım), ihtiyaç duyduğu malları yabancı ülkelerden satın almasına ise ithalat (dış alım) adı verilir. Dış ticaretin temel nedeni, geçen haftalarda iç ticaret için gördüğümüz kuralın aynısıdır: Hiçbir ülke ihtiyaç duyduğu her ürünü yeterli miktarda, kalitede ve uygun maliyetle üretemez. İklim, yer altı kaynakları, sermaye birikimi, teknoloji ve iş gücü özellikleri ülkeden ülkeye değiştiği için her ülke bazı ürünlerde fazla, bazılarında eksik üretim yapar. Fazla olan satılır, eksik olan satın alınır.

Dış ticareti ölçmek için birkaç temel gösterge kullanılır. İhracat ile ithalatın toplamı dış ticaret hacmini verir; hacim, ülkenin dünya ekonomisiyle ne kadar bütünleştiğini gösterir. İhracattan ithalatın çıkarılmasıyla dış ticaret dengesi bulunur. İhracat ithalattan fazlaysa dış ticaret fazlası, ithalat ihracattan fazlaysa dış ticaret açığı oluşur. İhracatın ithalatı ne ölçüde karşıladığını gösteren karşılama oranı ise İhracatİthalat × 100 formülüyle hesaplanır. Örneğin karşılama oranı %76 ise ülke, yurt dışından aldığı her 100 dolarlık malın yaklaşık 76 dolarını sattığı mallarla karşılıyor demektir.

Türkiye'nin dış ticaret verileri Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Ticaret Bakanlığı tarafından açıklanır; ihracatçıların örgütü olan Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) de sektör bazında veriler yayımlar. Bu veriler incelenirken yalnız toplam değere değil, ürünlerin türüne de bakmak gerekir. Mallar kullanım amacına göre üç grupta toplanır: Üretimde girdi olarak kullanılan ara malları (ham petrol, plastik granül, pamuk ipliği), üretimde uzun süre kullanılan sermaye malları (makine, tezgâh, traktör) ve doğrudan tüketiciye ulaşan tüketim malları (giysi, buzdolabı, gıda). Bu ayrım, bir ülkenin dış ticaretinin yapısını ve dışa bağımlılığını anlamanın anahtarıdır.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye, savaşlardan yeni çıkmış, sanayisi çok zayıf bir tarım ülkesiydi. Bu dönemde ihracatın neredeyse tamamı tütün, kuru üzüm, kuru incir, fındık, pamuk ve tiftik gibi tarım ve hayvancılık ürünlerinden oluşuyor; sanayi malları ise büyük ölçüde ithal ediliyordu. Lozan Antlaşması gereği gümrük tarifeleri 1929'a kadar serbestçe değiştirilemedi. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'ndan sonra Türkiye korumacı bir dış ticaret politikası izledi; devlet eliyle kurulan şeker, dokuma, çimento ve demir-çelik fabrikaları ithal edilen bazı malları yurt içinde üretmeye başladı.

1960'tan 1980'e kadar uygulanan planlı kalkınma döneminde temel strateji ithal ikameci sanayileşmeydi: Yurt dışından alınan tüketim mallarının yerine yerli üretim konulması hedeflendi; yüksek gümrük vergileri ve kotalarla yerli sanayi korundu. Bu dönemde beyaz eşya, otomotiv ve tekstil gibi sektörler doğdu; ancak ihracat sınırlı kaldı ve ekonomi döviz darlığıyla karşılaştı. Dönüm noktası 24 Ocak 1980 kararları oldu. Bu kararlarla Türkiye ihracata dayalı büyüme modeline geçti; ihracatçılara teşvikler verildi, kur politikası değiştirildi, ithalat aşamalı olarak serbestleştirildi. 1980'de yaklaşık 3 milyar dolar olan ihracatın yarıdan fazlası hâlâ tarım ürünlerinden oluşuyordu.

1980 sonrasında dışa açılma kurumsal adımlarla sürdü. 1989'da Türk lirası konvertibl hâle getirildi, serbest bölgeler kuruldu, 1995'te Türkiye Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) üyesi oldu ve 1996'da Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği yürürlüğe girdi. Bu gelişmeler sanayi ürünlerinin ihracattaki payını hızla artırdı. 2002'de yaklaşık 36 milyar dolar olan ihracat 2008'de 130 milyar doları aştı; 2020'li yıllarda ise yıllık 250 milyar dolar düzeyini geçti. Bugün ihracatın yüzde 90'dan fazlası sanayi ürünlerinden oluşur. Kısacası Türkiye, tarım ürünü satıp sanayi malı alan bir ülkeden sanayi ürünü satan, ancak bunun için enerji ve ara malı alan bir ülkeye dönüşmüştür.

Türkiye ihracatının lokomotifi uzun yıllardır otomotiv sektörüdür. Binek otomobil, hafif ticari araç, otobüs, kamyon ve yedek parça üretimi özellikle Bursa, Kocaeli ve Sakarya çevresinde yoğunlaşır; Ankara, Eskişehir, Aksaray ve Manisa'da da önemli fabrikalar ve yan sanayi bulunur. Bu yığılmanın nedeni; İstanbul pazarına ve limanlara yakınlık, gelişmiş kara ve demir yolu bağlantıları, nitelikli iş gücü ve yan sanayinin birbirine yakın olmasıdır. Otomotivin ardından kimya ürünleri (plastik mamuller, boyalar, ilaç, gübre), hazır giyim ve tekstil, elektrik-elektronik, makine ve demir-çelik ihracatın en büyük kalemleri arasındadır.

Hazır giyim ve tekstil, 1980 sonrası ihracat atılımının ilk motoruydu ve bugün de milyonlarca kişiye iş sağlar. İstanbul, Bursa, İzmir, Denizli, Gaziantep, Kahramanmaraş, Uşak ve Kayseri bu sektörün başlıca merkezleridir. Denizli havlu ve ev tekstiliyle, Gaziantep makine halısıyla, Bursa ipekli ve sentetik dokumayla öne çıkar. Türkiye, Avrupa pazarına yakınlığı sayesinde hızlı moda siparişlerini kısa sürede teslim edebilmesiyle rekabet avantajı kazanır. Beyaz eşyada ise Manisa, Eskişehir, Tekirdağ (Çerkezköy), İstanbul ve Kocaeli'deki fabrikalarla Türkiye Avrupa'nın en büyük üretim merkezlerinden biri hâline gelmiştir; buzdolabı, çamaşır makinesi ve televizyon gibi ürünler başta Avrupa olmak üzere pek çok pazara satılır.

Demir-çelik ihracatında Karabük, Zonguldak (Ereğli) ve Hatay (İskenderun) entegre tesislerinin yanında İzmir (Aliağa), Kocaeli ve Hatay'daki elektrik ark ocaklı tesisler önemlidir; Türkiye dünyanın önde gelen çelik ihracatçılarındandır. Kocaeli (İzmit) ve İzmir (Aliağa) rafinerilerinde üretilen rafine petrol ürünleri, İstanbul Tuzla ve Yalova tersanelerinde yapılan gemi ve yatlar, Kayseri ve Bursa (İnegöl) merkezli mobilya, İstanbul'daki mücevher üretimi de ihracatta yer alır. Son yıllarda savunma ve havacılık ürünleri, özellikle insansız hava araçları, dünya pazarlarında Türkiye'nin teknoloji imajını güçlendiren yüksek katma değerli ürünler olarak öne çıkmaktadır.

Tarım ürünlerinin toplam ihracattaki payı sanayileşmeyle birlikte azalmış olsa da Türkiye bazı ürünlerde dünya pazarlarının lideridir. Bunun temel nedeni iklim çeşitliliği ve ürünlere uygun ekolojik koşullardır. Karadeniz kıyılarının nemli ve ılıman iklimi fındık için idealdir; Ordu, Giresun, Samsun, Trabzon, Sakarya ve Düzce'de yetişen fındıkla Türkiye dünya fındık üretiminin ve ihracatının açık ara ilk sırasındadır. Malatya ve çevresindeki kurak, güneşli yazlar kuru kayısıya, Büyük Menderes vadisinin (Aydın) sıcak iklimi kuru inciire, Gediz ve Büyük Menderes havzaları (Manisa, İzmir, Denizli) çekirdeksiz kuru üzüme uygun koşullar sunar. Türkiye kuru kayısı ve kuru incir ihracatında dünyada birinci, kuru üzümde ise önde gelen ihracatçılar arasındadır.

Taze meyve ve sebzede Akdeniz kıyılarının (Mersin, Adana, Hatay, Antalya) ılıman kışları narenciye ve örtü altı sebzeciliği (seracılık) sayesinde kış aylarında bile ihracat yapılmasını sağlar. Kiraz, domates, nar ve zeytinyağı da önemli ürünlerdir. İşlenmiş tarım ürünlerinden un ve makarnada Türkiye uzun süredir dünyanın en büyük ihracatçıları arasındadır; bu ürünlerin bir kısmı ithal buğdayın işlenmesiyle üretilir. Hayvansal ürünlerde su ürünleri öne çıkar: Ege ve Akdeniz kıyılarındaki kafes çiftliklerinde yetiştirilen levrek ve çipura ile Karadeniz'de yetiştirilen alabalık Avrupa ve Rusya pazarlarına satılır. Tavuk eti ve yumurta ise özellikle komşu ülkelere ihraç edilir.

Madencilikte Türkiye'nin en stratejik ürünü bordur. Dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'ü Türkiye'dedir; rezervler Eskişehir (Kırka), Balıkesir (Bigadiç), Kütahya (Emet) ve Bursa (Kestelek) çevresinde yoğunlaşır. Bor; cam elyafı, seramik, deterjan, tarım ve enerji teknolojilerinde kullanılır ve Türkiye işlenmiş bor ürünlerinde dünya pazarının en büyük tedarikçisidir. Mermer ve doğal taş (Afyonkarahisar, Muğla, Denizli, Burdur, Bilecik, Elazığ), seramik sanayisinin hammaddesi feldspat (Aydın, Muğla), krom (Elazığ, Muğla) ve manyezit (Eskişehir, Kütahya) de ihraç edilen başlıca madenlerdir. Madenlerin işlenmeden ham olarak satılması yerine rafine edilip işlenmiş ürüne dönüştürülerek satılması katma değeri birkaç kat artırır.

Türkiye ithalatının yapısını anlamanın en kolay yolu kullanım amacına bakmaktır: İthalatın yaklaşık %70'i ara malı, geri kalanı ise kabaca eşit paylarla sermaye malı ve tüketim malıdır. Ara malı ithalatının en büyük kalemi enerji kaynaklarıdır. Türkiye ham petrol ve doğal gaz rezervleri bakımından fakir olduğu için enerji ihtiyacının büyük bölümünü dışarıdan karşılar. Ham petrol ve doğal gaz boru hatları ile LNG gemileri yoluyla, ithal kömür ise özellikle termik santrallere yönelik olarak gemilerle getirilir. Enerji ithalatının değeri petrol ve gaz fiyatlarıyla birlikte dalgalanır; fiyatların yükseldiği yıllarda dış ticaret açığı belirgin biçimde büyür.

Enerjinin yanında sanayinin ihtiyaç duyduğu pek çok hammadde ve yarı mamul de ithal edilir. Elektrik ark ocaklı çelik tesisleri için demir-çelik hurdası getirilir; Türkiye dünyanın en büyük hurda ithalatçılarından biridir. Entegre tesisler için demir cevheri ve koklaşabilir kömür, plastik sanayisi için plastik hammadde (granül), tekstil için pamuk ve sentetik elyaf, elektronik sanayisi için yarı iletken ve elektronik bileşenler, ilaç sanayisi için etken maddeler ithal edilir. Bitkisel yağ sanayisinin ihtiyacı olan ayçiçeği tohumu ve soya, un sanayisinin bir kısmı için buğday da ithalat kalemleri arasındadır. Bazı yıllarda büyük tutarlara ulaşan altın ithalatı da dış ticaret dengesini önemli ölçüde etkiler.

Sermaye malları grubunda makine ve tezgâhlar, iş makineleri, uçaklar, tıbbi cihazlar ve ileri teknoloji üretim ekipmanları yer alır. Bu mallar yurt içinde üretimi ve verimliliği artırdığı için ithal edilmeleri ekonomiye uzun vadeli katkı sağlar. Tüketim mallarında ise otomobil, ilaç, cep telefonu, bazı gıda ürünleri ve kozmetik öne çıkar. Ara malı ve sermaye malının bu kadar büyük pay alması, Türkiye'nin üretiminin ithal girdiye bağımlı olduğunu gösterir: İhracat için üretim arttıkça girdi ithalatı da artar. Bu nedenle Türkiye'de ihracatın yükseldiği yıllarda ithalat da çoğu zaman yükselir; dış ticaret açığını kalıcı olarak azaltmanın yolu, girdilerin daha fazlasının yurt içinde üretilmesinden ve enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasından geçer.

Dış ticaret, bir ülkenin ekonomisini dünyaya bağlayan damar gibidir. İhracatın Türkiye ekonomisine ilk katkısı döviz gelirdir: Enerji, makine ve hammadde ithalatı için gereken döviz büyük ölçüde ihracattan sağlanır. İkinci katkı istihdamdır; otomotivden tekstile, fındık bahçelerinden bor madenlerine kadar milyonlarca kişi doğrudan ya da dolaylı olarak ihracata bağlı işlerde çalışır. Üçüncüsü üretim ölçeğidir: Yalnız iç pazara satan bir fabrika sınırlı sayıda üretim yaparken dünya pazarına açılan fabrika çok daha fazla üreterek birim maliyetini düşürür. Dördüncüsü rekabet ve teknoloji aktarımıdır; uluslararası pazarlarda rekabet eden firmalar kaliteyi, tasarımı ve verimliliği artırmak zorunda kalır, ithal edilen makineler ve ortak üretimler de yeni teknolojileri ülkeye taşır.

Dış ticaret aynı zamanda bölgesel kalkınmayı etkiler. İhracata yönelik sanayi; Marmara, Ege ve Akdeniz'de limanlara ve Avrupa'ya yakın kentlerde yoğunlaşmıştır. Bununla birlikte Gaziantep, Kayseri, Konya, Denizli ve Kahramanmaraş gibi iç kesim kentleri de güçlü ihracat merkezlerine dönüşmüş; organize sanayi bölgeleri bu kentlerin nüfus çekmesine ve büyümesine katkı sağlamıştır. Öte yandan dış ticaretin zayıf yönleri de vardır: Enerji ve ara malı bağımlılığı sürekli dış ticaret açığına yol açar; ihracatta orta ve düşük teknolojili ürünlerin ağırlığı, ürün başına kazanılan dövizi sınırlar; döviz kurundaki dalgalanmalar ve küresel talep değişimleri ihracatçıları doğrudan etkiler. 2024 yılında yaklaşık 262 milyar dolar ihracata karşılık yaklaşık 344 milyar dolar ithalat yapılmış, karşılama oranı %76 dolayında gerçekleşmiştir.

Dünya pazarları açısından Türkiye, dünya mal ihracatından yaklaşık %1 pay alan, orta büyüklükte bir ticaret ülkesidir. Bu pay, Türkiye'nin dünya nüfusu ve ekonomisi içindeki ağırlığıyla kabaca uyumludur; ancak bazı ürünlerde Türkiye'nin etkisi bu oranın çok üzerindedir: Fındık, kuru kayısı, kuru incir ve bor ürünlerinde dünyada lider, un, makarna, makine halısı, beyaz eşya, çelik ve hazır giyimde ise önde gelen tedarikçiler arasındadır. Türkiye'nin dünya pazarlarındaki yerini güçlendirmesi için hedefler; ihracatta yüksek teknolojili ve markalı ürünlerin payını artırmak, ham ürün yerine işlenmiş ürün satmak, yerli ve yenilenebilir enerjiyle ithalat bağımlılığını azaltmak ve kilogram başına ihracat değerini yükseltmektir. Türkiye'nin hangi ülke ve bölgelerle ticaret yaptığını, pazar çeşitlendirmesini ve dış ticaret politikalarını gelecek haftalarda ayrıntılı inceleyeceğiz.